59 ـ علل دروغگویی کودکان بالاتر از 6 سال چیست؟

دروغگویی از 6 سالگی به بعد عللی دارد:

1. محیط: دروغگویی اعضای خانواده یا نزدیکان، کودک را دروغگو می‏کند. صدای در منزل بلند می‏شود. پدر با قراینی می‏فهمد طلبکار است. به فرزندش می‏گوید: بگو پدرم در خانه نیست. پدر به طور غیر مستقیم، دروغگویی را به فرزند خود منتقل می‏کند.

کودک مرتکب خلافی شده است. پدر یا مادر می‏گوید: آقا کلاغه خبر آورده که چنین کاری کرده‏ای. او به تدریج خواهد فهمید که این مسأله دروغ است و خود نیز دروغ می‏گوید. افزون بر این، اعتمادش نیز از والدین سلب خواهد شد.

باید توجه داشت که محیط، منحصر در خانه نیست و ممکن است دروغگویی از مدرسه، محله، خانه‏ی نزدیکان یا... به کودک منتقل شود؛ پس باید محیط را اصلاح کرد. در حضور کودک، به شوخی دروغ نگویید. [1] «توریه»[2] هم نکنید.

2. جلب توجه: کودکان به طور فطری به توجه نیاز دارند و گاهی برای جلب توجه دیگران به خود، دروغ می‏گویند. توصیه می‏شود به حد کافی به آنان توجه کنید تا مجبور نشوند از این طریق، توجه دیگران را به خود جلب کنند.

3. انتقام‏جویی: کودک، گاهی دروغ می‏گوید تا از دیگری انتقام بگیرد. بهرام و شهرام دو برادرند. بهرام، شهرام را کتک می‏زند و چون شهرام، توان مقابله با بهرام را ندارد، به دروغ، او را نزد پدر خطاکار معرفی می‏کند تا پدر او را توبیخ یا تنبیه کند و به این صورت، انتقام بگیرد.

در این صورت، باید به او درس انصاف بدهید که پسندیده نیست برای انتقام از دیگری، به دروغ متوسل شود.

4. ترس از تنبیه: اگر کودکان، از تنبیه بدنی در امان باشند، دروغ نمی‏گویند. اگر کودک بداند در صورت ارتکاب خلاف و عملی ناپسند، والدین یا معلم، او را تنبیه نمی‏کنند، بلکه به او آگاهی می‏دهند و در صورت نیاز، از او شکوه خواهند کرد، حقیقت را خواهد گفت.

توصیه می‏کنم در صورت ارتکاب خلاف، از ساز و کارهای بازدارنده، یعنی رو ترش کردن، محرومیت، تحریک عواطف، قهر، و شیوه‏ی بده و بستان (ر.ک: پرسش 52) استفاده کنید و از تنبیه بدنی جدا بپرهیزید.

5. تکلیف زیاد: معلمی که تکالیف فراوانی را بر عهده‏ی دانش‏آموز می‏گذارد؛ به گونه‏ای که انجام آن‏ها در توان کودک نیست، او را به دروغ وا می‏دارد و کودک برای توجیه عدم انجام تکالیف، دروغ می‏گوید.

6. توقع بیش از حد: توقع بیش از حد والدین و معلم، کودک را به دروغ وامی‏دارد. والدین یا معلم به کودک می‏گویند: چرا در درس ریاضی نمره‏ی 17 گرفتی؟ توقع ما از تو، نمره‏ی 20 بود. کودک به دروغ می‏گوید: وقت کم آوردم و....

از کودکان خود در حد توان و هوش بهر آنان (ر.ک: پرسش 113) توقع داشته باشید. [3] آشنا کنید تا زشتی این عمل را دریابند (توجه داشته باشید که نیازهای اولیه‏ی آنان را مرتفع سازید).

[1] ـ امام باقر 7: «اتقوا الکذب... فی کل جد و هزل؛ از دروغ، چه جدی و چه شوخی بپرهیزید» (کلینی، کافی، ج 2، ص 338).

[2] ـ «توریه»، سخن دو پهلو گفتن است. کلامی که از آن، دو معنا فهمیده می‏شود: یکی معنای ظاهر و آشکار که ذهن شنونده به سرعت به آن منتقل می‏شود و دیگری معنای نهانی و ناپیدا که مقصود اصلی گوینده است و ذهن شنونده به آن منتقل نمی‏شود؛ برای مثال، پدر در تماس تلفنی، خود را عاصی معرفی می‏کند، شنونده این گونه برداشت می‏کند که نام خانوادگی او است؛ اما پدر، معنای گناهکار را اراده کرده است. «توریه» گرچه حرام نیست، چون کودک قدرت تجزیه و تحلیل ندارد، بهتر است که از آن استفاده نشود.

[3] ـ رسول خدا 6: «ان الکذب یهدی الی الفجور و الفجور یهدی الی النار؛ همانا دروغ،[انسان را] به زشتی‏ها، و زشتی‏ها به آتش [جهنم] می‏کشاند» (حر عاملی، وسائل الشیعه، ج 12، ص 250).

رسول خدا 6: «اعظم الخطایا عندالله اللسان الکذوب، بزرگ‏ترین خطاها نزد خدا زبان دروغگو است» (علی مشکینی، قصار الجمل، ج 2، ص 181).

امام علی 7: «لا شیمة اقبح من الکذب؛ هیچ عادت و خلقی، زشت‏تر از دروغ نیست» (آمدی، غررالحکم، ص 220، ح 4383 )