فداییان امام هادی علیه السلام

اهمیت «نماز شب» از منظر روایات

پرسش :«نماز شب» در روایات اسلامی، از چه جایگاه و اهمیتی برخوردار است؟

پاسخ اجمالی :

در فضیلت نماز شب، آیات و روایات متعددی وارد شده است. این که پیامبر(ص) و جبرئیل به نماز شب توصیه زیادی کرده‌ اند و آن را زینت آخرت، شرف مؤمن و موجب مباهات خداوند دانسته اند و دو رکعت از آن نزد پیامبر(ص) از دنیا و آنچه در آن است برتر شمرده شده و به خاطر عظمتش ثواب آن در قرآن بیان نشده و ... همه و همه بیانگر عظمت این عبادت می باشد.

پاسخ :

در فضیلت نماز شب همین بس که صاحب «میزان الحکمه» هفت آیه از آیات قرآن را ذکر کرده که اشاره به نماز شب و فضیلت آن دارد، در کنار این آیات، روایات معصومین(علیهم السلام) مملوّ از فضائل این عبادت است، در وصایاى پیامبر گرامى(صلى الله علیه وآله) به مولانا على بن ابیطالب(علیه السلام) آمده که چهار مرتبه فرمود: «عَلَیکَ بِصَلاةِ اللَّیْلِ»(۱)؛ (بر تو باد نماز شب و لازم کن بر خود نماز شب را).

در جاى دیگر پیامبر(صلى الله علیه وآله) فرمودند: «آنقدر جبرئیل مرا به نماز و عبادت شب و شب زنده دارى سفارش کرد که گمان کردم بهترین افراد امت من هرگز نمى خوابند».(۲) یا در حدیث دیگر فرمود: «گمان کردم بهترین افراد امّت من شب را نمى خوابند مگر مقدار کمى را».(۳)

در روایتى امام صادق(علیه السلام) فرمودند: «خداوند زینت حیات دنیوى را مال و فرزند قرار داد و نماز شب که هشت رکعت است و بنده مؤمن [آن را] در آخر شب مى خواند، زینت آخرت است».(۴)

نماز شب، شرف مؤمن و موجب مباهات و افتخار خداوند است، خداوند مباهات مى کند به کسى که به تنهائى در شب نماز مى خواند،(۵) و سجده مى کند و چه بسا در سجده به خواب مى رود، خداوند به ملائکه گوید: «اُنْظُرُوا اِلَى عَبْدِى روُحُهُ عِنْدِى وَ جَسَدُه ساجدٌ لِى»(۶)؛ (نگاه کنید بنده مرا که روحش نزد من و بدنش سجده کننده به من است). ابن عباس گفت: «رسول خدا(صلى الله علیه وآله) در ضمن حدیثى فرمود: هر مرد یا زنى موفق به اداى نماز شب شد براى خدا قیام کرد و وضوى شادابى گرفت، و نماز براى خدا به نیّت صادق و قلب سلیم و بدن خاشع و چشم گریان خواند، خداوند پشت سر او هفت صف از ملائکه قرار دهد که تعداد هر صفى را غیر از خداوند احصاء نتواند کرد، یک طرف صف در شرق و طرف دیگر در مغرب است و زمانى که از نماز فارغ شد، خداوند به عدد آن ملائکه درجات براى این نمازگزار می نویسد».(۷) در روایتى دیگر انس گوید: شنیدم از رسول خدا(صلى الله علیه وآله) که مى فرمود: «الرَّکعَتانِ فِى جَوفِ اللّیْلِ اَحَبُّ اِلَىّ مِنَ الدُّنْیا وَ مَا فِیهَا»(۸)؛ (دو رکعت نماز در شب بهتر است، نزد من، از دنیا و هر آن چه در آن است).

جابر بن عبدالله انصارى گفت شنیدم از رسول خدا(صلى الله علیه وآله) که مى فرمود: «مَا اتَّخَذَ اللّهُ اِبْرَاهِیمَ خَلِیلاً اِلاّ لاِطْعَامِ الطََّعَامِ وَ الصَّلَاةِ بِاللَّیْلِ وَ النّاسُ نِیَام»(۹)؛ (خداوند، ابراهیم(علیه السلام) را دوست و خلیل نگرفت مگر براى اطعامِ طعام و نماز شب در حالى که مردم در خواب بودند).

امام امّت در کتاب «چهل حدیث» خود در ذیل این حدیث چنین گویند: «اگر نبود براى نماز شب جز این یک فضیلت کفایت مى کرد، ولى براى اهلش و آن امثال من نیست، ماها نمى دانیم خَلعت خلَّت چه خلعتى است، و دوست گرفتن حق تعالى بنده را چه مقامى است، تمام عقول عاجز است از تصوّر آن، تمام بهشت ها را اگر به خلیل دهند، به آن ها نظر نکند، تو نیز اگر محبوب عزیز یا صدّیق محبوبى داشته باشى و بر تو وارد شود، از هر ناز و نعمتى غفلت کنى، و به جمال محبوب و لقاء صدیق از آنها مستغنى گردى با آن که این مثل خیلى بى تناسب و فرق بین المشرقین است».(۱۰)

آرى بى خبران از این حالات چه ادراکى و بهره اى دارند، بى خردان قیام در شب و با معشوق حقیقى راز و نیاز کردن را بى خردى مى پندارند، آنها را با این وادى چه کار، آنها در زندگى مادّى دنیوى غرقند و از راز عشق و رمز محبوب و جلوه دوست چه دانند، از آنها بگذریم و به سراغ خود آئیم، آیا ما درک نماز خلیل الرحمن را مى توانیم بکنیم؟ آیا نماز او مثل نماز ما بود؟ او عرض حاجت به جبرئیل امین نفرمود و ما حاجات خود را از شیطان هم بشود مى طلبیم، ما وقتى با محبوب دنیوى سخن گوئیم از خود بى خود شویم، چگونه او با معشوق ازلى و ابدى از خود بى خود نشود، نماز شب به قدرى نزد خدا محبوب است که ثواب آن را خود می داند و بس، امام صادق(علیه السلام) مى فرماید: «مَا مِنْ عَمَلٍ حَسَنٍ یَعْمَلُهُ الْعَبْدُ اِلّا وَ لَهُ ثَوَابٌ فِى الْقُرْآنِ اِلاّ صَلَاةَ اللَّیْلِ فَاِنََّ اللّهَ لَمْ یُبَیِّنْ ثَوَابَها لعَظیم خَطَره عندَه فقال: تَتجافى جُنُوبُهم عن المَضاجِع یَدْعُونَ رَبَّهُم خوفاً و طَمَعاً وَ مِمَّا رَزَقنَاهُم یُنْفِقوُنَ فَلَاتَعلَمُ نَفْسٌ مَا اُخْفِىَ لَهُم مِنْ قُرّة اَعیُن جَزاءً بِمَا کَانُوا یَعْمَلُونَ»(۱۱)؛ (هیچ عمل نیکوئى نیست که بنده آن را انجام دهد مگر این که ثواب آن در قرآن آمده، الّا نماز شب، زیرا خداوند ثواب آن را به خاطر عظمت آن در نزد خودش بیان نفرمود و در قرآن فرمود: «دور مى کنند پهلوهاى خود را از خوابگاهها [کنایه از این که از رختخواب برمى خیزند] و با ترس و امید، پروردگار خود را مى خوانند، و از آنچه روزى آنها کرده ایم انفاق مى کنند، پس هیچ کسى نمى داند، چه سرور و روشنى چشمى براى آنها در نظر گرفته شده است، [این] جزاى عملکرد آنها [و نماز و نیایش شب] آنها است»).

این «قرة العین» و روشنى دیده که مایه سرور شب زنده دار است چیست که خداوند ذکر نکرده، اگر از ثوابها و باغهاى بهشتى است، که مى توانست مثل جاهاى دیگر و اعمال دیگر بیان کند، معلوم مى شود پاداش آن از سنخ این پاداشها نیست که گوشزد کسى توان کرد، خصوصاً براى اهل دنیا، فهم ما از درک نعمت هاى آنجا کوتاه است و تمام این دنیا در مقابل تار موئى از حور العین بهشتى نیست؛ بلکه مقابل تارى از تارهاى حله هاى بهشتى که براى اهلش مهیّا شده نیست.

امام امت در ذیل این روایت مى فرماید: «اى واى به حال ما اهل غفلت که تا آخر عمر از خواب برنمى خیزیم و در سُکر (و مستى) طبیعت باقى هستیم؛ بلکه هر روز بر مستى و غفلت ما مى افزاید، جز مقام حیوانیّت و مأکل و مشرب و منکح آنها چیز دیگرى نمى فهمیم، و هر چه مى کنیم گرچه از سنخ عبادات هم باشد باز براى اداره بطن و فرج مى کنیم... ولى باز ناامید نباید شد، ممکن است پس از مدتى بیدارىِ شب و انس و عادت به آن، خداى تعالى کم کم دستگیرى فرماید و با یک لطف خفىّ، خلعت رحمت بر تو بپوشاند، ولى از سرّ عبادت مجملا غافل مباش و همه را به تجوید قراءات و تصحیح ظاهر فقط مپرداز، اگر نمى توانى مُخَلَّص شوى، لااقل براى آن قرة العینى که حق تعالى مخفى فرموده بکوش و یادى از فقیر عاصىِ حیوان سیرت که از همه درجات به حیوانیّت قناعت کرده ـ اگر مایل شدى ـ بکن، و با توجه به خلوص نیّت بخوآن «اللّهُمَ ارْزُقْنِى التَّجافِىَ عَنْ دارِ الغُرُور وَ الاِنابَةَ اِلى دارِ الخُلُودِ وَ الاِسْتِعْدادَ لِلمُوْتِ قَبْلَ حُلُولِ الفَوْتِ»؛ (خدایا دورى از دار فریب و [این دنیا] را روزى من گردان و رجوع به سوى خانه همیشگى و آخرت و آمادگى براى مرگ را قبل از رسیدن فوت نصیب من گردان).(۱۲)،(۱۳)

پی نوشت :

(۱). من لایحضره الفقیه‏، ابن بابویه، محمد بن على‏، محقق / مصحح: غفارى، على اکبر، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏، قم،‏ ۱۴۱۳ قمری‏، چاپ: دوم‏، ج ‏۴، ص ۱۸۹، باب (رسم الوصیة)؛ میزان الحکمة، محمد ری ‌شهری، دارالحدیث، ۱۳۷۵ شمسی، چاپ اول، ج ۵، ص ۴۱۷.

(۲). من لایحضره الفقیه‏، ابن بابویه، محمد بن على‏، محقق / مصحح: غفارى، على اکبر، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏، قم،‏ ۱۴۱۳ قمری‏، چاپ: دوم‏، ج ‏۴، ص ۱۳، باب (ذکر جمل من مناهی النبی ص)؛ بحار الأنوار، مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى‏، محقق / مصحح جمعى از محققان‏، دار إحیاء التراث العربی‏، بیروت‏، ۱۴۰۳ قمری‏، چاپ: دوم، ج ‏۸۴، ص ۱۳۹، باب ۶ (فضل صلاة اللیل و عبادته).

(۳). کنز العمال فی سنن الأقوال و الأفعال، علاء الدین علی بن حسام الدین المتقی الهندی البرهان فوری، المحقق: بکری حیانی - صفوة السقا، مؤسسة الرسالة، بیروت، ۱۴۰۱ قمری/۱۹۸۱ میلادی، الطبعة الخامسة، ج ۷، ص ۷۲۰، ح ۲۱۴۲۵.

(۴). تهذیب الأحکام، طوسى، محمد بن الحسن‏، محقق / مصحح: خرسان، حسن الموسوى‏، دار الکتب الإسلامیه‏، تهران، ۱۴۰۷ قمری‏، چاپ: چهارم‏‏، ج ‏۲، ص ۱۲۰، ۸ باب (کیفیة الصلاة و صفتها و شرح الإحدى و خمسین رکعة و ترتیبها و القراءة فیها و التسبیح فی رکوعها و سجودها و القنوت فیها و المفروض من ذلک و المسنون)؛ بحار الأنوار، مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى‏، محقق / مصحح جمعى از محققان‏، دار إحیاء التراث العربی‏، بیروت‏، ۱۴۰۳ قمری‏، چاپ: دوم، ج ‏۸۰، ص ۱۲۶، باب ۱۰ (تحقیق منتصف اللیل و منتهاه و مفتتح النهار شرعا و عرفا و لغة و معناه).

(۵). الکافی، کلینى، محمد بن یعقوب بن اسحاق‏، محقق / مصحح: غفارى على اکبر و آخوندى، محمد، دار الکتب الإسلامیة، تهران، ‏ ‏۱۴۰۷ قمری، چاپ: چهارم، ج ‏۲، ص ۱۴۸، باب (الاستغناء عن الناس)؛ الخصال، ج ‏۱، ص ۶، (شرف المؤمن فی خصلة و عزه فی خصلة)؛ بحار الأنوار، مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى‏، محقق / مصحح جمعى از محققان‏، دار إحیاء التراث العربی‏، بیروت‏، ۱۴۰۳ قمری‏، چاپ: دوم، ج ‏۸۴، ص ۱۴۱، باب ۶ (فضل صلاة اللیل و عبادته).

(۶). الأمالی، طوسى، محمد بن الحسن‏، دارالثقافة، قم‏، ۱۴۱۴ قمری، ‏چاپ: اول‏، ص ۵۳۴، [۱۹] (مجلس یوم الجمعة الرابع من المحرم سنة سبع و خمسین و أربعمائة)؛ بحار الأنوار، مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى‏، محقق / مصحح جمعى از محققان‏، دار إحیاء التراث العربی‏، بیروت‏، ۱۴۰۳ قمری‏، چاپ: دوم، ج ‏۸۱، ص ۲۵۹، باب ۱۶ (آداب الصلاة).

(۷). الأمالی، ابن بابویه، محمد بن على‏، کتابچى‏، تهران، ‏‏۱۳۷۶ شمسی‏، چاپ: ششم، ص ۶۸، المجلس السادس عشر؛ وسائل الشیعة، شیخ حر عاملى، محمد بن حسن‏، محقق / مصحح: مؤسسة آل البیت(علیهم السلام)‏، مؤسسة آل البیت(علیهم السلام)‏، قم، ‏‏۱۴۰۹ قمری‏، چاپ: اول، ج ‏۸، ص ۱۵۶، ۳۹ باب (تأکد استحباب المواظبة على صلاة اللیل)، ح ۱۰۲۹۰.

(۸). وسائل الشیعة، شیخ حر عاملى، محمد بن حسن‏، محقق / مصحح: مؤسسة آل البیت(علیهم السلام‏)، مؤسسة آل البیت(علیهم السلام)‏، قم، ‏‏۱۴۰۹ قمری‏، چاپ: اول، ج ‏۸، ص ۱۵۶، ۳۹ باب (تأکد استحباب المواظبة على صلاة اللیل)، ح ۱۰۲۹۲.

(۹). همان، ح ۱۰۲۹۱؛ الخصال، ج ‏۱، ص ۸۴، (ثلاث درجات و ثلاث کفارات و ثلاث موبقات و ثلاث منجیات).

(۱۰). چهل حدیث‏، روح الله، موسوی خمینى، مؤسسه‏ ی تنظیم و نشر آثار امام خمینى(ره)، ۱۳۷۸ شمسی، چاپ: بیستم‏، ص ۲۰۴، فصل در فضیلت بیدارى شب است.

(۱۱). وسائل الشیعة، شیخ حر عاملى، محمد بن حسن‏، محقق / مصحح: مؤسسة آل البیت(علیهم السلام‏)، مؤسسة آل البیت(علیهم السلام)‏، قم، ‏‏۱۴۰۹ قمری‏، چاپ: اول، ج ‏۸، ص ۱۶۳، ۴۰ باب(کراهة ترک صلاة اللیل)، ح ۱۰۳۱۵.

(۱۲). چهل حدیث‏، روح الله، موسوی خمینى، مؤسسه‏ ی تنظیم و نشر آثار امام خمینى(ره)، ۱۳۷۸ شمسی، چاپ: بیستم‏، ص ۲۰۵، (فصل در فضیلت بیدارى شب است؛ دعاى آخر کلام این عارف بزرگ مأخوذ از مفاتیح‏ الجنان در اعمال شب ۲۷ ماه مبارک رمضان است).

(۱۳). گردآوری از کتاب: اخلاق اسلامى در نهج البلاغه، مکارم شیرازى، ناصر، تهیه و تنظیم: اکبر خادم الذاکرین‏، نسل جوان‏، قم‏، ۱۳۸۵ شمسی، چاپ: اول‏، ج ۲، ص ۱۷.

نرم افزار شبهات کلامی

https://makarem.ir