کتاب احکام دو دقیقه ای
چند نكته درباره تولى و تبرى
قرآن كريم مىفرمايد:
قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِى الْقُرْبى[1]
بگو: «من هيچ پاداشى از شما بر رسالتم درخواست نمىكنم جز دوست داشتن نزديكانم.
1. دوست داشتن ائمه و دوستانشان، واجب است. حبّ و بغض مؤمن بايد جهت الهى داشته باشد، بنابراين زبان، نژاد، جنسيت، شغل، رشته و ... نبايد معيار حب و بغض باشد.
2. اعتقاد به امامت و ولايت ائمه (ع) و عمل به دستورات آنها واجب است.
3. صلوات فرستادن بر پيامبر و آل او در تشهد نماز و خطبه نماز جمعه واجب است. و در مواردى كه صلوات مستحب است، صلوات بر آل پيغمبر (ص) نيز مستحب است.[2]
4. گرامى داشتن ياد و نام معصومين (ع) با ساختن، تعمير و تجديد بناى مشاهد مشرفه و ذكر و نشر فضائل ايشان مستحب است.[3]
5. برائت از دشمنان خدا و معصومين (ع) بر همه مكلفان واجب است.[4]
چهار نكته درباره حضرت فاطمه (س)
السَّلَامُ عَلَيكِ أَيتُهَا الصِّدِّيقَةُ الشَّهِيدَة[5]
1. براى دختران، نامهاى زنان صالحه، به ويژه فاطمه بهترين است.[6]
2. مستحب است به كسانى كه فاطمه نام دارند، احترام نمود.[7]
3. مستحب است در هرروز جمعه، غسل نمود و پيامبر (ص) و حضرت فاطمه (س) و ائمه را از راه دور زيارت نمود.[8]
4. كسى كه وضو ندارد، حرام است اسم خداوند متعال را به هر زبانى كه نوشته شده باشد، مس نمايد. و همچنين است بنا بر احتياط واجب مس نام مبارك پيامبر (ص)، انبيا و ائمه (ع) و حضرت زهرا (س).[9]
چند نكته درباره تبرك
تبرك به معناى طلب بركت يا بركت جويى است.
1. تبرك جستن به چيزهايى كه ازنظر شرع ازقداست برخوردارند، جايز، بلكه راجح و مستحب است.[10]
مانند تبرك به نامهاى خداوند، پيامبران، جانشينان ايشان و ... يا به جهت انتساب به چيزهاى مقدس و با عظمت مانند جلد و قاب قرآن و مشاهد مشرفه معصومين (ع).
2. تبرك جستن به نامهاى امامان، با نوشتن بركفن مستحب است.[11]
3. نامگذارى فرزندان به نامهاى ائمه و انبياء و اوصياى الهى به جهت تبرك مستحب است.[12]
4. تبرك جستن به مشاهد مشرفه معصومين (ع) مستحب است.
5. تبرك جستن به دفن جنازه در مشاهد مشرفه، هرچند با انتقال ميت به آن مكانها مستحب است.[13]
6. تبرك جستن به نيم خورده مؤمن مستحب است.[14]
7. تبرك جستن به قرآن با نوشتن آن بر كفن و مس كلمات و حروف آن مستحب است.[15]
8. تبرك جستن به مهر، بعد از نماز مستحب است.[16]
9. تبرك جستن به آب زمزم با نوشيدن و همراه بردن، مستحب است.[17]
10. تبرك جستن به كعبه و اركان آن، به ويژه ركن حجرالاسود و ركن يمانى مستحب است.[18]
11. تبرك جستن به غذاهاى اهل بيت (ع) مستحب است.[19]
هفت چيز نسبت به ائمه معصومين (ع) حرام است
1. هر كارى كه به نحوى هتك حرمت و بى احترامى به آنها محسوب شود. مانند مس نام معصومان (ع) بدون وضو اگر هتك باشد، نماز خواندن جلوتر از قبر ائمه معصومين (ع) و ...[20]
2. تماس جنب حائض و نفساء با نام معصومين (ع).[21]
3. نسبت دروغ دادن به معصومين (ع).[22]
4. سجده كردن در برابر حرم معصومين (ع) مگر براى سجده شكر.[23]
5. نجس كردن حرم معصومين (ع).[24]
6. توقف جنب، حائض و نفساء در حرم معصومين (ع).[25]
7. غلو كردن و نسبت الوهيت دادن به آنان.
شش نكته درباره صلوات
1. صلوات در هر شرايطى مستحب است چه در نماز و چه در غير نماز.[26]
2. اگر شخص مكرر نام پيامبر (ص) را بشنود و يا به زبان آورد تكرار صلوات نيز مستحب است (در مداحىها كه مداح مرتب نام پيامبر (ص) را به زبان مىآورد صلوات هم مناسب است تكرار شود).[27]
3. صلوات تشهد كفايت از صلوات ديگر نمىكند.[28]
4. مستحب است بر كسى كه نام پيامبر (ص) را به زبان آورده يا شنيده فوراً صلوات بفرستد.[29]
5. اگر نام پيامبر (ص) نوشته شود مستحب است صلوات هم نوشته شود.[30]
6. اگر كسى به يادپيامبر (ص) بيفتد اولىآن است كه صلوات بفرستد.[31]
چهار نكته در رابطه با زيارت معصومين (ع)
1. يكى از مستحبات و يكى از حقوق معصومين (ع) زيارت قبور آنان است.[32]
2. غسل زيارت براى هريك از مشاهد مشرفه مستحب است.[33]
3. نماز زيارت براى ائمه معصومين (ع) وارد شده است.[34]
4. زيارت امين الله، جامعه كبيره، نماز جعفر طيار براى همه ائمه (ع) نقل شده است.
دو نكته درباره حزن
1. گرچه حزن به تنهايى پسنديده نيست، اما حزنى كه انسان را متوجه آخرت و مسئوليتهاى شرعى كند مطلوب است همچون موارد زير:
- شركت در مراسم تشييع جنازه، مطلوب است.
پيامبر اكرم (ص) فرمود:
صَلِّ عَلَى الْجَنَائِزِ لَعَلَّ ذَلِكَ أَنْ يحْزُنَك[35]
در نماز ميت شركت كن شايد محزون شوى.[36]
- حزن در غيبت و فراق امام زمان (عج)
- حزن در برابر خطاها و گناهان.
- حزن در عزاى اهل بيت (ع). امام صادق (ع) فرمود:
نَفَسُ الْمَهْمُومِ لَنَا الْمُغْتَمِّ لِظُلْمِنَا تَسْبِيح[37]
نفس آنكه اندوه ما دارد و براى ستم بر ما غمگين است ثواب تسبيح گفتن دارد.
2. حزن نمودهايى دارد همچون: لباس مشكى پوشيدن، برپايى و شركت در مجالس عزا و ...
چهار نكته درباره عيد مبعث
عيد مبعث، بزرگترين عيد از اعياد اسلامى است. شب و روز اين عيد بزرگ اعمال و آدابى دارد، به چند نمونه از آنها اشاره مىشود:
1. غسل كردن در شب و روز عيد.
2. زيارت رسول خدا (ص) و حضرت على (ع).
3. روزه گرفتن.
4. زياد صلوات فرستادن.[38]
سه نكته درباره امام زمان (عج)
1. ذكر نام خاص امام زمان (عج) در زمان غيبت كبرى مانعى ندارد.
2. تعظيم و احترام به هريك از نامهاى امام زمان (عج) مستحب است و اختصاص به نام خاص حضرت (قائم) ندارد.[39]
3. امام زمان (عج) انتظاراتى از شيعيان دارد: همچون مراجعه به علما و كارشناسان دين[40]، توجه به نماز اول وقت، توجه به حق الناس، دعا براى فرج امام زمان (عج).[41]
سه شهادت
در زندگى انسان مسلمان سه شهادت مطرح است: 1. شهادتى كه در ابتداى تولد به وسيله اذان و اقامه در گوش طفل گفته مىشود.[42] 2. شهادتى كه به وسيله تلقين در گوش ميت گفته مىشود. 3. شهادتى كه روزى ده بار در اذان و اقامه نمازهاى پنج گانه توسط خود شخص گفته مىشود و بدين وسيله نمازگزار به طور مداوم عقايد خود را چك و تقويت مىكند.[43]
غير از شهادتى كه نمازگزار در تشهد نماز، روزانه نه بار مىگويد تا در راه خود پايدار باشد.[44]
پنج نكته درباره تسبيحان حضرت زهرا (س)
1. برترين تعقيبات نماز، تسبيحات حضرتزهرا (س) است، چه نمازهاى واجب و چه نمازهاى مستحب، البته در نمازهاى واجب تأكيد بيشترى دارد.[45]
2. تسبيحات حضرت زهرا (س) در غير تعقيب نماز هم مستحب است. مانند گفتن تسبيحات قبل از خواب، طلب حاجت، رفع گرفتارى و در امان ماندن در سفر.[46]
3. مستحب است كودكان را به ذكر تسبيحات حضرت زهرا (س) تشويق نماييم.[47]
4. مستحب است در تسبيحات حضرت زهرا (س) موالات رعايت شود و در بين تسبيحات، فاصله نيفتد.[48]
5. در صورت شك در تعداد هريك از تسبيحات، اگر در محل آن باشد، بنا بر اقل بايد گذاشت و بعد از گذشتن از محل آن بنا بر كامل بودن بايد گذاشت.[49]
چهار نكته درباره احترام به اهل بيت (ع)
1. احترام اهل بيت (ع) واجب و هتك حرمت آنها حرام است.
2. از آنچه توهين و هتك محسوب شود، بايد دورى نمود. مانند برپايى مجالس شادى در روزهاى شهادت معصومين (ع) يا طنز و شوخى با معصومين (ع).
3. كلمات مقدس اگر در جايى بيفتد كه هتك محسوب شود، بايد برطرف نمود.
4. بردن نام معصومين (ع) به صورت عادى اگر هتك و بى احترامى محسوب شود، اشكال دارد.
چهار نكته درباره سهم سادات
1. سهمسادات تنها به كسى كه از طرف پدر سيد است تعلق مىگيرد.
2. در مصرف سهم سادات، فقر شرط است و نمىتوان به سيدى كه بيش از مخارج سالش دارد، خمس داد.
3. اگر دادن خمس كمك به معصيت باشد، جايز نيست.
4. مصرف خمس بدون اذن مرجع تقليد جايز نيست.
پنج نكته درباره عفاف بانوان در حوزه نماز
1. اگر زن بخواهد در جايى كه نامحرم او را مىبيند، وضو بگيرد، اگر مكانش منحصر نباشد، گناه محسوب مىشود.[50]
2. در نماز، مكروه است زنها هم رديف يا جلوتر از مردان بايستند و طبق نظر برخى از مراجع، همچون سيستانى، مكارم و فاضل، نمازشان باطل است مگر اين كه مانع و پردهاى بينشان باشد و يا حدود 5 متر فاصله داشته باشند.[51]
3. در نماز، زنان بايد با پوشش كامل نماز بخوانند، چه در برابر محرمان يا نامحرمان.
4. زن مىتواند بدون جوراب نماز بخواند و پوشاندن تا مچ پا مستحب است، ولى براى مردان چنين استحبابى نيست.[52]
5. در نمازهاى جهرى در صورتى كه نامحرم صداى زن را مىشنود نبايد با صداى بلند نماز بخواند.[53]
مجموعه مسائل فوق نشانگر اهميت عفاف است.
هفت نكته در رابطه با عفاف
عفاف يك ارزش و فساد يك واژه ضد ارزشى است. در بسيارى از مسائل شرعى شرط عدم فساد وجود دارد.
1. پوشيدن لباس رنگ روشن و استفاده از عطر و ادكلن در برابر نامحرمان اگر مفسده داشته باشد حرام است.[54]
2. نشستن زن و مرد نامحرم بر سر يك سفره اگر مفسده داشته باشد حرام است.[55]
3. بودن زن و مرد نامحرم در جاى خلوت اگر مفسده انگيز باشد حرام است.[56]
4. اختلاط زن و مرد اگر موجب مفسده باشد حرام است.[57]
5. برخورد زن و شوهر در ميان مردم اگر مفسده انگيز باشد حرام است.[58]
6. صحبت كردن و خنديدن با نامحرم اگر موجب مفسده باشد جايز نيست.[59]
7. آرايش و پوشيدن لباسهاى نيمه عريان در برابر محارم، اگر مفسده داشته باشد، حرام است.
شش نكته درباره حجاب
1. حجاب يكى از ضروريات دين است و رعايت آن در برابر نامحرمان واجب است و بى اعتنايى به آن گناه محسوب مىشود. چه در برابر نامحرمان فاميل و چه نامحرمان غير فاميل، چه در زمان شادى و چه در زمان عزادارى.
2. اگر موى زن به طور غير عمد بيرون باشد، گناه نيست ولى از زمانى كه متوجه شد، بايد خود را از نامحرمان بپوشاند.[60]
3. عادى بودن عدم پوشش نامحرمان در شخص دليل بر حرام نبودن بدحجابى و نگاه به نامحرم نيست.[61]
4. رفتن بدون حجاب به حياط منزلى كه مشرف به ساختمانهاى بلند و در معرض ديد نامحرم است، اگر احتمال دهد كسى او را مىبيند، بايد حجاب خود را حفظ كند.[62] و همچنين داخل خودرو اگر در معرض ديد نامحرمان است، حفظ حجاب لازم است.
5. حدود پوشش تمام بدن است بجز گردى صورت و انگشتان دست تا مچ و بايد به گونهاى باشد كه جلب توجه نكند و نبايد نازك، تنگ و كوتاه باشد.
6. نمايان بودن كف و روى پا در برابر نامحرمان جايز نيست، بنابراين كسانى كه بدون جوراب در برابر نامحرمان ظاهر مىشوند كار حرامى انجام دادهاند.[63]
اقسام نگاه به نامحرم
يكى از دستورات قرآنى، كنترل نگاه است.[64] در يك دستهبندى مىتوان نگاه را به سه قسم تقسيم كرد:
1. نگاه اتفاقى و ناخواسته؛ اين نگاه حرام نيست، گرچه مقدمات آن به وسيله خود شخص انجام شده باشد. مثلًا شخص به اختيار خود به كوچه و بازار رفته است و چشمش به نامحرمان افتاده.[65]
2. نگاه عمدى به صورت نامحرم بدون قصد لذت و احتمال افتادن به گناه و بدون آن كه نامحرم آرايش كرده باشد مانعى ندارد.[66]
3. نگاه با قصد لذت و يا نگاه عمدى به بدن نامحرم حرام است و نمىتوان با تعبيراتى مثل قصد بد نداشتن، نيت خواهر و برادرى، دل پاك داشتن و ... مشكل را حل نمود.
[1] شورى/. 23.
[2] فرهنگ فقه، ج 1، ص 84.
[3] همان، ص 85.
[4] همان، ص 84 و ج 2، ص 337.
[5] من لا يحضره الفقيه، ج 2، ص 573.
[6] جامع المسائل فاضل، ج 2، س 1023.
[7] وسائل الشيعه، ج 15، ص 200.
[8] مستدرك الوسائل، ج 10، ص 371.
[9] توضيح المسائل مراجع، ج 1، م 319، ص 199.
[10] فرهنگ فقه، ج 2، ص 336.
[11] جواهر الكلام، ج 4، ص 225؛ عروة الوثقى، ج 1، ص 417.
[12] همان، ج 31، ص 254.
[13] فرهگ فقه، ج 1، ص 85.
[14] مستمسك، ج 1، ص 271.
[15] جواهر، ج 4، ص 227؛ عروة الوثقى، ج 1، ص 195.
[16] فرهنگ فقه، ج 2، ص 337.
[17] همان.
[18] جواهر الكلام، ج 19، ص 361.
[19] اذا وضعت موائد آل محمد حفت بهم الملائكة ... و لمن اكل من طعامهم ...؛ مستدرك الوسائل، ج 16، ص 329؛ معارف و معاريف، ج 3، ص 466.
[20] توضيح المسائل مراجع، ج 1، ص 494.
[21] همان، م 319، ص 199.
[22] همان، م 1596.
[23] همان، م 109.
[24] همان، م 904.
[25] ( 6) همان، ص 517؛ تحريرالوسيله، ج 1، القول فى احكام الجنب، ص 38.
[26] همان، ج 1، م 1124؛ تحريرالوسيله، ج 1، ص 149؛ منهاج الصالحين خويى، ج 1، ص 192.
[27] منهاج الصالحين، خويى، ج 1، ص 193.
[28] عروة الوثقى، ج 1، فصل 37.
[29] منهاج الصالحين خويى، ج 1، م 204.
[30] توضيح المسائل مراجع، ج 1، م 1125.
[31] عروة الوثقى، ج 1، فصل 37، م 7.
[32] موسوعه زيارات معصومين، مؤسسه الهادى، ج 4، ص 320.
[33] غاية القصوى، ج 1، ص 276.
[34] مفاتيح نوين، ص 1056.
[35] مجموعه ورام، ج 1، ص 288.
[36] عروة الوثقى، ج 1، باب تشييع جنازه.
[37] بحارالانوار ج 72، ص 83.
[38] مفاتيح الجنان، ص 347، اعمال روز 27 رجب.
[39] مرآت الكمال، ج 3، ص 307؛ منتهى الآمال، ج 2، ص 486.
[40] بحارالانوار، ج 53، ص 180، ح 10.
[41] كمال الدين، شيخ صدوق، ج 2، ص 485، ح 4.
[42] توضيح المسائل مراجع، ج 1، م 917.
[43] همان، م 935.
[44] همان، م 1100.
[45] تحرير الوسيله، ج 1، ص 184؛ جواهر، ج 10، ص 396.
[46] مستدرك الوسائل، ج 5، ص 39.
[47] مستدرك الوسائل، ج 5، ص 36.
[48] همان.
[49] عروة الوثقى، ج 1، ص 704.
[50] عروة الوثقى، ج 1، شرايط الوضو، م 30.
[51] توضيح المسائل مراجع، ج 1، م 886- 888؛ عروة الوثقى، ج 1، مكان المصلى.
[52] عروة الوثقى، ج 1، فيما يستحب من اللباس.
[53] توضيح المسائل مراجع، م 992 و 994.
[54] استفتائات امام خمينى( ره)، ج 3، ص 255، س 27.
[55] توضيح المسائل مظاهرى، ص 387، م 23.
[56] همان، م 24؛ توضيح المسائل مراجع، م 2445.
[57] همان، م 22.
[58] همان، م 32.
[59] مسائل جديد، محسن محمودى، ج 1، ص 137.
[60] توضيح المسائل مراجع، م 2435.
[61] عروة الوثقى، ج 2، نكاح، م 31.
[62] احكام نگاه و پوشش، پرسشهاى برگزيده دانشجويى، ش 18، ص 95.
[63] احكام روابط زن و مرد، سيد مسعود معصومى، ص 110.
[64] نور/ 30 و 31.
[65] استفتائات مكارم، ج 2، س 1036.
[66] توضيح المسائل مراجع، م 2433.