کتاب احکام دو دقیقه ای
فرزندان سه گونهاند
1. فرزندانىكه همه آثار و حقوق فرزندى را دارند همچون محرميت، لزوم نفقه، ارث و ...
2. فرزندانى كه بخشى از آثار فرزندى را دارند مانند فرزندان رضاعى كه در محرميت همچون فرزند است و نيز ربيبه كه فقط محرم است.
3. فرزندانى كه هيچ كدام از اين آثار را ندارند مانند فرزندخوانده ولو اينكه او را بزرگ كرده باشند و براى او شناسنامه گرفته باشند.
تفاوتهاى فرزند نسبى و رضاعى
كودكى كه از زنى شير بخورد، با شرايط خاص شير دادن، فرزند آن خانوده بهحساب مىآيد كه به آن فرزند رضاعى مىگويند. ولى چند فرق بين فرزند رضاعى و فرزند نسبى وجود دارد:
1. در فرزند رضاعى، توارث نيست. يعنى نه او از خانواده ارث مىبرد و نه آن خانواده از او ارث مىبرند، بر خلاف فرزند نسبى.
2. در فرزند رضاعىنفقه واجب نيست، يعنى لازم نيست آن خانواده خرجى او را بدهند و يا اگر آن خانواده فقير شوند، بر فرزند رضاعى خرج آنها واجب نيست، ولى در فرزند نسبى، لازم است.[1]
3. فقط كودكىكه از خانمى شير خورده، فرزند آن خانواده به حساب مىآيد و به آن خانواده محرم مىشود و برادر و خواهر او فرزند آن خانواده به حساب نمىآيند[2] بر خلاف فرزندان نسبى.
چهار نكته در رابطه با فرزند و والدين
1. نفقه پدر در صورتى كه نيازمند و فقير باشد بر پسر واجب است و نفقه فرزند فقير نيز بر پدر واجب است.
2. اگر پدر و مادر به فرزند دستور دهند كه در نماز جماعت شركت كند (به نحوى كه از شركت نكردن فرزندشان در نماز جماعت ناراحت هستند) شركت در نماز جماعت بر فرزند واجب است (چه فرزندى كه در كنار پدر و مادر زندگى مىكند و چه فرزندى كه بزرگسال است و جداى از پدر و مادر زندگى مىكند).
3. عقوق والدين يعنى به خشم آوردن پدر و مادر حرام است و اين حكم شامل هر فرزندى مىشود.
4. سفر فرزند اگر موجب اذيت والدين شود، بايد نماز ظهر و عصر و عشا را كامل (چهار ركعتى) بخواند.[3]
پنج نكته درباره نگهدارى و پرستارى كودك
1. حضانت و نگهدارى پسر تا دو سالگى با مادر اوست، هرچند بهتر است تا هفت سالگى در حضانت مادر بماند؛ و بعد از دو سال تا زمان بلوغ با پدر است.
2. حضانت دختر تا هفت سالگى با مادر و بعد از آن با پدر است.
3. مادر كودك مجاز است حضانت او را بپذيرد يا خير.
4. فرزندى كه بالغ شد، حضانتش تمام مىشود و پدر و مادر حق حضانت او را ندارند بلكه او مالك نفس خويش است.
5. پس از مرگ پدر و مادر حضانت كودك به ترتيب با جد پدرى، وصى پدر و وصى جدّ اوست.[4]
چهار نكته در زمينه تصرفات و اختيارات مالى كودك
1. كودك اگرچه مميز باشد، نمىتواند در مال خود تصرف كند و يا عقد و قرارداد در ملكش جارى سازد، مانند بيع، اجاره و ...
2. كودك نمىتواند چيزى را نسيه بگيرد يا قرضكند يا بر ذمه بگيرد.
3. در مواردى كه براى كودك تصرف ممنوع است، فرق نمىكند بين اين كه وليش قبل از تصرف اجازه بدهد يا پس از تصرف.
4. در صورتى، ولى كودك مىتواند اموال او را در اختيارش بگذارد كه كودك بالغ شده و به رشد عقلى رسيده باشد.
دو نكته درباره خريد و فروش كودكان
1. معامله و داد و ستد كودكان در صورتى كه مستقل عمل كنند باطل است، خواه هر دو طرف معامله كودك باشند يا يكى كودك باشد.
2. اگر از بچه نابالغ چيزى بخرد يا بفروشد بايد جنس يا پولى را كه از او گرفته به صاحب آن بدهد و يا از صاحبش رضايت بطلبد و اگر صاحب آن را نمىشناسد بايد چيزى را كه از بچه گرفته از طرف صاحب آن مظالم بدهد.[5]
سه نكته درباره كودكانى كه از دنيا رفتهاند
1. بچه سقط شده را اگر چهار ماه يا بيشتر دارد، بايد غسل بدهند و كفن كنند و حنوط كنند[6] و اگر چهار ماه ندارد بايد در پارچهاى بپيچند و بدون غسل دفن كنند.[7]
2. با مس بچه مرده، حتى بچه سقط شدهاى كه چهار ماه او تمام شده، غسل مس ميت واجب مىشود. و اگر مادر بميرد و بچه به دنيا بيايد، بعد از اين كه بالغ شد، بايد غسل مس ميت نمايد.[8]
3. نماز خواندن بر ميت مسلمان اگرچه بچه باشد واجب است ولى بايد شش سال بچه تمام شده باشد.[9]
عبادات تمرينى
يكى از وظايف والدين آمادهسازى كودكان براى انجام تكاليف شرعى است كه از آنها به عبادات تمرينى ياد مىشود در اين زمينه چهار نكته را ذكر مىنماييم:
1. تمرين اطفال به وظايف شرعى بر عهده والدين است.[10]
2. بر دختران غير بالغ حجاب واجب نيست، ولى بر پدر و مادر لازم است كه دختران خود را به رعايت حجاب وادار نمايند.[11]
3. شايسته است دخترانى كه به بلوغ نرسيدهاند به حجاب تشويق شوند تا هنگام بلوغ رعايت حجاب براى آنان دشوار نباشد.[12]
4. مستحب است بچه مميز را به نماز خواندن و عبادتهاى ديگر عادت دهند بلكه مستحب است او را به قضاى نمازها هم وادار نمايند.[13]
شرايط عبادات تمرينى
1. رعايت توان جسمى كودك.
اولين شرط عبادات تمرينى رعايت توان و طاقت جسمى نوجوان است. امام صادق (ع) فرمود:
إِنَّا نَأْمُرُ صِبْيانَنَا بِالصِّيامِ ... بِمَا أَطَاقُوا[14]
ما بهميزان طاقت وتوان فرزندانمان آنها را به روزه داشتن وادار مىكنيم.
2. رعايت نشاط و رغبتهاى روحى و روانى نوجوان.
به همان ميزان كه رعايت طاقتجسمى نوجوان ضرورت دارد رعايت نشاط روحى و فراهم آوردن زمينههاى رغبت و تمايل كودك به امور دينى نيز ضرورت دارد. رعايت اين شرط از دو جهت لازم است نخست اين كه اساساًدين اسلام دين آسان است، ديگر اين كه انسان به امورى كه رغبت نداشته باشد پاسخ مثبت نمىدهد.
3. توجه بيشتر به واجبات
بايد توجه داشت تا حد ممكن عبادات تمرينى در محدوده واجبات و پرهيز از محرمات اختصاص يابد.
4. پرهيز از درشتى و خشونت
از ديگر شرايط عبادات تمرينى اين است كه نبايد همراه با خشونت و تندى باشد زيرا رفتار خشن مىتواند ارتباط عاطفى بين مربى و متربى و پدر و فرزند را از بين ببرد.
اقسام خوردنىها
خوردنىها به لحاظ جنس سه نوع است:
1. حيوانات دريايى، پرندگان، چهارپايان.
2. گياهان و نباتات.
3. جمادات همچون مواد مختلفى كه از حيوانات، گياهان و تركيبات شيمايى بدست مىآيد مانند نشاسته، ماكارونى، مرباها، عسل و ...[15]
شش نكته در رابطه با خوردنىها
1. خوراندن عين نجس به كودك حرام است.[16]
2. خوراندن غذاهاى متنجس به كودك حرام نيست.[17]
3. خوراندن غذايى كه براى كودك ضرر دارد جايز نيست.[18]
4. اگر كودك خودش غذاى نجس را بخورد، جلوگيرى از او واجب نيست.
5. خوراندن اجزاى حرام حيوانات به كودك حرام است.
6. خوراندن لقمه حرام به كودك حرام است.
چند نكته در رابطه با آموزش كودكان
بر والدين است كه به فرزندشان مجموعهاى از آموزشها را بدهند همچون:
1. آموزش قرآن
پيامبر اكرم (ص) فرمود:
أَدِّبُوا أولادكم عَلى ثَلاث خِصال، حُبُّ نَبيكم، و حُبُّ أَهل بيته، و قراءةُ القُرآن[19]
فرزندان خود را به سه خصلت تأديب نماييد: 1. دوستى پيغمبر اكرم (ص) 2. علاقهمندى به اهل بيت او 3. خواندن قرآن.
امام على (ع) فرمود:
وَ أَنْ أَبْتَدِئَكَ بِتَعْلِيمِ كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَ تَأْوِيلِه[20]
پس در آغاز تربيت، تصميم گرفتم تا كتاب خداى توانا و بزرگ را همراه با تأويل آيات، به تو بياموزم.
2. آموزش نماز.
3. آموزش مسائل شرعى و احكام حلال و حرام كه از هفت سالگى مستحب است آموزش داده شود. پيامبر اكرم (ص) جمعى از كودكان را ديد و فرمود:
واى برفرزندان آخر الزمان از پدرانشان! عرض شد: از پدران مشرك آنها؟ حضرت فرمود: نه، از پدران مسلمانشان كه هيچ يك از فرايض را به آنها نمىآموزند و اگر خود آنان پارهاى از مسائل دينى را فرا گيرند، آنها را از اداى آن باز مىدارند و تنها به اين قانع هستند كه فرزندانشان متاع ناچيزى از دنيا به دست آورند. من از اين قبيل پدران بيزارم و آنان نيز از من بيزارند.[21]
4. آموزش حجاب، پوشش مناسب و مسائل محرم و نامحرم.
5. نمازهاى يوميه.
6. احترام به قرآن.
7. احترام به مال و حق ديگران.
[1] جامع المدارك، سيد احمد خوانسارى، ج 4، ص 476.
[2] توضيح المسائل مراجع، ج 2، ص 505.
[3] همان، م 1295.
[4] توضيح المسائل مراجع، ص 446.
[5] توضيح المسائل مراجع، ج 2، م 2082.
[6] عروة الوثقى، ج 1، ص 199، م 570.
[7] توضيح المسائل مراجع، ج 1، م 524.
[8] همان، م 525.
[9] همان، م 594.
[10] مسائل جديد، محسن محمودى، ص 180.
[11] همان.
[12] عروة الوثقى، ج 2، ص 317، م 1337.
[13] توضيح المسائل مراجع، ج 1، م 1389.
[14] كافى، ج 4، ص 124.
[15] فرهنگ فقه، ج 3، ص 526.
[16] عروة الوثقى، ج 1، ص 93، م 33؛ توضيح المسائل مراجع، ج 1، م 141.
[17] همان.
[18] توضيح المسائل آية الله گلپايگانى، ص 25، م 142.
[19] فضائل الخمسه من الصحاح الستة، ج 2، ص 78.
[20] نهج البلاغه، نامه 31.
[21] مستدرك الوسائل، ج 2، ص 625.