اهميت سورۀ حمد

سبع المثانی است

سورة "حمد" دو بار نازل شده و مشهور به سبع المثاني است. مرحوم ملاصالح مازندرانی از بزرگ ترین شارحان اصول کافی این مطلب را در اتفاق نظر تمام مفسرین دانسته و می نویسد:

"و اتّفق أرباب التفسير على أنّ السبع المثانی هی الفاتحة، وقالوا: سمّيت بذلك لأنّها سبع آيات، ويثنى فی الصلاة أو فی النزول حيث نزلت بمكّة وبالمدينة"؛ (شرح فروع الکافی، ج3، ص34.) همة مفسران «السبع المثانی» را سورة حمد دانسته اند که چون مشتمل بر هفت آیه است «السبع» نامیده شده و چون در هر نماز دو بار خوانده می شود یا اینکه دو بار نازل شده، یک بار در مکه و دیگر بار در مدینه، «المثانی» است.

اساس قرآن است

از ابن عباس نقل شده که "إنّ لكلّ شي‏ء أساساً، وأساس‏ القرآن‏ فاتحة الكتاب"؛ (شرح فروع الکافی، ج3، ص34.) هر چیزی اساسی دارد و اساس قرآن سوره حمد است.

برترين سوره است

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله به جابر بن عبدالله انصاري فرمودند:

"يَا جَابِرُ أَ لَا أُعَلِّمُكَ أَفْضَلَ سُورَةٍ أَنْزَلَهَا اللَّهُ تَعَالَى فِی كِتَابِهِ قَالَ فَقَالَ لَهُ جَابِرٌ بَلَى بِأَبی أَنْتَ وَأُمِّی يَا رَسُولَ اللَّهِ عَلِّمْنِيهَا- قَالَ فَعَلَّمَهُ الْحَمْدَ أُمَّ الْكِتَابِ ثُمَّ قَالَ يَا جَابِرُ أَ لَا أُخْبِرُكَ عَنْهَا قَالَ بَلَى بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّی فَأَخْبَرَهُ قَالَ هِی شِفَاءٌ مِنْ كُلِّ دَاءٍ إِلَّا السَّامَ وَ السَّامُ الْمَوْت"؛ (البرهان فی تفسير القرآن، ج1، ص98.) آیا برترین سوره ای را که خداوند متعال در کتابش نازل فرموده به تو بیاموزم؟ جابر عرض کرد: آری! پدر و مادرم فدایت باد. حضرت به او سورة حمد را که اساس قرآن است تعلیم نمودند و پس از آن فرمودند: دربارة این سوره برایت بگویم؟ باز هم با اشتیاق پاسخ مثبت داد. حضرت فرمودند: این سوره شفای هر دردی بجز "سام" است و منظور از سام، "مرگ" است.

هم وزن قرآن و برترین موجودی گنجینه الاهی

امام حسن عسكري علیه السلام به نقل از پدران بزرگوار خود، به نقل از امیرمؤمنان علیه السلام ، ضمن حدیثی فرمودند:

"سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وآله يَقُولُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ قَالَ لِی يَا مُحَمَّدُ «وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانی وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ» (حجر، 87.) فَأَفْرَدَ الِامْتِنَانَ عَلَیَّ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ وَجَعَلَهَا بِإِزَاءِ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ وَإِنَّ فَاتِحَةَ الْكِتَابِ أَشْرَفُ مَا فِی كُنُوزِ الْعَرْشِ وَإِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ خَصَّ مُحَمَّداً وَشَرَّفَهُ بِهَا وَلَمْ يُشْرِكْ مَعَهُ فِیهَا أَحَداً مِنْ أَنْبِيَائِهِ مَا خَلَا سُلَيْمَانَ فَإِنَّهُ أَعْطَاهُ مِنْهَا بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيم الخ"؛ (أمالی، المجلس الثالث و الثلاثون، ص175.) از پیامبر خدا صلی الله علیه وآله شنیدم که فرمودند: خداوند عزّوجل، خطاب به من این گونه فرمود: و به راستى، به تو سبع المثانى [سوره فاتحه‏] و قرآن بزرگ را عطا كرديم. خداوند با سورة حمد بر من منت خاص نهاده و آن را همتای قرآن عظیم قرار داده است. امیرمؤمنان علیه السلام در ادامه فرمودند: فاتحةالکتاب برترین موجودی گنجینه های عرش الهی است و خداوند عزّوجل آن را به حضرت محمد صلی الله علیه وآله اختصاص داده و آن حضرت را به آن شرافت بخشیده و از این جهت هیچ یک از پیامبران را با ایشان شریک نکرده به جز حضرت سلیمان که به ایشان "بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيم" آن را عطا فرموده است.

قرائت آن ثواب خواندن دوثلث قرآن را دارد

رسول خدا فرمود صلی الله علیه وآله :

"أَيُّمَا مُسْلِمٍ قَرَأَ فَاتِحَةَ الْكِتَابِ أُعْطِیَ مِنَ الْأَجْرِ كَأَنَّمَا قَرَأَ ثُلُثَیِ الْقُرْآنِ وَ أُعْطِیَ مِنَ الْأَجْرِ كَأَنَّمَا تَصَدَّقَ عَلَى كُلِّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَة"؛ (بحارالأنوار، ج89، ص259.) هر مسلمانی که سورة حمد را بخواند، به اندازه ای پاداش می گیرد که گویی دو سوم قرآن را تلاوت نموده است و به اندازه ای که گویی به همة زنان و مردان با ایمان صدقه داده است.

مشتمل بر اسم اعظم الهی

امام صادق علیه السلام فرمودند: "اسم اللّه الأعظم، مُقَطَّعٌ فی أمّ الكتاب"؛ (تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، ج1، ص9.) اسم اعظم خداوند در سوره حمد پراکنده است.

اهميت سورۀ توحيد

قرائت آن، معادل قرائت ثلث کتب آسمانی است

امام صادق علیه السلام فرمودند:

"مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ مَرَّةً وَاحِدَةً فَكَأَنَّمَا قَرَأَ ثُلُثَ الْقُرْآنِ وَ ثُلُثَ التَّوْرَاةِ وَثُلُثَ الْإِنْجِيلِ وَثُلُثَ الزَّبُور"؛ (شیخ صدوق؛ توحید، ص95.) هر کس سورة توحید را بخواند، گویی یک سوم همة کتاب های آسمانی یعنی قرآن و تورات و انجیل و زبور را تلاوت نموده است.

قرائت آن موجب آمرزش گناهان است

رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود:

"مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ مِائَةَ مَرَّةٍ حِينَ يَأْخُذُ مَضْجَعَهُ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ عَزَّوَجَلَّ ذُنُوبَ خَمْسِينَ سَنَة"؛ (شیخ صدوق؛ توحید، ص95.) هر كس هنگام خواب سوره «قل هو اللَّه احد» را صد مرتبه‏ بخواند، خداوند گناهان‏ پنجاه سال‏ او را مى‏آمرزد.

محبت به آن نشانه محبت خداوند است

عمران بن حصین می گوید: پیامبر صلی الله علیه وآله لشکری را به فرماندهی علی علیه السلام گسیل داشتند و پس از بازگشت لشکر از ایشان دربارة آن حضرت سؤال کردند. لشکریان در پاسخ گفتند: علی علیه السلام از هر جهت خوب و شایسته بود جز اینکه در همة نمازهای جماعت، پس از حمد، قل هو الله احد می خواند. پیامبر صلی الله علیه وآله از علی علیه السلام علت را پرسیدند. حضرت فرمودند: چون من به سوره قل هو الله احد علاقه خاصی دارم. پیامبر صلی الله علیه وآله فرمودند: دلیل این محبت خاص این است که خداوند به تو محبت ویژه دارد. (عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلی الله علیه و آلهبَعَثَ سَرِيَّةً وَ اسْتَعْمَلَ عَلَيْهَا عَلِيّاً علیه السلام فَلَمَّا رَجَعُوا سَأَلَهُمْ فَقَالُوا كُلٌّ خَيْرٌ غَيْرَ أَنَّهُ قَرَأَ بِنَا فِی كُلِّ صَلَاةٍ بِـ«قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» فَقَالَ يَا عَلِيُّ لِمَ فَعَلْتَ هَذَا فَقَالَ لِحُبِّی لِ"قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ" فَقَالَ النَّبِيُّ صلی الله علیه و آلهمَا أَحْبَبْتَهَا حَتَّى أَحَبَّكَ اللَّهُ عَزَّوَجَل.‏ توحید شیخ صدوق، ص94.)

قرائت مستمر آن توجه ویژه فرشتگان را به همراه دارد

سَكونى از امام صادق علیه السلام ، و آن حضرت از پدر بزرگوارشان امام محمد باقر علیه السلام روايت كرده اند كه رسول خدا صلی الله علیه وآله بر جنازه سعد بن معاذ نماز خواند و فرمودند:

"لَقَدْ وَافَى مِنَ الْمَلَائِكَةِ لِلصَّلَاةِ عَلَيْهِ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ وَفِیهِمْ جَبْرَئِيلُ يُصَلُّونَ عَلَيْهِ فَقُلْتُ يَا جَبْرَئِيلُ بِمَ اسْتَحَقَّ صَلَاتَكُمْ عَلَيْهِ قَالَ بِقِرَاءَةِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ قَائِماً وَ قَاعِداً وَ رَاكِباً وَ مَاشِياً وَ ذَاهِباً وَ جَائِيا"؛ (توحید، شیخ صدوق؛ ص95.) هفتاد هزار فرشته كه جبرئيل علیه السلام نيز در ميان آنان بود، بر جنازة او نماز خواندند. از جبرئيل پرسيدم: او چه عملى انجام داده بود که این شايستگى را پيدا كرد تا شما بر جنازة او نماز خوانديد؟ گفت: چون سورة‏ «قُلْ‏ هُوَ اللَّهُ‏ أَحَدٌ" را در حالت ايستاده و نشسته، سواره و پياده، و در حال رفت و آمد تلاوت مى‏كرد.