964. كاربرد واژه «شيطان»
964. كاربرد واژه «شيطان»
واژه شيطان به صورت مطلق و نكره به شيطان جنّى انصراف دارد، مانند: (وَ حِفْظاً مِن كُلِّ شَيْطَانٍ مَّارِدٍ)[1] و كاربرد آن در انسان يا حيوان با قرينه است، مانند: (وَ إِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ).[2] گاه منظور از شيطان خصوص ابليس است كه با وسوسه موجب لغزش آدم و حوا و اخراج آنان از بهشت شد؛ (فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطَانُ)[3] و گاه معناى عام و فراگير آن مقصود است، مانند: (إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَيْسِرُ ... مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ).[4]
965. انواع معيّت
«معيّت» در فرهنگ قرآن سه گونه است؛
1. معيّت عمومى؛ (وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنتُمْ).[5] خداى سبحان با همگان و در همه جا هست.
2. معيّت خصوصى منتقمانه؛ خدا با عاملان هر توطئه، مخفىكارى و شبنشينىهاى خداناپسندانه همراه است تا آنان را بگيرد؛ (يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلَا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَ هُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ).[6] در مواردى خدا دستِ افتادگان را مىگيرد و در پارهاى دستِ دستدرازها را مىبُرد.
3. معيت خصوصى رحيمانه كه مخصوص انبياء و اولياء و متقيان است؛ نظير سخن پيامبر اكرم (ص)؛ (إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا).[7]
966. معناى «قضاء»
«قضاء» به معناى فيصله دادن با قول يا فعل است كه هم در قول و فعل خداى سبحان به كار مىرود، مانند: (وَ قَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ)[8] و (فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ فِي يَوْمَيْنِ).[9] و هم در قول و
اکبر دهقان ؛ هزار و يك نكته از قرآن كريم؛ ج1، ص: 334
فعل انسان، مانند: (فَاقْضِ مَا أَنتَ قَاضٍ إِنَّمَا تَقْضِي هذِهِ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا).[10] كاربرد قضا در حكم و داورى حاكم نيز از اين باب است.[11]
967. معناى «رجاء»
«رجاء» از نظر متعلق مختلف است؛ اگر متعلق آن مبدأ و معاد باشد به معناى اعتقاد است و اگر متعلق آن عمل باشد به معناى اميدوارى است؛
الف. رجاء به اصل مبدأ به معناى اعتقاد، مانند: (مَا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقَاراً).[12]
ب. رجاء به معاد، مانند: (يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَارْجُوا الْيَوْمَ الْآخِرَ وَ لَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ).[13]
ج. رجاء به مبدأ و معاد، مانند: (لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَن كَانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ).[14]
د. رجاء به معناى اميدوارى، مانند آيه: (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَ جَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَةَ اللَّهِ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ).[15]
968. معناى «غفلت»
غفلت در قرآن به سه معنى مطرح شده است؛
الف: غفلت بد، نظير آيهى؛ (إِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ عَنْ آيَاتِنَا لَغَافِلُونَ)[16]؛ همانا بسيارى مردم از آيات ما غافلند.
ب: غفلت خوب، نظير آيهى؛ (إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ لُعِنُوا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ)[17]؛ كسانى كه بر زنان پاكدامن و غافل از فحشا، تهمت زنا مىزنند در دنيا و آخرت لعنت شدهاند.
ج: غفلتِ طبيعى به معناى بىاطلاعى، نظير آيه 3 سوره يوسف؛ (وَ إِن كُنْتَ مِن قَبْلِهِ لَمِنَ الْغَافِلِينَ)، كه خدا براى حفظ حرمت و احترام پيامبر نمىفرمايد:
«كنت من قبله لمن الجاهلين».
اکبر دهقان ؛ هزار و يك نكته از قرآن كريم؛ ج1، ص: 335
969. نمونههايى از فاسقان و نوع فسق آنها
1. منافقان و متخلفان، از جنگ به علت كفر؛ (وَ لَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُم مَاتَ أَبَداً وَ لَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ مَاتُوا وَ هُمْ فَاسِقُونَ).[18]
2. منافقان، به علت نسيان خداوند؛ (نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الْفَاسِقُونَ).[19]
3. شيطان، به علت ترك سجده و خضوع بر حضرت آدم (ع)؛ (وَ إِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ).[20]
4. قوم نوح (ع)، بهخاطر ناديده گرفتن سخنان حضرت نوح (ع)؛ (وَ قَوْمَ نُوحٍ مِن قَبْلُ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْماً فَاسِقِينَ).[21]
5. فرعون و اشراف قوم او، بهخاطر ناديده گرفتن آيات الهى؛ (فَذَانِكَ بُرْهَانَان مِن رَّبِّكَ إِلَى فِرْعَوْنَ وَ مَلَئِهِ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْماً فَاسِقِينَ).[22]
970. تفاوت ظل رفيئ
(أَوَلَم يَرَوْا إِلَى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِن شَيْءٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلَالُهُ).[23]
بعضى گفتهاند عرب سايه موجودات را به هنگام صبحگاهان «ظل» مىنامد و در عصرگاهان «فيء» مىنامد و اگر مىبينيم به قسمتى از غنائم و اموال «فيء» گفته مىشود اشاره لطيفى به اين حقيقت است كه بهترين غنائم دنيا همچون سايه عصرگاه است كه به زودى زائل و فانى مىشود.[24]
971. نابودى بت
خداوند گاهى بت را توسط ابراهيم خليل مىشكند؛ (تَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُم).[25]
گاهى بت را توسط موسى كليم مىسوزاند، مانند گوساله سامرى؛ (وَانظُرْ إِلَى إِلهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفاً لَّنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفاً).[26]
گاهى هم بت ناطق را غرق مىكند؛ (فَأَخَذْنَاهُ وَ جُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ).[27]
اکبر دهقان ؛ هزار و يك نكته از قرآن كريم؛ ج1، ص: 336
972. منظور از مرجون لأمر الله
قرآن كريم در آيه 106 سوره توبه مىفرمايد: گروهى از مردم كارشان به خداوند واگذار شده يا آنها را عذاب مىكند يا آنها را مىبخشد؛ (وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لأَمْرِ اللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَ إِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ).
در اينكه اينها چه كسانى هستند، امام باقر (ع) مىفرمايد: اينها گروهى از مشركان هستند كه حمزه و جعفر را كشتند و بعد از آن مسلمان شدند، خداوند اينها را يا عذاب مىكند بهخاطر قتل، يا به جهت مسلمان شدن آنها را مىبخشد.[28]
973. اخراج از ظلمت به نور
اخراج از ظلمت به نور دو مصداق دارد؛
الف. رفع و برداشتن اخراج نسبت به كسانى كه سابقه عصيانگرى دارند رفع است.
ب. اخراج درباره مؤمنانى كه بر فطرت سالم خود باقىاند مانند معصومين و تابعان حقيقى آنان به معناى دفع و پيشگيرى از عروض آلودگىهاست. برخى از شواهد براى تأييد استعمال اخراج در دفع، عبارت است از:
1. (إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَّا يُؤْمِنُونَ)[29] كه در آن ترك به معناى دفع است؛ زيرا حضرت يوسف (ع) هرگز سابقه كفر نداشت تا آن را رها سازد.
2. آيه (وَ مِنكُم مَن يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْ لَا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ)[30] كه در آن ردّ به معناى دفع است؛ زيرا انسان سالمند سابقه پيرى ندارد تا به دوران پيرى بازگردانده شود. پس ردّ اعمّ از ردّ ابتدايى و ادامهاى است.
3. فخر رازى براى اثبات استعمال اخراج در نوع دفع به آيه (وَ كُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُم مِنْهَا)[31] استدلال كرده و مىگويد معنا آن است كه شما را از آتش بيرون آورديم با اين كه مسلمانان پيش از آن در آتش نبودهاند، پس انقاذ مانند اخراج در دفع به كار رفته است.[32]
974. روش جدال نيكو
روش گفتگو و جدال نيكو:
اکبر دهقان ؛ هزار و يك نكته از قرآن كريم؛ ج1، ص: 337
1. از رقيب، دليل بخواهد؛ (قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ).[33]
2. از اوّل خود را برتر نبيند؛ (إِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدىً أَوْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ).[34]
3. آن چه را حقّ است بپذيرد گرچه به دليل مصلحت آن را رد كند؛ (فِيهَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَ مَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَ إِثْمُهُمَا أَكْبَرُ).[35]
4. به رقيب، فرصت فكر كردن بدهد؛ (وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجَارَكَ فَأَجِرْهُ).[36]
5. ادب و متانت را رعايت كند؛ (وَ لَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا).[37]
6. منصف باشد و همه را به يك چشم نبيند؛ (فَرِيقٍ مِنْهُمْ).[38]
7. سخن منطقى بگويد؛ (قَوْلَا سَدِيداً).[39]
8. سخن نرم بگويد؛ (قَوْلًا لَّيِّناً).[40]
975. معناى جزاء
واژه «جزاء» در دو معنا به كار رفته است؛
الف. پاداش؛ (وَ أَمَّا مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صَالِحاً فَلَهُ جَزَاءً الْحُسْنَى).[41]
ب. كيفر؛ (فَإِن قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ).[42]
976. تفاوت جلد به كسر و به فتح
جلد (به كسر): پوست بدن؛ (وَ قَالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدتُمْ عَلَيْنَا).[43]
جلد (به فتح) مصدر است به معناى تازيانه زدن؛ (الزَّانِيَةُ وَ الزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ).[44]
تازيانه زدن را به جهت رسيدن تازيانه به پوست بدن جلد گويند يا اينكه تازيانه از پوست درست شده است.
اکبر دهقان ؛ هزار و يك نكته از قرآن كريم؛ ج1، ص: 338
977. دو نوع حرمت
حرمت بر دو قسم است؛ الف. تشريعى ب. تكوينى.
الف. تشريعى؛ (فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ).[45]
(وَ عَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ).[46]
ب. تكوينى؛ (وَ حَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاها أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ)[47]: حرام است بر قريههايى كه آنها را هلاك كرديم به دنيا بازگردند، آنها هرگز برنمىگردند.
(وَ حَرَّمْنَا عَلَيْهِ الْمَرَاضِعَ مِن قَبْلُ).[48][49]
اکبر دهقان ؛ هزار و يك نكته از قرآن كريم ؛ ج1 ؛ ص338
[1] ( 3). صافات 7
[2] ( 4). بقره 14
[3] ( 5). اعراف 20
[4] ( 6). مائده 90؛ تسنيم ج 8 ص 479
[5] ( 7). حديد 4
[6] ( 8). نساء 108
[7] ( 9). توبه 40؛ تسنيم ج 9 ص 652- 653
[8] ( 10). اسراء 23
[9] ( 11). فصلت 12
[10] ( 1). طه 72
[11] ( 2). تسنيم ج 10 ص 160
[12] ( 3). نوح 13
[13] ( 4). عنكبوت 36
[14] ( 5). احزاب 21
[15] ( 6). بقره 218
[16] ( 7). يونس 92
[17] ( 8). نور 23
[18] ( 1). توبه 84
[19] ( 2). توبه 67
[20] ( 3). كهف 50
[21] ( 4). ذاريات 46
[22] ( 5). قصص 32
[23] ( 6). نحل 48
[24] ( 7). نمونه ج 11 ص 272
[25] ( 8). انبياء 57
[26] ( 9). طه 97
[27] ( 10). ذاريات 40
[28] ( 1). نورالثقلين ج 2 ص 265
[29] ( 2). يوسف 37
[30] ( 3). نحل 70
[31] ( 4). آل عمران 103
[32] ( 5). تسنيم ج 12 ص 199
[33] ( 1). نمل 64
[34] ( 2). سبأ 24
[35] ( 3). بقره 219
[36] ( 4). توبه 6
[37] ( 5). انعام 108
[38] ( 6). توبه 117
[39] ( 7). احزاب 70
[40] ( 8). طه 44
[41] ( 9). كهف 88
[42] ( 10). بقره 191
[43] ( 11). فصلت 21
[44] ( 12). نور 2
[45] ( 1). نساء 160
[46] ( 2). انعام 146
[47] ( 3). انبياء 95
[48] ( 4). قصص 12
[49] دهقان، اكبر، هزار و يك نكته از قرآن كريم، 5جلد، مركز فرهنگى درسهايي از قرآن - تهران - ايران، چاپ: 4.