چرا این همه در اسلام نسبت به شرکت در نماز جماعت سفارش شده است؟
چرا این همه در اسلام نسبت به شرکت در نماز جماعت سفارش شده است؟
درباره جایگاه و ارزش نماز جماعت، رسول خداＢ فرمود: "مَن سَمِعَ النِّدَاءَ فَلَم یُجِبهُ مِن غیرِ عِلَّه فَلَا صَلاهَ لَهُ"؛ نماز کسی که صدای اذان را بشنود و بیسبب در نماز جماعت شرکت نکند، ارزشی ندارد.[1]
همچنین فرمود: "صفهای نماز جماعت، همانند صفهای فرشتگان درآسمان چهارم است".[2]در حدیثی دیگر آمده است: "هر که نماز جماعت را دوست داشته باشد، خدا و فرشتگان [نیز] او را دوست خواهند داشت".[3] در کنار چنین روایاتی برخی از حکمتها و فواید شرکت در نماز جماعت را بیان میکنیم.
آشکار شدن توحید بر همگان
اصل نماز، به جماعتخواندن است؛ زیرا ما در نماز با خداوند از زبان جمع سخن میگوییم. در سورۀ حمد میخوانیم: "ایاک نعبد، ایاک نستعین. اهدنا الصراط المستقیم…"؛ تنها تو را میپرستیم و تنها از تو یاری میجوییم. ما را به راه است هدایت فرما.
برای همین پیامبر اکرمＢ نیز نخستین نمازهای خود را به همراه حضرت علیＡو حضرت خدیجه Ｃدر مکه به جماعت میخواند تا از همان ابتدا توحید را آشکار نمایند.
امام رضاＡنیز در مورد علل سفارش اسلام به نماز جماعت فرمود: "خداوند متعال نماز جماعت را قرار داده است که شعائر اسلامی و معارف الهی همانند اخلاص، توحید، ارزشهای اسلامی، عبادت و نیایش برای خدا آشکار شود؛ زیرا با علنی بودن آنها حجت خداوند بر مردم شرق و غرب عالم تمام میشود".[4]
راه شناخت نمازگزار حقیقی
یکی از یاران امام صادقＡاز آن حضرت پرسید که چرا باید نمازهای یومیه را به جماعت بخوانیم؟
امام صادق Ａدر پاسخ فرمودند:
إِنَّمَا جُعِلَتِ الْجَمَاعَةُ و الِاجْتِمَاعُ إِلَى الصَّلَاةِ لِكَيْ يُعْرَفَ مَنْ يُصَلِّي مِمَّنْ لَا يُصَلِّي و مَنْ يَحْفَظُ مَوَاقِيتَ الصَّلَاةِ مِمَّنْ يُضَيِّعُ و لَوْ لَا ذَلِكَ لَمْ يُمْكِنْ أَحَداً أَنْ يَشْهَدَ عَلَى أَحَدٍ بِالصَّلَاحِ لِأَنَّ مَنْ لَمْ يُصَلِّ فِي جَمَاعَةٍ فَلَا صَلَاةَ لَهُ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ فَلَا صَلَاةَ لِمَنْ لَمْ يُصَلِّ فِي الْمَسْجِدِ مَعَ الْمُسْلِمِينَ إِلَّا مِنْ عِلَّة؛[5]
همانا نماز جماعت و اجتماع برای مسلمین مقرر شد تا نمازگزار از بینماز و کسی که نماز خویش را در اوقاتش به جا آورد و مراقب نمازش هست از کسی که نمازش را تباه کند، معلوم شود و اگر اینگونه نبود کسی به صالحبودن کسی شهادت نمیداد و به همین سبب است کسی که نمازش را با جماعت نخواند در بین ما مسلمانان بینماز به حساب میآید؛ زیرا رسول خداＢ فرمود: "کسی که بدون علت و عذر نمازش را با مسلمین در مسجد برگزار نمیکند بینماز است"(یعنی به منزلۀ بینماز است).
نیل به ثواب نامحدود
برخی از اعمال عبادی در اسلام ثواب محدود و مشخص دارد؛ ولی نماز با جماعت، از نماز فردی برتر است به طوریکه در روایت است که اگر تعداد نمازگزاران بیش از ده نفر شوند، ثواب آن قابل شمارش و نگارش توسط مخلوقات نیست.[6]
نماز جماعت عامل ایجاد الفت و نماد وحدت
در اسلام اصل بر گردهمآمدن مسلمانان است نه پراکندهبودن آنها. برای مثال خداوند برای حج تمتع زمان مشخصی را قرار داده است تا مسلمانان گرد هم آیند و اجتماع آنها به چشم آید وگرنه خداوند میتوانست کل سال را زمان انجام حج قرار دهد و هر کس هر زمان دوست داشت برود و اعمال آن را انجام دهد؛ همانگونه که در حج عمره چنین است و وقت معینی ندارد. در واقع جمع شدن عدهای در یک مکان، برای انجام یک عمل، نشاندهندۀ اتحاد آنها در هدفی است. نماز جماعت نیز نماد همصدایی مسلمانان است.
ويل دورانت مىنويسد: بر هيچ انسان منصفى پوشيده نيست كه شركت مسلمانان در نمازهاى جماعت روزانه، چه اثر خوبى در وحدت و تشكّل آنها دارد. با كمى دقت مىتوان دريافت كه در پرتو همين نمازهای جماعت و جمعه است كه انسجام و اتحادى در اقشار مختلف ايجاد مىشود و در سايۀ آن، بركات و ارزشهايى وجود دارد. از كارهاى عمرانى يك منطقه گرفته تا راه حل ساير مشكلات افراد و جامعه.
آگاهی از اوضاع و مشکلات جامعه
در نماز جماعت که کمهزینهترین اجتماع دنیا است آگاهى از مشكلات و نيازهاى يكديگر و زمينهسازی تعاون اجتماعى اتفاق میافتد و زمینۀ رفع مشکلات فرد و جامعه فراهم میشود.
آگاهی از حال برادران دینی
اسلام عزیز، بر زیارت و دیدار مؤمنان و آگاهی آنها از حال یکدیگر تأکید فراوانی نموده است. در سیرۀ پیامبر اعظمＢ میخوانیم که اگر يكي از يارانش را سه روز پياپي نميديد، جويای حال او ميشد. اگر در سفر بود، برایش دعا میکرد، اگر در شهر بود، به دیدارش میرفت و اگر بیمار بود، به عیادتش میرفت.[7]آسانترین و بهترین فرصت دیدار مؤمنان، مسجد و صفهای نماز جماعت است.
آگاهی از مسائل دینی
بسیاری از مسائل دین و احکامی که افراد فرا میگیرند در اثر حضور در نماز جماعت و استفاده از برنامههای آموزشی پیش یا پس از نماز جماعت است. به وضوح پیداست که غالبا افرادی که اهل نماز جماعت هستند، نسبت به افراد دیگر، آگاهی بیشتری نسبت به مسائل دین دارند.
رشد انسان در پرتو جماعت
اگر چند چراغ در یک جا روشن باشد و یکی از آنها خاموش شود، چراغهای دیگر روشن است و آن مکان تاریک نمیماند؛ ولی اگر هر یک از چراغها در یک اتاق در بسته روشن باشد، همین که یکی از آنها خاموش شود آن اتاق در تاریکی فرو میرود. انسانها نیز اینگونهاند. بعضی از آنها گناهکارند و اگر در خانه بهتنهایی نماز بخوانند مانند همان چراغ خاموشند که نوری ندارد و نماز این دسته نیز تأثیر و فایدۀ کمی دارد. بنابراین شاید از رحمت و برکات الهی نیز محروم بمانند؛ ولی اگر همین افراد در مسجد باشند و نماز را به جماعت برگزار کنند شاید خداوند به خاطر افرادی پاک و شایسته که همچون چراغهای فروزان و وسیلۀ نزول رحمت او هستند، این دسته را نیز مشمول رحمتها و برکتهای خود قرار دهد.
تغییر رفتار و اخلاق نامناسب
انسانها از نظر رفتاری با یکدیگر متفاوتند. چه بسیار بودهاند افرادی که با دیدن یک رفتار پسندیده از فردی اهل مسجد و نماز جماعت، رفتار ناپسندی را کنار گذاشتهاند. در حقیقت مسلمانها با این حضور معنوی در کنار یکدیگر، خوبیهای خود را به هم منتقل میکنند.
[1]. حر عاملی، وسائل الشیعه، ج ۵ ص ۳۷۵؛ متقی هندی،کنز العمال، ج ۸ حدیث ۲۲۷۹۹.
[2]. همان مدرک.
[3]. نوری، مستدرک الوسائل، ج ۱ ص ۴۸۸.
[4]. ر.ک: فقه الرضاＡ، ص 101.
[5]. حر عاملی، وسائل الشيعة، ج8، ص293، ح 2.
[6]. مجلسی، بحارالانوار، ج85، ص14.
[7]. برای اطلاع بیشتر، به کتاب سنن النبی، علامه طباطبایی مراجعه کنید.