فداییان امام هادی علیه السلام

فصل چهارم: اوقات حمدگويی خدا

بامداد و شامگاه‏

الإمام عليّ عليه السلام: کانَ النَّبِيُّ صلی الله عليه و آله في کلِّ يَومٍ إذا أصبَحَ و طَلَعَتِ الشَّمسُ يَقولُ: «الحَمدُ للّهِ رَبِّ العالَمينَ کثيرا طَيِّبا عَلی کلِّ حالٍ» يَقولُها ثَلاثَمِائَةٍ و سِتّينَ مَرَّةً شُکرا.

امام علی عليه السلام: پيامبر صلی الله عليه و آله هر روز، چون صبح می‏شد و خورشيد طلوع می‏کرد، می‏فرمود: «سپاس و ستايش، خدايی را که پروردگار جهانيان است؛ ستايشی بسيار و پاک و در همه حال». [اين را] سيصد و شصت مرتبه، از سرِ شکرگزاری می‏گفت.

بحار الأنوار: ج 93 ص 216

هنگام برخوردار شدن از نعمتی‏

رسول الله صلی الله عليه و آله: مَن تَظاهَرَت عَلَيهِ النِّعَمُ فَليَقُل: الحَمدُ للّهِ رَبِّ العالَمينَ.

پيامبر خدا صلی الله عليه و آله: به هر کس پياپی نعمت داده شد، بگويد: «سپاس و ستايش، خدای را که پروردگار جهانيان است».

بحار الأنوار: ج 93 ص 186.

الإمام زين العابدين عليه السلام: أحسِن صُحبَةَ نِعمَةِ اللّهِ بِحَمدِ اللّهِ عَلَيها عَلی کلِّ حالٍ.

امام زين العابدين عليه السلام: با ستايش هميشگی خداوند بر نعمتش، همنشين خوبی برای نعمت‏هايش باش.

بحار الأنوار: ج 74 ص 16.

الإمام الصادق عليه السلام‏ لِسُفيانَ الثَّورِيِّ: يا سُفيانُ، إذا جاءَک ما تُحِبُّ فأَکثِر مِنَ «الحَمدُ للّهِ»، و إذا جاءَک ما تَکرَهُ فأَکثِر مِن «لا حَولَ و لا قُوَّةَ إلّا بَاللّهِ»، و إذَا استَبطَأتَ الرِّزقَ فَأَکثِر مِنَ الاستِغفارِ.

امام صادق عليه السلام‏ به سفيان ثوری: ای سفيان! هرگاه چيزی به تو رسيد که دوست داری، بسيار بگو: «خدای را سپاس»، و هرگاه چيزی به تو رسيد که ناخوش می‏داری، بسيار بگو: «هيچ نيرو و توانی نيست، مگر به مدد خدا»، و هرگاه در رسيدنِ روزی کندی ديدی، زياد استغفار کن.

بحار الأنوار: ج 99 ص 198

بر خوی‏ها و کردارهای نيک‏

رسول اللّه صلی الله عليه و آله: مَن لَم يَحمَدِ اللّهَ عَلی ما عَمِلَ مِن عَمَلٍ صالِحٍ و حَمِدَ نَفسَهُ، قَلَّ شُکرُهُ و حَبَطَ عَمَلُهُ.

پيامبر خدا صلی الله عليه و آله: هر کس بر هر کار نيکی که می‏کند، خدای را حمد و سپاس نگويد و خويشتن را بستايد، ناسپاسی کرده است و آن کارش بر باد می‏رود.

محمدی ری شهری ؛ نهج الذکر ، ج 2 ؛ حدیث 1136

رسول الله صلی الله عليه و آله: إنَّ لِلشَّيطانِ لَمَّةً بِابنِ آدَمَ و لِلمَلَک لَمَّةً، فَأَمّا لَمَّةُ الشَّيطانِ فَايعادٌ بِالشَّرِّ و تَکذيبٌ بِالحَقِّ، و أمّا لَمَّةُ المَلَک فَإِيعادٌ بِالخَيرِ و تَصديقٌ بِالحَقِّ، فَمَن وَجَدَ ذلِک فَليَعلَم أنَّهُ مِنَ اللّهِ فَليَحمَدِ اللّهَ، و مَن وَجَدَ الاخری فَليَتَعَوَّذ بِاللّهِ مِنَ الشَّيطانِ.

پيامبر خدا صلی الله عليه و آله: هم شيطان به آدمی القا می‏کند و هم فرشته؛ القای شيطان، وعده بد دادن است و تکذيب حق، ولی القای فرشته، وعده نيک دادن است و تصديق حقّ. پس هر کس اين [القای فرشتگانی‏] را در خود يافت، بداند که از جانب خداست و خدا را سپاس بگويد، و هر کس آن [القای شيطانی‏] را احساس کرد، از شيطان به خدا پناه ببَرَد. (یکی از القائات شیطان این است که خدا گناه تو را نمی بخشد، پس چرا نماز بخوانی)

محمدی ری شهری ؛ نهج الذکر ، ج 2 ؛ حدیث 1137

بر دوست داشتن اهل بيت‏

الإمام عليّ عليه السلام: قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله عليه و آله: يا عَلِيُّ، مَن أحَبَّني و أحَبَّک و أحَبَّ الأَئِمَّةَ مِن وُلدِک فَليَحمَدِ اللّهَ عَلی طيبِ مَولِدِهِ، فَإِنَّهُ لا يُحِبُّنا إلّا مُؤمِنٌ طابَت وِلادَتُهُ، و لا يُبغِضُنا إلّا مَن خَبُثَت وِلادَتُهُ.

امام علی عليه السلام: پيامبر خدا فرمود: «ای علی! هر کس مرا و تو را و امامانِ از نسل تو را دوست داشته باشد، بايد خدای را بر پاک‏زادگی خويش سپاس بگويد؛ زيرا تنها کسی ما را دوست دارد که مؤمن و پاک‏زاده باشد، و تنها کسی ما را دشمنان می‏دارد که ناپاک‏زاده باشد».

بحارالأنوار: ج 27 ص 146

هنگام بلا و بيماری‏

الإمام الصادق عليه السلام: إنَّ المُؤمِنَ مِنَ اللّهِ عز و جل لَبِأَفضَلِ مَکانٍ ثَلاثا إِنَّهُ لَيَبتَليهِ بِالبَلاءِ ثُمَّ يَنزِعُ نَفسَهُ عُضوا عُضوا مِن جَسَدِهِ، و هُوَ يَحمَدُ اللّهَ عَلی ذلِک.

امام صادق عليه السلام: مؤمن در نزد خداوند عز و جل، برترين جايگاه را دارد (سه بار اين جمله را فرمود). خدا او را به بلا [ی بيماری‏] گرفتار می‏کند و سپس جانش را از اندام‏های بدنش يکايک می‏ستاند؛ ولی او خدای را بر اين کار سپاس می‏گويد و می‏ستايد.

بحار الأنوار: ج 67 ص 211.

الإمام الصادق عليه السلام: إنَّ اللّهَ عز و جل لَيَعجَبُ مِنَ الرَّجُلِ يَموتُ وَلَدُهُ و هُوَ يَحمَدُ اللّهَ، فَيَقولُ: يا مَلائِکتي، عَبدي أخَذتُ نَفسَهُ و هُوَ يَحمَدُني.

امام صادق عليه السلام: خداوند عز و جل در شگفت می‏شود از مردی که فرزندش می‏ميرد و او خدا را سپاس می‏گويد. از اين رو، به فرشتگان می‏فرمايد: «ای فرشتگان من! من جان اين بنده‏ام را گرفتم؛ ولی او مرا سپاس و ستايش می‏گويد».

الكافي: ج 3 ص 220.

الإمام زين العابدين عليه السلام‏ مِن دُعائِهِ عِندَ المَرَضِ: اللّهُمَّ لَک الحَمدُ عَلی ما لَم أَزَل أَتَصَرَّفُ فيهِ مِن سَلامَةِ بَدَني، و لَک الحَمدُ عَلی ما أحدَثتَ بي مِن عِلَّةٍ في جَسَدي، فَما أدري يا إلهي أيُّ الحالَينِ أحَقُّ بِالشُّکرِ لَک، و أيُّ الوَقتَينِ أولی بِالحَمدِ لَک.

امام زين العابدين عليه السلام‏ در دعا به هنگام بيماری: بار خدايا! تو را سپاس بر تن‏درستی‏ای که همواره از آن برخوردار بوده‏ام، و تو را سپاس بر اين بيماری‏ای که در تن من پديد آورده‏ای.

معبود من! نمی‏دانم که کدام يک از اين دو حالت، به سپاس‏گزاری برای تو سزاوارتر، و کدام يک از اين دو وقت، بر ستايش تو شايسته‏تر است.

الصحيفة السجّاديّة: ص 65 الدعاء 15.

هنگام مشاهده آسيب‏ديده‏

رسول اللّه صلی الله عليه و آله: إذا رَأَيتُم أهلَ البَلاءِ فَاحمَدُوا اللّهَ، و لا تُسمِعوهُم فَإِنَّ ذلِک يَحزُنُهُم.

پيامبر خدا صلی الله عليه و آله: هرگاه آسيب‏ديدگان را ديديد، خدا را [بر سلامت خود] سپاس بگوييد، اما طوری که آنها نشنوند؛ زيرا اين کار، آنها را اندوهگين می‏سازد.

بحار الأنوار: ج 71 ص 34.

در خوشی و ناخوشی‏

رسول اللّه صلی الله عليه و آله: أوَّلُ مَن يُدعی إلَی الجَنَّةِ الحَمّادونَ؛ الَّذينَ يَحمَدونَ اللّهَ عَلَی السَّرّاءِ وَ الضَّرّاءِ.

پيامبر خدا صلی الله عليه و آله: نخستين کسانی که به بهشت فراخوانده می‏شوند، ستايش‏گران‏اند؛ همانان که در خوشی و ناخوشی، خدا را سپاس و ستايش می‏گويند.

بحار الأنوار: ج 93 ص 215.

الإمام الصادق عليه السلام: کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله عليه و آله إذا وَرَدَ عَلَيهِ أمرٌ يَسُرُّهُ قالَ: «الحَمدُ للّهِ عَلی هذِهِ النِّعمَةِ»، و إذا وَرَدَ عَلَيهِ أمرٌ يَغتَمُّ بِهِ قالَ: «الحَمدُ للّهِ عَلی کلِّ حالٍ».

امام صادق عليه السلام: هرگاه برای پيامبر خدا حادثه‏ای پيش می‏آمد که خوش‏حالش می‏کرد، می‏فرمود: «سپاس، خدای را بر اين نعمت» و هرگاه حادثه‏ای برايش پيش می‏آمد که او را اندوهگين می‏ساخت، می‏فرمود: «سپاس، خدای را بر هر حالی».

بحار الأنوار: ج 71 ص 33

الإمام الحسين عليه السلام‏ مِن خُطبَةٍ لَهُ يَومَ تاسوعاءَ: اثني عَلَی اللّهِ أحسَنَ الثَّناءِ، و أَحمَدُهُ‏ عَلَی السَّرّاءِ وَ الضَّرّاءِ ....

امام حسين عليه السلام‏ در خطبه روز تاسوعا: خدای را به نيکوترين ثنا می‏ستايم، و در خوشی و ناخوشی، او را سپاس می‏گويم ....

بحار الأنوار: ج 44 ص 392.

در پی نمازها

الإمام الصادق عليه السلام: مَن قالَ إذا صَلَّی المَغرِبَ ثَلاثَ مَرّاتٍ: «الحَمدُ للّهِ الَّذي يَفعَلُ ما يَشاءُ و لا يَفعَلُ ما يَشاءُ غَيرُهُ» اعطِيَ خَيرا کثيرا.

امام صادق عليه السلام: هر کس که چون نماز مغرب را خواند، سه مرتبه بگويد: «سپاس، خدايی را که آنچه بخواهد، انجام می‏دهد و جز او هيچ کس نيست که آنچه بخواهد، انجام دهد»، خير بسيار به او داده شده است.

بحار الأنوار: ج 86 ص 112.

پس از خواندن سوره فاتحه در نماز

الإمام الصادق عليه السلام: إذا قَرَأتَ الفاتِحَةَ فَفَرَغتَ مِن قِراءَتِها فَقُل: الحَمدُ للّهِ رَبِّ العالَمينَ.

امام صادق عليه السلام: هرگاه سوره فاتحه را خواندی، در پايان آن بگو: «ستايش، خدای را که پروردگار جهانيان است».

بحار الأنوار: ج 85 ص 60.

پس از خوردن و آشاميدن‏

رسول اللّه صلی الله عليه و آله: إنَّ المُؤمِنَ لَيَشبَعُ مِنَ الطَّعامِ وَ الشَّرابِ فَيَحمَدُ اللّهَ؛ فَيُعطيهِ اللّهُ مِنَ الأَجرِ ما لا يُعطِي الصّائِمَ، إنَّ اللّهَ شاکرٌ عَليمٌ يُحِبُّ أن يُحمَدَ.

پيامبر خدا صلی الله عليه و آله: مؤمن می‏خورد و می‏آشامد و سپس حمد خدا می‏گويد و در نتيجه، خداوند به او مزدی می‏دهد که به روزه‏دار نمی‏دهد. خداوند، قدر دانی داناست و دوست دارد که حمد شود.

بحار الأنوار: ج 66 ص 375.

آغاز سخن‏

رسول اللّه صلی الله عليه و آله: کلُّ أمرٍ ذي بالٍ لا يُبدَأُ فيه بِحَمدِ اللّهِ وَ الصَّلاةِ عَلَيَّ فَهُوَ أقطَعُ أبتَرُ، مَمحوقٌ‏ مِن کلِّ بَرَکةٍ. (المَحْق: النقص و المحو و الإبطال)

پيامبر خدا صلی الله عليه و آله: هر کار مهمّی که با ستايش خدا و صلوات فرستادن بر من آغاز نشود، آن کار، بُريده [و بی دنباله‏] و از هر برکتی، تُهی است.

محمدی ری شهری ؛ نهج الذکر ، ج 2 ؛ حدیث 1078

رسول اللّه صلی الله عليه و آله: کلُّ کلامٍ ذي بالٍ لا يُبدَأُ فيهِ بِالحَمدِ للّهِ فَهُوَ أقطَعُ.

پيامبر خدا صلی الله عليه و آله: هر سخن جدّی‏ای که با ستايش خدا آغاز نشود، آن سخن بريده و ناتمام است.

بحار الأنوار: ج 93 ص 216.

پس از عطسه زدن‏

رسول اللّه صلی الله عليه و آله: لَمّا خَلَقَ اللّهُ آدَمَ عليه السلام و نَفَخَ فيهِ الرُّوحَ، عَطَسَ آدَمُ عليه السلام فَأُلهِمَ أن قالَ: الحَمدُ للّهِ رَبِّ العالَمينَ.

پيامبر خدا صلی الله عليه و آله: چون خداوند آدم عليه السلام را آفريد و در او جان دميد، آدم عليه السلام عطسه زد. در اين هنگام، به او الهام شد که بگويد: «ستايش، خدای را که پروردگار جهانيان است». (خداوند ذکرش را الهام می کند و شروع ستایش خداوند با « الحَمدُ للّهِ رَبِّ العالَمينَ» بود.)

بحار الأنوار: ج 68 ص 130

هنگام پوشيدن جامه نو

عن ابن عبّاس: کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله عليه و آله ... إذا لَبِسَ ثَوبا جَديدا حَمِدَ اللّهَ و صَلّی رَکعَتَينِ، و کسَا الخَلِقَ.

ابن عبّاس: پيامبر خدا ... هرگاه جامه جديدی می‏پوشيد، خدا را حمد می‏گفت و دو رکعت نماز می‏خواند، و جامه کهنه را [به فقرا] می‏پوشاند.

محمدی ری شهری ؛ نهج الذکر ، ج 2 ؛ حدیث 1217

فصل پنجم: حمدهای رسيده از پيامبر و اهل بيت‏

حمدهای رسيده از پيامبر خدا

الحَمدُ للّهِ حَمدا کثيرا طَيِّبا مُبارَکا فيهِ، کما يُحِبُّ رَبُّنا و يَرضی.

سپاس، خدای را؛ سپاسی فراوان و پاکيزه و با برکت؛ آن سان که پروردگار ما دوست دارد و می‏پسندد.

اللّهُمَّ لَک الحَمدُ عَلی نَعمائِک الَّتي لا تُحصی بِعَدَدٍ و لا تُکافی بِعَمَلٍ

«بار خدايا! ستايش، تو را بر نعمت‏هايی که به شمار نمی‏آيند و با عمل جبران نمی‏شوند».

الحَمدلله حَمدا أبَدا لا يُحصی عَدَدُهُ، و لا يَضمَحِلُّ سَرمَدُهُ.‏

سپاس خدای را، سپاسی ابدی که تعدادش شمردنی نباشد و زمان آن به سر نيايد.

الحَمدُ للّهِ الَّذي دَنا في عُلُوِّهِ، و عَلا في دُنُوِّهِ.

ستايش، خدای را که در عين بلندمرتبگی، نزديک است و در عين نزديکی، بلندمرتبه.

اللّهُمَّ ... لَک الحَمدُ عَلَی قِلَّةِ التَّکليفِ، و کثرَةِ التَّخفيفِ.

بار خدايا! تو را ستايش به خاطر ... تکليف آسان دادن و برداشتن تکليف دشوار.

الحَمدُ للّهِ الَّذي لَم أکن عِندَهُ مَنسِيّا.

ستايش، خدای را که در نزد او فراموش ناشده نبوده‏ام.

الحَمدُ للّهِ الخافِضِ الرّافِعِ، الضّارِّ النّافِعِ، الجَوادِ الواسِعِ...

ستايش، خدايی را که پست کننده و بالا برنده است، زيان‏بخش و سودرسان است، بخشنده و گشاينده است.

رسول اللّه صلی الله عليه و آله: مَن قالَ: «الحَمدُ للّهِ رَبِّ العالَمينَ» أربَعَ مَرّاتٍ، قالَ اللّهُ عز و جل: سَل تُعطَهُ.

پيامبر خدا صلی الله عليه و آله: هر کس چهار مرتبه بگويد: «ستايش، خدای را که خداوند جهانيان است»، خداوند عز و جل می‏فرمايد: درخواست کن تا خواسته‏ات به تو داده شود.

محمدی ری شهری ؛ نهج الذکر ، ج 2 ؛ حدیث 1249.

الإمام الصادق عليه السلام: کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله عليه و آله يَحمَدُ اللّهَ في کلِّ يَومٍ ثَلاثَمِائَةِ مَرَّةٍ و سِتّينَ مَرَّةً، عَدَدَ عُروقِ الجَسَدِ، يَقولُ: الحَمدُ للّهِ رَبِّ العالَمينَ کثيرا عَلی کلِّ حالٍ.

امام صادق عليه السلام: پيامبر خدا در هر روز، سيصد و شصت مرتبه به شمار رگ‏های بدن، خدا را می‏ستود و می‏گفت: «ستايشِ فراوان و در همه حال، خدای را که پروردگار جهانيان است».

بحار الأنوار: ج 16 ص 257

رسول اللّه صلی الله عليه و آله: مَن قالَ: «الحَمدُ للّهِ کما هُوَ أهلُهُ» فَقَد شَغَلَ کتّابَ السَّماواتِ، فَيَقولونَ: اللّهُمَّ لا نَعلَمُ الغَيبَ!

فَيَقولُ اللّهُ: اکتُبوها کما قالَها عَبدي، و عَلَيَّ ثَوابُها.

پيامبر خدا صلی الله عليه و آله: هر کس بگويد: «ستايش، خدای را چنان که او شايسته آن است»، نويسندگانِ آسمان‏ها را به تکاپو می‏اندازد و آنها می‏گويند: بارخدايا! ما که غيب نمی‏دانيم!

و خداوند می‏فرمايد: «آن را همان گونه که بنده‏ام گفت، بنويسيد. ثوابش با من».

بحار الأنوار: ج 93 ص 212

الإمام علیّ عليه السلام: الحَمدُ للّهِ الَّذي جَعَلَ الحَمدَ مِفتاحا لِذِکرِهِ، و سَبَبا لِلمَزيدِ مِن فَضلِهِ، و دَليلًا عَلی آلائِهِ و عَظَمَتِهِ.

امام علی عليه السلام: ستايش، خدای را که ستايش را سرآغاز يادش قرار داد، و سبب افزونی بخششش، و دليل بر نعمت‏ها و بزرگی‏اش.

نهج البلاغة: الخطبة 157.

الإمام علیّ عليه السلام: الحَمدُ للّهِ الَّذي لا يَبلُغُ مِدحَتَهُ القائِلونَ، و لا يُحصي نَعماءَهُ العادّونَ، و لا يُؤَدّي حَقَّهُ المُجتَهِدونَ...

امام علی عليه السلام: ستايش، خدای را که گويندگان از پسِ ستايش او برنمی‏آيند، و شمارندگان، از شمارش نعمت‏های او ناتوان‏اند، و کوشندگان، حقّ او را نمی‏گزارند.‏

نهج البلاغة: الخطبة 1.

الإمام علیّ عليه السلام: الحَمدُ للّهِ الَّذي لا يَفِرُهُ‏ المَنعُ وَ الجُمودُ، و لا يُکديهِ‏ الإِعطاءُ وَ الجودُ، إذ کلُّ مُعطٍ مُنتَقِصٌ سِواهُ، و کلُّ مانِعٍ مَذمومٌ ما خَلاهُ، و هُوَ المَنّانُ بِفَوائِدِ النِّعَمِ. (لا يَفِرُه: أي لا يُكثِرُه) (لا يُکديهِ ؛ أكدی: بخِلَ أو قلّ خيره أو قلّل عطاءه)

امام علی عليه السلام: ستايش، خدای را که دريغ ورزيدن و نبخشيدن چيزی، بر دارايی او نمی‏افزايد، و دَهِش و بخشش نيز از او نمی‏کاهد؛ زيرا هر دهنده‏ای از آنچه دارد، کاسته می‏شود جز او، و هر دريغ کننده‏ای در خور نکوهش است مگر او، و اوست عطا کننده نعمت‏های سودمند.

نهج البلاغة: الخطبة 91.

الإمام علیّ عليه السلام: الحَمدُ للّهِ الَّذي لَم يَخلُ مِن فَضلِهِ المُقيمونَ عَلی مَعصِيَتِهِ، و لَم يُجازِهِ لِأَصغَرِ نِعَمِهِ المُجتَهِدونَ في طاعَتِهِ...

امام علی عليه السلام: ستايش، خدای را که مرتکبان نافرمانی او نيز از لطفش بی‏بهره نيستند، و کوشندگان در طاعتش کوچک‏ترين نعمت او را جبران نتوانند کرد.

بحار الأنوار: ج 94 ص 232.

الإمام علیّ عليه السلام: الحَمدُ للّهِ رَبِّ العالَمينَ، الَّذي لَم يَضُرَّهُ بِالمَعصِيَةِ المُتَکبِّرونَ، و لَم يَنفَعهُ بِالطّاعَةِ المُتَعَبِّدونَ.

امام علی عليه السلام: ستايش، خدای را که پروردگار جهانيان است؛ خدايی که گردن‏فرازان با نافرمانی خود، زيانی به او نمی‏رسانند، و عبادت‏پيشگان با فرمانبری خود، سودی به او نمی‏رسانند.

بحار الأنوار: ج 94 ص 231.

الإمام علیّ عليه السلام: أحمَدُهُ حَمدا أستَزيدُهُ في نِعمَتِهِ، و أستَجيرُ بِهِ مِن نِقمَتِهِ...

امام علی عليه السلام: او را می‏ستايم ستايشی که بر نعمتش به من بيفزايد، و با آن از خشم و کيفرش به او پناه برم.

بحار الأنوار: ج 94 ص 232.

الإمام علیّ عليه السلام: اللّهُمَّ لَک الحَمدُ عَلی ما تَأخُذُ و تُعطي، و عَلی ما تُعافي و تَبتَلي.

امام علی عليه السلام: بار خدايا! تو را ستايش به خاطر آنچه می‏ستانی و می‏دهی، و عافيت می‏بخشی و مبتلا می‏کنی.

نهج البلاغة: الخطبة 160.

بخش پنجم: تهليل: (گفتن «لا إله إلّا اللّه»)

واژه‏شناسی «تهليل»

واژه تهليل، مصدر است از ريشه «هلل» و به معنای بلند کردن صداست، سپس اين معنا توسّع يافته و بر هر لفظ مشتمل بر حروف «هاء» و «لام» که با صدای بلد ادا گردد، اطلاق شده است و در توسّعی ديگر، بر کاربردی مشابه نيز «تهليل» اطلاق شده است، آنجا که حتّی بالا بردن صدا هم در کار نباشد، و از اين باب است که کلمه توحيد (يعنی «لا إله إلّا اللّه) «تهليل» ناميده می‏شود.

همچنين، گاه با مصدر جعلی «هَيلَلَة»، به کلمه توحيد اشاره می‏شود. جوهری در اين باره می‏نويسد: هلّل الرجل، يعنی: آن مرد «لا اله إلّا اللّه» گفت. گفته می‏شود: «قد أکثرت من الهيلله»، يعنی بسيار «لا اله إلّا اللّه» گفتم.

تهليل، در قرآن و حديث‏

واژه «تهليل» در احاديث اسلامی، فراوان به کار رفته است؛ ليکن در قرآن به کار نرفته است؛ امّا جمله «لا إلهَ إلَا اللّهُ»، دو بار، جمله «لا إلهَ إلّا هو» سی بار، جمله «لا إلهَ إلّا أنا»، سه بار و «لا إلهَ إلّا أنت»، يک بار در قرآن آمده است.

فصل يکم: ترغيب به گفتن «لا إله إلّا اللّه»

الإمام الرضا عليه السلام: إنَّ التَّهليلَ هُوَ إقرارٌ للّهِ تَعالی بِالتَّوحيدِ، و خَلعُ الأَندادِ مِن دونِ اللّهِ، و هُوَ أوَّلُ الإِيمانِ، و أعظَمُ مِنَ التَّسبيحِ وَ التَّحميدِ.

امام رضا عليه السلام: گفتنِ لا اله الا اللّه، در واقع، اقرار به يگانگی خداوند متعال است و نفی انبازان و همتايان از او. آن، آغاز ايمان است و از تسبيح و حمد گفتن، بزرگ‏تر است.

بحار الأنوار: ج 6 ص 67.

گفتار پرهيزگاری‏

«وَ أَلْزَمَهُمْ کلِمَةَ التَّقْوی‏ وَ کانُوا أَحَقَّ بِها وَ أَهْلَها». (الفتح: 26.)

«و گفتار تقوا را ملازم آنان ساخت، و [در واقع،] آنان به [رعايت‏] آن [آرمان‏] سزاوارتر و شايسته [ی اتّصاف به‏] آن بودند».

‏سرور اذکار

رسول اللّه صلی الله عليه و آله‏ لَمّا سُئِلَ عَن تَفسيرِ: سُبحانَ اللّهِ وَ الحَمدُ للّهِ و لا إلهَ إلَا اللّهُ وَ اللّهُ أکبَرُ: ... و قَولُهُ: «لا إلهَ إلَا اللّهُ» يَعني وَحدانِيَّتَهُ، لا يَقبَلُ الأَعمالَ إلّا بِها، و هِيَ کلِمَةُ التَّقوی، يُثقِلُ اللّهُ بِهَا المَوازينَ يَومَ القِيامَةِ.

پيامبر خدا صلی الله عليه و آله‏ در پاسخ به سؤال از تفسير «پاکا خدا، و ستايش خدای را و معبودی جز خدا نيست و خدا بزرگ‏تر است»: ... و جمله «معبودی جز خدا نيست»، به معنای يگانگی اوست. اعمال، جز با اين عقيده، پذيرفته [ی درگاه الهی‏] نمی‏شود و آن، گفتار تقواست. در روز رستاخيز، خداوند با آن، کفّه اعمال را سنگين می‏گرداند.

بحار الأنوار: ج 93 ص 167.

رسول اللّه صلی الله عليه و آله: ما مِنَ الذِّکرِ شَي‏ءٌ أفضَلُ مِن قَولِ: لا إلهَ إلَا اللّهُ.

پيامبر خدا صلی الله عليه و آله: هيچ ذکری، برتر از گفتنِ لا إله إلّا اللّه نيست.

بحار الأنوار: ج 93 ص 204.

الإمام الصادق عليه السلام: سَيِّدُ کلامِ الأَوَّلينَ وَ الآخِرينَ: لا إلهَ إلَا اللّهُ.

امام صادق عليه السلام: سرور سخنانِ اوّلين و آخرين آدميان، جمله لا إله إلّا اللّه است.

بحار الأنوار: ج 93 ص 204.

الإمام الصادق عليه السلام: قَولُ: «لا إلهَ إلَا اللّهُ» سَيِّدُ الکلامِ.

امام صادق عليه السلام: جمله «معبودی جز خدا نيست»، سَرور گفتارهاست.

بحار الأنوار: ج 93 ص 312.

برترين علم‏

رسول اللّه صلی الله عليه و آله: أفضَلُ العِلمِ: لا إلهَ إلَا اللّهُ، و أفضَلُ الدُّعاءِ الاستِغفارُ.

پيامبر خدا صلی الله عليه و آله: برترين علم، اين است که بدانی معبودی جز خدا نيست، و برترين دعا آمرزش طلبيدن است.

بحار الأنوار: ج 93 ص 282.

بهترين عبادت‏

الإمام الصادق عليه السلام: جاءَ الفُقَراءُ إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله عليه و آله فَقالوا: يا رَسولَ اللّهِ، إنَّ الأَغنِياءَ لَهُم ما يُعتِقونَ و لَيسَ لَنا، و لَهُم ما يَحُجّونَ و لَيسَ لَنا، و لَهُم ما يَتَصَدَّقونَ و لَيسَ لَنا، و لَهُم ما يُجاهِدونَ و لَيسَ لَنا.

فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله عليه و آله: مَن کبَّرَ اللّهَ عز و جل مائَةَ مَرَّةٍ کانَ أفضَلَ مِن عِتقِ مِئَةِ رَقَبَةٍ، و مَن سَبَّحَ اللّهَ مائَةَ مَرَّةٍ کانَ أفضَلَ مِن سِياقِ مِئَةِ بَدَنَةٍ، و مَن حَمِدَ اللّهَ مائَةَ مَرَّةٍ کانَ أفضَلَ مِن حُملانِ مِئَةِ فَرَسٍ في سَبيلِ اللّهِ بسُرُجِها و لُجُمِها و رُکبِها، و مَن قالَ: «لا إلهَ إلَا اللّهُ» مائَةَ مَرَّةٍ کانَ أفضَلَ النّاسِ عَمَلًا ذلِک اليَومِ إلّا مَن زادَ.

قالَ: فَبَلَغَ ذلِک الأَغنِياءَ فَصَنَعوهُ. قالَ: فَعادَ الفُقَراءُ إلَی النَّبِيِّ صلی الله عليه و آله فَقالوا: يا رَسولَ اللّهِ قَد بَلَغَ الأَغنِياءَ ما قُلتَ، فَصَنَعوهُ!

فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله عليه و آله: ذلِک فَضلُ اللّهِ يُؤتيهِ مَن يَشاءُ.

امام صادق عليه السلام: تهی‏دستان، نزد پيامبر خدا آمدند و گفتند: ای پيامبر خدا! ثروتمندان، مالی دارند که [بنده‏] آزاد کنند؛ ولی ما نداريم. آنها دارند که حج بگزارند؛ ولی ما نداريم. آنها دارند که صدقه دهند؛ ولی ما نداريم. آنها دارند که با آن جهاد کنند؛ ولی ما نداريم [پس ما از ثواب همه اينها محروميم‏].

پيامبر صلی الله عليه و آله فرمود: «هر کس صد مرتبه" اللّه اکبر" بگويد، بهتر از آزاد کردن صد بنده است. هر کس صد مرتبه تسبيح خدا بگويد، بهتر از قربانی کردن صد شتر [در حج‏] است. هر کس صد مرتبه حمد خدا بگويد، بهتر از تقديم کردن صد اسب با زين و لگام و سوار آنها در راه خدا [برای جهاد] است. و هر کس صد مرتبه" لا اله الا اللّه" بگويد، در آن روز (قيامت)، برترينِ مردم از نظر کردار خواهد بود، از کسی که بيشتر بگويد».

اين خبر به گوش ثروتمندان رسيد و آنها هم آن را به کار بستند. پس تهی‏دستان، نزد پيامبر صلی الله عليه و آله باز آمدند و گفتند: ای پيامبر خدا! آنچه فرمودی، به گوش ثروتمندان نيز رسيد و آنها هم به کارش بستند.

پيامبر خدا فرمود: «اين، فضل خداست که به هر که خود بخواهد، می‏دهد».

بحار الأنوار: ج 93 ص 170.

کليد آسمان‏ها

رسول اللّه صلی الله عليه و آله: مَن قالَ: «لا إلهَ إلَا اللّهُ» فُتِحَت لَهُ أبوابُ السَّماءِ، و مَن تَلاها بِ «مُحَمَّدٌ رَسولُ اللّهِ صلی الله عليه و آله» تَهَلَّلَ وَجهُ الحَقِّ سُبحانَهُ و تَعالی فَاستَبشَرَ بِذلِک، و مَن تَلاها بِ «عَلِي وَلِيُّ اللّهِ» غَفَرَ اللّهُ لَهُ ذُنوبَهُ و لَو کانَت بِعَدَدِ قَطرِ المَطَرِ.

پيامبر خدا صلی الله عليه و آله: هر کس بگويد: «معبودی جز خدا نيست»، درهای آسمان برايش باز می‏شود، و هر کس در پی آن بگويد: «محمّد پيامبر خداست»، چهره خداوند عز و جل از شادی می‏درخشد، و هر کس به دنبال آن بگويد: «علی ولی خداست»، خداوند گناهانش را می‏آمرزد؛ اگرچه به شمار قطرات باران باشد.

بحار الأنوار: ج 38 ص 318.

همتا ندارد

رسول اللّه صلی الله عليه و آله: لَيسَ شَي‏ءٌ إلّا و لَهُ شَي‏ءٌ يَعدِلُهُ، إلَا اللّهَ عز و جل فَإِنَّهُ لا يَعدِلُهُ شَي‏ءٌ، و «لا إلهَ إلَا اللّهُ» فَإِنَّهُ لا يَعدِلُها شَي‏ءٌ.

پيامبر خدا صلی الله عليه و آله: هيچ چيزی نيست مگر اين که چيز ديگری با آن برابری می‏کند، بجز خداوند عز و جل که هيچ چيز با آن برابری نمی‏کند، و نيز «لا اله الا اللّه» که چيزی با آن برابری نکند.

بحار الأنوار: ج 93 ص 331.

رسول الله صلی الله عليه و آله: ما قالَ القائِلونَ أنَا و مَن سِوايَ؛ المَلائِکةُ المُقَرَّبونَ، وَ الأنبِياءُ المُرسَلونَ، وَ العِبادُ الصّالحِونَ کلِمَةً أحَبَّ إلَی اللّهِ و لا أثقَلَ فِي الميزانِ مِن: لا إلهَ إلَا اللّهُ.

پيامبر خدا صلی الله عليه و آله: گويندگان من و غير من؛ يعنی فرشتگان مقرّب و پيامبران مرسل و بندگان شايسته سخنی نگفته‏اند که نزد خدا محبوب‏تر و در ترازو [ی اعمال،] سنگين‏تر از «لا اله الا اللّه» باشد.

جامع الأحاديث للقمّي: ص 196

رسول اللّه صلی الله عليه و آله: إنَّ موسی عليه السلام کانَ فيما يُناجي رَبَّهُ قالَ: رَبِّ کيفَ المَعرِفَةُ بِک فَعَلِّمني؟ قالَ: تَشهَدُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ.

قالَ: يا رَبِّ کيفَ الصَّلاةُ؟ قالَ لِموسی عليه السلام: قُل: لا إلهَ إلَا اللّهُ.

قالَ: يا رَبِّ فَأَينَ الصَّلاةُ؟ قالَ: قُل: لا إلهَ إلَا اللّهُ، و کذلِک يَقولُها عِبادي إلی يَومِ القِيامَةِ، مَن قالَها: فَلَو وُضِعَتِ السَّماواتُ وَ الأَرَضونَ السَّبعُ في کفَّةٍ، و وُضِعَ «لا إلهَ إلَا اللّهُ» في کفَّةٍ اخری لَرَجَحَت بِهِنَّ، و لَو وُضِعَت عَلَيهِنَّ أمثالُها.

پيامبر خدا صلی الله عليه و آله: موسی عليه السلام در مناجات خود با پروردگارش گفت: خداوندا! شناخت تو چگونه است؟ به من بياموز. فرمود: «گواهی می‏دهی که: معبودی جز خدا نيست».

گفت: خداوندا! نماز چگونه است؟ به موسی عليه السلام فرمود: «بگو: معبودی جز خدا نيست». و همين طور بندگان آن را تا قيامت بگويند.

گفت: خداوندا! پس نماز چه؟

فرمود: «بگو: معبوی جز خدا نيست. و همين طور، بندگانم نيز تا روز قيامت، آن را بگويند. [زيرا] هر کس اين را بگويد، اگر آسمان‏ها و زمين‏های هفتگانه در يک کفَّه نهاده شوند و جمله" معبودی جز خدا نيست" را در کفّه‏ای ديگر، اين جمله بر آنها سنگينی می‏کند؛ هر چند به همان اندازه [ی هفت آسمان و زمين‏]، بر آن کفّه افزوده شود».

بحار الأنوار: ج 93 ص 202.