948. نهى از اسراف از آنجا كه
948. نهى از اسراف
از آنجا كه انسان در استفاده از خوراك و پوشاك زيادهطلب است و ممكن است راه افراط را پيش بگيرد. در استفاده از لباسهاى زينتى به تجملگرايى رو بياورد و در غذا خوردن پرخورى كند، ازاينرو به دنبال امر به زينت و اكل و شرب از اسراف كردن نهى مىكند؛ (يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِندَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَ كُلُوا وَاشْرَبُوا وَ لَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَايُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ)[1].[2]
949. معناى «اعراف»
«اعراف» به معناى مكانى كه واسطه بين بهشت و جهنم است. در آنجا دو گروه هستند: كسانى كه از نظر ايمان ضعيف هستند و طمع ورود به بهشت را دارند (لَمْ يَدْخُلُوهَا وَ هُمْ يَطْمَعُونَ).[3]
انبياء و امامان معصوم (عليهما السلام) هستند كه بهواسطه آنها گروه اول شفاعت مىشوند و جهنمىها را مىشناسند (وَ نَادَى أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ رِجَالًا يَعْرِفُونَهُم بِسِيَماهُم).[4]
اکبر دهقان ؛ هزار و يك نكته از قرآن كريم؛ ج1، ص: 329
950. معناى «درس»
قرآن كريم مىفرمايد آيا بنىاسرائيل بهوسيله كتاب آسمانيشان پيمان نبسته بودند كه بر خداوند دروغ نبندند و احكام الهى را تحريف نكنند با اينكه آنرا بارها خوانده بودند؛ (أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثَاقُ الْكِتَابِ أَن لَايَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ وَ دَرَسُوا مَا فِيهِ).[5]
«درس» در لغت به معناى تكرار چيزى است و از آنجا كه به هنگام مطالعه و فراگرفتن چيزى از استاد و معلم مطالب تكرار مىگردد به آن درس گفته مىشود و نيز اگر به كهنگى و فرسودگى (درس و اندراس) مىگويند به خاطر آن است كه باد و باران و حوادث ديگر پىدرپى بر بناهاى كهنه گذشته و آنها را فرسوده ساخته است.[6]
951. معانى «امت»
1. گروه؛ (لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكاً هُمْ نَاسِكُوهُ).[7]
2. روش؛ (إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتاً لِلَّهِ).[8]
3. زمان؛ (وَ لَئِنْ أَخَّرْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ إِلَى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ).[9]
952. خلف وعده بشر
1. (لَئِنْ أَنجَيْتَنَا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ* فَلَمَّا أَنجَاهُمْ إِذَا هُمْ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ).[10]
2. (لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الْرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ ... فَلَمّا كَشَفْنَا عَنْهُمُ الْرِّجْزَ إِلَى أَجَلٍ هُمْ بَالِغُوهُ إِذَا هُمْ يَنْكُثُونَ).[11]
3. (وَ مِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِن فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَكُونَنَّ مِنَ الْصَّالِحِينَ* فَلَمَّا آتَاهُم مِن فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ).[12]
953. طرفدارى موسمى از دين
1. (فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهَا رَضُوا وَ إِن لَمْ يُعْطَوْا مِنْهَا إِذَا هُمْ يَسْخَطُونَ).[13]
اکبر دهقان ؛ هزار و يك نكته از قرآن كريم؛ ج1، ص: 330
2. (وَ مِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ فَإِنْ أَصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَ إِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةَ ذلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ).[14]
3. (وَ إِن يَكُن لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ).[15]
4. (وَ لَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَن لَم تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يَا لَيْتَنِي كُنتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً).[16]
954. لزوم تحقيق در ادّعا
(إِن جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا).[17]
(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ).[18]
(فَامْتَحِنُوهُنَّ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنَاتٍ فَلَا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ).[19]
955. معناى قيام
قيام گاهى در مقابل قعود و سجود است و به معناى ايستادن، مانند: (الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَاماً وَ قُعُوداً)[20] و (وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَ قِيَاماً)[21] و گاهى در مقابل حركت است و به معناى سكون و توقف، مانند: (كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَ إِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا)[22] و گاهى در برابر انحراف و اعوجاج است و به معناى ايستادگى است نه ايستادن ظاهرى، مانند: (جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَاماً لِلنَّاسِ).[23]
956. كاربرد واژه «ناس»
واژه «ناس» كه اسم جنس است در قرآن در مورد پرهيزكاران، كافران و منافقان اطلاق شده است؛
الف. پرهيزكاران؛ (وَ مِنَ النَّاسِ مَن يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ).[24]
ب. كافران؛ (وَ مِنَ النَّاسِ مَن يَتَّخِدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَاداً).[25]
ج. منافقان؛ (وَ مِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ)[26] و مانند آيه؛ (وَ مِنَ النَّاسِ مَن يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ)[27].[28]
اکبر دهقان ؛ هزار و يك نكته از قرآن كريم؛ ج1، ص: 331
957. معناى قول
در آيه شريفه (وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ)[29] قول به معناى تلفظ به زبان است، مانند: (يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ قَالُوا آمَنَّا بِأَفْوَاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ)[30] و گاهى قول به معناى سخن مطابق با دل و عقيده و منطق است، مانند: (قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا).[31][32]
اکبر دهقان ؛ هزار و يك نكته از قرآن كريم ؛ ج1 ؛ ص331
958. پندار باطل
همانگونه كه فرعون خود بزرگترين عامل فساد بود؛ (فَأَكْثَرُوا فِيهَا الْفَسَادَ)[33]، ليكن خود را هادى و مرشد مىدانست؛ (وَ مَا أَهْدِيكُمْ إِلَّا سَبِيلَالرَّشَادِ).[34]
منافقان كه فسادگر هستند؛ (وَ إِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَ يُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ)[35]، خود را مصلح مىپندارند؛ (إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ) كه قرآن كريم پاسخ مىدهد: مفسد واقعى اينها هستند؛ (أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ).[36]
959. معناى مثل
«مَثَل» گاهى به معناى كلامى است كه براى تفهيم مطلب عميق به كار مىرود، مانند: (إِنَّ اللَّهَ لَايَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً)[37] و گاهى به معناى اسوه و قدوه است كه درباره الگوهاى عملى به كار مىرود، مانند: (فَجَعَلْنَاهُمْ سَلَفاً وَ مَثَلًا لِلْآخِرِينَ).[38] چنانكه درباره حضرت عيسى (ع) مىفرمايد: (إِنْ هُوَ إِلَّا عَبْدٌ أَنْعَمْنَا عَلَيْهِ وَ جَعَلْنَاهُ مَثَلًا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ).[39]
960. عدم آرزوى مرگ
عدم آرزوى مرگ از ناحيه يهوديان با دو تعبير بيان شده است؛ (وَ لَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً)[40] و (وَ لَا يَتَمَنَّوْنَهُ أَبَداً)[41]. سرّ اين تفاوت در تعبير آن است كه آنجا كه با حرف «لا» نفى شده «اولياء الله» بودن خود را
اکبر دهقان ؛ هزار و يك نكته از قرآن كريم؛ ج1، ص: 332
مطرح كردند كه ادعاى جزاف بود، اما در آيه مورد بحث ادعاى اختصاص آخرت بر خويش را مطرح كردند كه ادعاى جزافتر كردند، از اين رو با «لن» كه مفيد نفى ابد است تعبير شده است.[42]
961. معناى «قلب»
براى ماده «قلب» دو معناى مستقل ذكر كردهاند؛
1. خالصترين بخش هرچيزى و شريفترين قسمت آن مانند قلب انسان و ساير موجودات زنده.
2. دگرگون كردن شىء از صورتى به صورت ديگر مانند پشتورو كردن لباس.
از طرفى مشتقات ريشه قلب، هم در دگرگونى مكانى به كار مىرود، مانند: (وَ نُقَلِّبُهُمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَ ذَاتَ الشِّمَالِ)[43] و هم در تحوّل زمانى، مانند: (يُقَلِّبُ اللَّهُ الَّيْلَ وَالنَّهَارَ)[44] و هم در دگرگونى فكرى و روحى، مانند: (مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ)[45] و هم در زيرورو شدن سياسى و اجتماعى، مانند: (وَ سَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنقَلَبٍ يَنقَلِبُونَ).[46]
962. انواع لعن
لعن كردن يا از جانب خداى سبحان است يا از جانب فرشتگان يا انسانهاى باايمان؛ (عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَ الْمَلَائِكَةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ).[47] لعنت خدا خواه در دنيا و خواه در آخرت، همان عذاب و عقوبت اوست؛ (خَالِدِينَ فِيهَا لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ)[48].
مسخ برخى از بنىاسرائيل به صورت بوزينه، نمونهاى از لعنت خدا در دنياست: (لَعَنَّا أَصْحَابَ السَّبْتِ).[49]
لعنت ساير لعنتكنندگان يعنى ملائكه، انبياء و مردمِ باايمان، درخواست دورى از رحمت الهى است.[50]
اکبر دهقان ؛ هزار و يك نكته از قرآن كريم؛ ج1، ص: 333
963. واژه «سحاب»
واژه سحاب در قرآن گاهى به لحاظ لفظ، مفرد محسوب مىشود، مانند: (وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ)[51] و گاهى به لحاظ معنا، جمع ملحوظ مىگردد، مانند: (سَحَاباً ثِقَالًا).[52]
[1] ( 3). اعراف 31
[2] ( 4). نمونه ج 6 ص 147
[3] ( 5). اعراف 46
[4] ( 6). اعراف 48
[5] ( 1). اعراف 169
[6] ( 2). نمونه ج 6 ص 434
[7] ( 3). حج 67
[8] ( 4). نحل 120
[9] ( 5). هود 8
[10] ( 6). يونس 22- 23
[11] ( 7). اعراف 134- 135189- 190
[12] ( 8). توبه 75- 76
[13] ( 9). توبه 58
[14] ( 1). حج 11
[15] ( 2). نور 49
[16] ( 3). نساء 73
[17] ( 4). حجرات 6
[18] ( 5). ممتحنه 10
[19] ( 6). ممتحنه 10
[20] ( 7). آل عمران 191
[21] ( 8). فرقان 64
[22] ( 9). بقره 20
[23] ( 10). مائده 97
[24] ( 11). بقره 207
[25] ( 12). بقره 165
[26] ( 13). حج 11
[27] ( 14). بقره 10
[28] ( 15). تسنيم ج 1 ص 244
[29] ( 1). بقره 10
[30] ( 2). مائده 41
[31] ( 3). بقره 136
[32] دهقان، اكبر، هزار و يك نكته از قرآن كريم، 5جلد، مركز فرهنگى درسهايي از قرآن - تهران - ايران، چاپ: 4.
[33] ( 4). فجر 12
[34] ( 5). غافر 29
[35] ( 6). بقره 205
[36] ( 7). بقره 13
[37] ( 8). بقره 26
[38] ( 9). زخرف 56
[39] ( 10). زخرف 59؛ تسنيم ج 2 ص 506
[40] ( 11). بقره 95
[41] ( 12). جمعه 7
[42] ( 1). همان ص 574.
[43] ( 2). كهف 18
[44] ( 3). نور 24
[45] ( 4). بقره 143
[46] ( 5). شعراء 227؛ تسنيم ج 7 ص 317
[47] ( 6). بقره 161
[48] ( 7). بقره 161- 162
[49] ( 8). نساء 47
[50] ( 9). تسنيم ج 8 ص 67
[51] ( 1). بقره 164
[52] ( 2). اعراف 57؛ همان ص 177