آموزش مفاهیم دینی به کودکان

آن⁪چه باید بدان توجه داشت، این است که درک و برداشت کودکان از مفاهیم دینی با بزرگ⁪سالان یک⁪سان نیست. آن⁪ها به⁪اندازه ظرفیت ذهنی خود مطالب دینی را می⁪فهمند و بر اساس آن، جهان⁪بینی خود را می⁪سازند.

مفاهیم اساسی دین اسلام؛ مانند اعتقاد به خدا و دین، اموری هستند که با سرشت اولیه و دست⁪نخورده کودک، و به تعبیر قرآن با فطرت او سازگار هستند. علاقه⁪مندی کودک به دین و خدا اکتسابی نیست، بلکه این علاقه در دورن او وجود دارد و در سنین پس از بلوغ به شکوفاییِ آشکار می⁪رسد.

اصول آموزش مفاهیم دینی به کودکان

این اصول عبارتند از قاعده⁪ها و دستور⁪العمل⁪ها⁪ی کلی بر پایه تعالیم دینی، پژوهش⁪ها⁪ی روان⁪شناسی و نظریه⁪های دانشمندان تعلیم و ⁪⁪⁪⁪تر⁪⁪بیت که به⁪منزله راهنمای عمل، در آموزش مفاهیم دینی به کودکان مورد استفاده قرار می⁪گیرند.

1. اصل سهولت

در آموزش مفاهیم دینی به کودکان، باید توان شناختی، عاطفی و انگیزشی کودکان را در نظر گرفت و از زیاده⁪روی، خشونت و سخت⁪گیری در روند آموزش پرهیز کرد؛ زیرا هدف از آموزش مفاهیم دینی، برانگیختن شوق و رغبت کودکان به یادگیری آموزه⁪ها⁪ی دینی است، نه فقط انتقال آگاهی⁪ها⁪ی دینی.

مفاهیم دینی اموری هستند که با فطرت کودک سازگارند و نیازی به تحمیل و سخت⁪گیری ندارند. سخت⁪گیری برای زمانی است که آموزه⁪ها⁪یی برخلاف خواست فطری کودک به⁪گونه⁪ای برای او ⁪⁪⁪⁪تر⁪⁪سیم و تکرار شوند که آن⁪ها را بدون فکر و اندیشه بپذیرد. درضمن، مفاهیم و آموزهای دینی سهل و آسان، زمینه⁪ها⁪ی دورنی و انگیزشی لازم را برای کودک فراهم کرده و او را به یادگیری مفاهیم و حقایق دینی علاقه⁪مند می⁪کنند. خشونت و سخت⁪گیری در آموزش مفاهیم دینی، کودک را به اصل دین و تعالیم حیات⁪بخش آن بدبین می⁪کند و آثار و پیامدهای ناگواری را در روحیه لطیف او باقی می⁪گذارد.

2. اصل تدریج

انسان از زمان تولد تا سنین بزرگ⁪سالی توانایی⁪ها⁪ی جسمی، ذهنی و عاطفی یک⁪سانی ندارد و در هر دوره از رشد با خصوصیات ویژه آن دوره ظاهر می⁪شود.

قرآن کریم در طول 23 سال به⁪تدریج بر پیامبر نازل شد. خداوند در آیه 106 از سوره «اسراء» به این نکته اشاره می⁪فرماید: «و قرآنا فرقناه لتقراه علی الناس علی مکث و نزلناه تنزیلا؛ و قرآنی که آیاتش را از هم جدا کردیم تا آن را با درنگ بر مردم بخوانی و آن را به⁪تدریج نازل کردیم.»

قرآن با در نظر داشتن سطح درک و فهم مردم، به⁪مرور احکام اسلام را بیان فرمود؛ به⁪گونه⁪ای که فهم و پذیرش آن برای آنان ممکن باشد؛ بنابراین آموزش مفاهیم دینی به کودکان نیز باید تدریجی باشد و آنان را آرام آرام با مفاهیم دینی آشنا کرد.

دانشمندان تعلیم و ⁪⁪⁪⁪تر⁪⁪بیت نیز با توجه به توانایی⁪ها⁪ی ویژه دوران کودکی در آموختن مفاهیم و معارف، رعایت اصل تدریج را مسأله مهمی⁪ دانسته⁪اند که غفلت از آن نتیجه⁪های جبران⁪ناپذیری به بار خواهد آورد.

به نظر «پستالوزی»، مربی بزرگ تعلیم و⁪⁪⁪⁪ تر⁪⁪بیت سوئیسی، با توجه به اصل تدریج در آموزش، سرعت و شتاب⁪زدگی را زیان⁪آور دانسته است و می⁪گوید: «طبیعت، شایستگی⁪ها⁪ی بر⁪⁪تر⁪ آدمی ⁪را همانند گوهری که در صدف پنهان است، در او پنهان کرده است. اگر صدف را پیش از وقت بشکنید، گوهری ناقص خواهید یافت.»

در مکتب اسلام، آموزش امری مداوم و مستمر است و مسلمانان باید همیشه در وادی آموزش و فراگیری باشند؛ همان⁪گونه که در حدیث آمده است: «اطلب العلم من المهد الی اللحد.»

کسب علم و فراگیری، امری دائمی ⁪بیان شده است و تحصیل علم از نظر اسلام زمان معین و مشخصی ندارد. از نظر اسلام، آموزش مفاهیم و حقایق دینی امری است که باید تا پایان عمر استمرار یابد و انسان، ⁪متأثر از آن باشد، ولی دوران کودکی و نوجوانی را می⁪توان دوران آموختن و پی⁪گیری آموزه⁪ها⁪ی دینی از نظر اسلام دانست که باید والدین و مربیان بر این امر نظارت داشته باشند و آن را هدایت کنند.

اهمیت آموزش آموزه⁪ها⁪ی دینی به کودک از سویی و طولانی بودن دوره ساختار ذهنی و روانی کودک از سوی دیگر، استمرار و مداومت در آموزش مفاهیم دینی به کودک را می⁪طلبد؛ از⁪این⁪رو باید به موازات رشد عقلی و تحول روانی کودک، مفاهیم اعتقادی را به کودک انتقال داد ⁪و از شتاب کردن و فشار بی⁪⁪مورد به او پرهیز کرد.

3. اصل آگاهی⁪بخشی

در منابع اسلامی، آیات و روایات فراوانی وجود دارند که علم و آگاهی را می⁪ستایند، مردم را به⁪سوی آن می⁪خواند و تشویق می⁪کند؛ مثلاً آیه 108 سوره «یوسف» می⁪فرماید: «قل هذه سبیلی ادعوا الی الله علی بصیره انا و من اتبعنی و سبحان الله و ما انا من المشرکین»

در این آیه، خداوند از انسان⁪ها⁪ می⁪خواهد که بر اساس بصیرت و آگاهی رفتار کنند و دین حق را بپذیرند. شیوه دعوت پیامبرr نیز بر اساس آگاهی است.

بنابراین در نظام آموزشی اسلام دیگر جایی برای تحمیل عقیده و به⁪دنبال آن، تقلید کورکورانه باقی نمی⁪ماند؛ چرا که اصولاً این مفاهیم با مفهوم پذیرش بر اساس بصیرت و آگاهی، به⁪هیچ⁪وجه سازگار نیستند. در برخی از روایات نیز بر این نکته تأکید شده است که آموزش اگر بر اساس فهم و آگاهی نباشد، چندان سودمند و پایدار نخواهد بود.

4. اصل تفاوت⁪ها⁪ی فردی

همه انسان⁪ها شباهت⁪ها⁪یی⁪ با یکدیگر دارند، ولی از نظر ویژگی⁪ها⁪ی شناختی، عاطفی، انگیزشی، بهره هوشی و صفات شخصیتی با یکدیگر متفاوتند. هم⁪چنین ویژگی⁪های محیطی آن⁪ها نیز متفاوت است. همین مسائل موجب می⁪شوند که هر انسانی، موجودی مستقل و فردی خاص باشد.

بر این اساس معلمان باید در انتخاب و استفاده از روش⁪ها⁪ی آموزشی انعطاف بیش⁪⁪⁪⁪تر⁪⁪ی داشته باشند و در آموزش مفاهیم دینی به کودکان به⁪طور یک⁪سان عمل نکنند، بلکه متناسب با ویژگی⁪ها⁪ی شناختی، عاطفی، انگیزشی، سوابق خانوادگی و محیطی ⁪آنان، از روش⁪ها⁪ی گوناگون و مؤثر⁪ استفاده کنند؛ مثلاً معلمان باید بدانند که برای برخی از کودکان، آموزش مفاهیم دینی با استفاده از روش شعر و داستان سودمند است و برای برخی، از راه پرسش و پاسخ. برخی مفاهیم دینی را زود⁪⁪تر⁪ می⁪فهمند و برخی دیگر نیاز به مثال و توضیح بیش⁪⁪⁪⁪تر⁪⁪ی دارند.

روش⁪ها⁪ی آموزش مفاهیم دینی

مهم⁪⁪⁪⁪تر⁪⁪ین و دشوار⁪⁪تر⁪ین مرحله از فرآیند آموزش، تعیین و تشخیص روش⁪ها⁪ی آموزش مفاهیم دینی و به⁪کارگیری صحیح و مناسب آن⁪ها؛ به⁪ویژه برای کودکان می⁪باشد.

1. روش استفاده از مثال

استفاده از مثال⁪ها⁪ی گوناگون، فهم مسائل انتزاعی را برای کودکانی که از نظر رشد شناختی و تحول روانی ضعیف و یا در سطح پایین می⁪باشند، آسان می⁪کند. استفاده از مثال، یک شیوه قرآنی است. قرآن کریم با استفاده از این روش، حقایق و مفاهیم عقلی و غیرمحسوس را در قالب حکایت⁪ها و مثال⁪ها⁪ی سودمند، به⁪گونه⁪ای در ذهن مخاطب ملموس و مجسم می⁪کند که به⁪این⁪⁪⁪⁪تر⁪⁪تیب، ماهیت امر برای مردم روشن شود و آنان به⁪خوبی به حقیقت موضوع پی ببرند.

2. روش قصه⁪گویی

کودکان شیفته شنیدن قصه و خواندن داستان می⁪باشند و این سبب می⁪شود تا بخش بزرگی از تعلیم و ⁪⁪⁪⁪تر⁪بیت دینی کودکان از این راه انجام پذیرد. هرچه استفاده از داستان⁪ها⁪ی مناسب بیش⁪⁪⁪⁪تر⁪⁪ باشد، تأثیر این آموزش و رسیدن به هدف⁪ها⁪ی مورد نظر آن، ساده⁪⁪⁪⁪تر⁪⁪ و سریع⁪⁪⁪⁪تر⁪⁪ صورت می⁪گیرد. در اهیمت این روش و بهرگیری از آن، همین بس که در قرآن کریم، تعالیم پیامبران الهی و کتاب⁪ها⁪ی آسمانی هم این روش مؤثر⁪؛ یعنی زبان داستان و قصه برای آموزش، هدایت، القای مفاهیم و پیام⁪ها⁪ی دینی مورد توجه قرار گرفته است؛ مثلاً در داستان حضرت آدم و حضرت عیسیu حقیقت و چگونگی آفرینش الهی تفسیر شده است. در داستان حضرت ابراهیمu اثبات توحید و یگانگی خداوند و در داستان عُزَیر کیفیت معاد بیان شده است.

3. روش یادآوری نعمت⁪ها⁪ی الهی

خداوند متعال نعمت⁪ها⁪ی مادی و معنوی فراوانی برای بشر آفریده است. به⁪عبارتی، خداوند انسان را سرشار از نعمت⁪ها⁪ی خویش کرده و همه نوع نعمت در اختیار او قرار داده است. یکی از روش⁪ها⁪ی⁪⁪⁪⁪ تر⁪⁪بیتی پیامبران الهی، یادآوری نعمت⁪ها⁪ی الهی است تا به این وسیله گرایش انسان⁪ها⁪ را به⁪سوی صاحب نعمت برانگیزند.

با یادآوری نعمت⁪ها⁪ی الهی می⁪توان ذهن کودک را متوجه خدای مهربان کرد و میل و گرایش او را به خدایی که همه چیز را آفریده است و به همه کمک می⁪کند، جلب کرد. بر این اساس، در آموزش خدا⁪شناسی و معاد به کودکان، باید بیش⁪⁪⁪⁪تر⁪⁪ بر محبت و عشق الهی به همه انسان⁪ها⁪؛ به⁪ویژه نیکوکاران و دادن پاداش و نعمت⁪ها⁪ی بهشتی به آنان در روز قیامت تأکید کرد و کودکان را به خدا و رحمت او امیدوار و علاقه⁪مند کرد. هم⁪چنین باید از بیان عذاب و رنج دوزخ، که زندگی پس از مرگ را به⁪گونه⁪ای وحشتناک و دهشت⁪انگیز ⁪⁪⁪⁪تر⁪⁪سیم می⁪کند، خودداری کرد.

4. روش نمایشی (نمادین)

منظور از نمایش، مجسم کردن و به⁪صورت مشهود و محسوس درآوردن پیام⁪ها⁪ و آموزه⁪ها⁪ست. روش نمایشی یکی از روش⁪ها⁪ی آموزشی است که تأثیر فوق⁪⁪العاده⁪ای دارد و از راه آن می⁪توان آموزه⁪ها⁪ی دینی را در قالب⁪ها⁪ی قابل مشاهده، به⁪گونه⁪ای روشن، آسان و محسوس به کودکان آموزش داد. نمایشی کردن مفاهیم عقلی و انتزاعی ⁪به⁪ویژه برای کودکان، با توجه به غلبه حس در آنان موجب می⁪شود که این⁪گونه مطالب را بهتر⁪ درک کنند و یادگیری عمیق⁪⁪⁪⁪تر⁪⁪ی داشته باشند. معمولاً انسان⁪ها خاطره نمایش⁪هایی که در کودکی دیده⁪اند، به شکل آگاهانه یا ناآگاهانه، تا آخر عمر در حافظه خود حفظ و نگهداری می⁪کنند.

جنبه آموزشی روش نمایشی مؤثر⁪تر و پر⁪جاذبه⁪⁪⁪⁪تر⁪⁪ از روش گفتاری صرف است؛ چرا که روش نمایشی هم⁪زمان گوش و چشم مخاطب را به کار می⁪گیرد. از⁪این⁪رو در آموزش مفاهیم دینی به کودکان لازم است تا آن⁪جا که امکان دارد، مواد و مطالب آموزشی به⁪صورت نماشی ارائه شوند. آموزش بسیاری از مفاهیم دینی مثل اصول و مبانی ارزشی، اعتقادی و احکام عملی با استفاده از روش نمایشی قابل آموزش است.

علی مقدسی⁪پور

+ نوشته شده در شنبه ۲۷ مرداد ۱۴۰۳ ساعت توسط هدیه به شهیدان مدافع حرم صلوات |

فداییان امام هادی علیه السلام

طلبه حوزه علمیه قم

آموزش مفاهیم دینی به کودکان

آموزش مفاهیم دینی به کودکان

نوشته‌های پیشین

پیوندها

آمارگیر وبلاگ