فداییان امام هادی علیه السلام

مراحل امر به معروف و نهى از منكر

امر به معروف و نهى از منكر مراحلى دارد كه با احتمال دستيابى به مراحل ابتدايى، عمل به مراحل ديگر جايز نيست. و اين مراحل به شرح زير است:

1. انكار قلبى.

2. با گنهكار طورى رفتار شود كه بفهمد براى ارتكاب معصيت، با او اين گونه رفتار شده است. مانند اخم، اعراض، ترك تكلم و ...

3. امر به معروف و نهى از منكر زبانى.

4. توسل به زور، كه خود مراحلى دارد.[1]

چهار نكته پيرامون امر به معروف‏

1. امر به معروف در موضوعات واجب نيست. مانند اين كه انسان ببيند كسى چيز نجسى را مى‏خورد يا هنگام نماز رو به قبله نيست يا با لباس نجس نماز مى‏خواند و خود نمى‏داند.

2. در جايى‏كه شرايط امر به معروف فراهم نباشد، گرچه در اين مورد امر به معروف واجب نيست، ولى انكار قلب و تنفر از گناه لازم است.

3. تجسس و ورود به خانه ديگران به بهانه امر به معروف، جايز نيست.

4. شرط نهى از منكر اين است كه منكر را منكر بدانيم. برخى از گناهان به‏گونه‏اى شايع شده‏است كه بسيارى ازمردم آن را منكر نمى‏دانند؛ مانند اختلاط محرم و نامحرم بدون رعايت شئونات اسلامى، با آرايش و حجاب نامناسب بيرون رفتن، روابط دختر و پسر، ترويج فرهنگ بيگانه در لباس‏ها، ديدن فيلم‏هاى مبتذل و ...

سه نكته درباره امر به معروف‏

1. امر به معروف، از مهم‏ترين واجبات است كه از ضروريات دين به شمار مى‏رود و كسى‏كه منكر آن باشد با توجه به لوازم آن، كافر محسوب مى‏شود.

2. امر به معروف و نهى از منكر واجب كفايى است يعنى اگر برخى از مكلفين آن را انجام دهند، از ديگران ساقط است.[2]

3. امر به معروف و نهى از منكر بسيج عمومى است و به هيچ گروه و صنف خاصى محدود نمى‏شود.

مصاديق امر به معروف‏

1. واجبات و مستحبات از مصاديق معروف هستند و محرمات و مكروهات، از مصاديق منكر؛ مهم شناخت و به كار بستن آنهاست.

2. معروف ومنكر در تمام ابعاد زندگى فردى و اجتماعى وجود دارد.

براى نمونه: عزادارى امام حسين (ع)، مجموعه‏اى از معروف‏هاست كه گاه منكرات به آن راه پيدا مى‏كند؛ همچون ريا، مزاحمت، خرافات، موهونات، اسراف در نذورات، تعبيرات نامناسب در مداحى‏ها، ساز و آواز و ...

امر به معروف ويژه‏

گرچه امر به معروف و نهى از منكر واجب همگانى است، ولى در مورد نزديكان، تأكيد بيشترى شده است.

قرآن به پيامبر (ص) مى‏فرمايد:

وأمُر اهلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصطَبِر[3]

خانواده خود را به نماز فرمان ده؛ و بر انجام آن شكيبا باش‏

ونيز مى‏فرمايد:

قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ ...[4]

به همسران و دخترانت و زنان مؤمنان بگو ...

اگر همسر و فرزندان درباره واجبات كوتاهى مى‏كنند، نماز نمى‏خوانند يا حجاب خود را رعايت نمى‏كنند، بايد آنها را امر به معروف و نهى از منكر كرد و اگر براى نماز بيدار نمى‏شوند، بايد بيدارشان نمود.

بر مردان است كه بر اعمال و رفتار اهل و عيال خود، نظارت داشته باشند؛ غيرت مرد، مكمل حجاب، عفاف و حياى زن است.

برخورد جذبى يا حذفى‏

در برخورد با كسانى كه مرتكب گناه مى‏شوند و يا واجبى را ترك مى‏كنند بايد طبيبانه رفتار كرد و تا جايى كه ممكن است آنها را جذب نمود، نه حذف. پرسش‏هاى زيادى از امام خمينى (ره) شده است. مانند:

پرسش: آيا انسان مى‏تواند از نظر شرعى با خويشاوندانى كه بى تقوا و بى نمازند از قبيل پدر و مادر و خواهر و غيره قطع رحم نمايد؟

پاسخ: قطع رحم جايز نيست ولى بايد آنها را با مراعات موازين، امر به معروف و نهى از منكر نمود.[5]

بهانه‏هاى ترك امر به معروف‏

برخى از مردم براى شانه خالى كردن از مسئوليت امر به معروف، بهانه‏هايى را مطرح مى‏كنند. به چند نمونه از آنها اشاره مى‏شود:

1. بيشتر مردم چنين مى‏خواهند.

2. كسى از امر به معروف حمايت نمى‏كند و حتى گاهى آمران به معروف و ناهيان از منكر، مورد بى مهرى قرار مى‏گيرند.

3. امر به معروف، دخالت در زندگى ديگران است.

4. از امر به معروف و نهى از منكر خجالت مى‏كشند.

اين افراد تصور مى‏كنند ديگر با اين بهانه وظيفه‏اى ندارند، در حالى كه بهانه‏هاى ذكر شده، عذر محسوب نمى‏شوند.

برترين مرحله امر به معروف و نهى از منكر

پايين‏ترين مرحله امر به معروف و نهى از منكر، انكار قلب يا تنفر از منكر است، همان‏طورى كه همه از غذاى فاسد يا فضا و مكان آلوده نفرت دارند. و بالاترين مرحله امر به معروف، جرح و قتل است، كه در اين مرحله بايد با اذن مجتهد عمل كرد. اما در امور حسبه و مسائل مهمى كه شارع مقدس راضى به تخلف از آن نيست مانند حفظ جان، دين، قرآن، ناموس و ... ديگر شرايط امر به معروف مطرح نيست.

امام حسين (ع) به همه مراتب امربه معروف و نهى از منكر عمل كرد. او فرمود:

اللّهُمَّ انّى احبُّ المَعروف وَ انكر المُنكر[6]

پروردگارا من كار نيك را دوست دارم و امر زشت را زشت مى‏دانم.

و امر به معروف زبانى نمود و بالاترين امر به معروف و نهى از منكر را كه شهادت در راه خدا باشد، براى حفظ دين انجام داد و امروز، نصرت و يارى امام حسين (ع) در گرو امر به معروف و نهى از منكر است.

معاملات باطل‏

1. خريد و فروش عين نجس مانند مسكرات.

2. خريد و فروش مال غصبى.

3. خريد و فروش آلات لهو.

4. معاملات ربوى.[7]

5. چيزى را كه مى‏شود استفاده حلال از آن برد به‏قصد حرام بفروشند مانند فروش انگور به قصد توليد شراب.[8]

غش در معامله‏

غش در معامله يكى از گناهان كبيره است و صورت‏هاى مختلفى دارد. به چند نمونه از آنها اشاره مى‏شود:

1. پنهان كردن عيب.

2. رنگ زدن جنس معيوب.

3. جنس را به صورت بهتر نشان دادن.

4. مخلوط كردن جنس خوب و بد.[9]

[1] همان، ص 759، م 2805 الى 2818.

[2] توضيح المسائل مراجع، ج 2، ص 756، م 2787.

[3] طه/ 132.

[4] احزاب/ 59.

[5] استفتائات امام خمينى، ج 1، ص 483، س 18.

[6] بحارالانوار، ج 44، ص 328.

[7] توضيح المسائل مراجع، ج 2، م 2055 و 2067.

[8] همان، م 2068؛ تحريرالوسيله، كتاب المكاسب، ص 493، م 9، 11 و 15.

[9] همان، ص 204.