546. پاداش عظيم‏

در سوره احزاب آيه 35 خداوند كه عظيم است براى افرادى كه داراى ده مقام باشند، اجر عظيم عنايت مى‏كند؛

(إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِينَ وَالْقَانِتَاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقَاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِرَاتِ وَالْخَاشِعِينَ وَ الْخَاشِعَاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقَاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِمَاتِ وَالْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَالذَّاكِرَاتِ أَعَدَّاللَّهُ لَهُم مَّغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً).

547. نعمت اسلام‏

در روزگار جاهليت مردم خود را بر ديگرى مقدم مى‏داشتند، ازاين‏رو داراى عداوت و خصومت بودند. به بركت آمدن اسلام، الفت ميان آنها ايجاد شد؛ (وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ).[1]

بعد از آن كه اسلام در آنها تحول ايجاد كرد، ديگران را بر خود مقدم مى‏داشتند؛ (وَ يُؤْثِرُونَ عَلَي أَنفُسِهِمْ وَ لَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ).[2]

مردمى كه با رهزنى نان و آب يكديگر را مى‏ربودند، اكنون در جنگ در حال عطش و جان دادن، آب را به ديگرى مى‏بخشند.[3]

548. بيان 12 نعمت‏

پنج سؤال از مشركان و بيان 12 نعمت؛

پنج سؤال عبارت است از: 1. آيا بت‏ها بهترند يا آفريدگار نظام هستى؟ 2. آيا بت‏ها بهترند يا خداوندى كه زمين را مستقر و آرام قرار داد؟ آيا بت‏ها بهترند يا خداوندى كه گرفتارى مضطر را برطرف مى‏كند؟ 4. آيا بت‏ها بهترند يا خداوندى كه شما را در تاريكى‏ها و دريا هدايت مى‏كند؟ 5. آيا بت‏ها بهترند يا كسى كه آفرينش را آغاز كرد و سپس آن را تجديد مى‏كند؟

خداوند متعال 12 نعمت را در ضمن همين پنج سؤال كه از مشركان كرده، بيان نموده است؛ 1. خلقت آسمان و زمين. 2. نزول باران. 3. آثار حياتى آن. 4. آرامش زمين. 5. نهرهاى آب جارى. 6.

اکبر دهقان ؛ هزار و يك نكته از قرآن كريم؛ ج‏1، ص: 196

كوه‏هاى پابرجا. 7. وجود مانع ميان آب شور و شيرين. 8. اجابت دعوت بندگان. 9. هدايت مردم در تاريكى برّ و بحر. 10. بادهاى پيام‏آور از نزول باران. 11. تجديد حيات موجودات. 12. روزى دادن انسان از آسمان و زمين؛

(قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ سَلَامٌ عَلَى عِبَادِهِ الَّذِينَ اصْطَفَى ءَاللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ* أَمَّنْ خَلَقَ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنزَلَ لَكُم مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَنبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ مَا كَانَ لَكُمْ أَن تُنبِتُوا شَجَرَهَا أَءِلهٌ مَّعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ‏قَوْمٌ يَعْدِلُونَ* أَمَّن جَعَلَ الْأَرْضَ قَرَاراً وَجَعَلَ خِلَالَهَا أَنْهَاراً وَجَعَلَ لَهَا رَوَاسِيَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حَاجِزاً أَءِلهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ* أَمَّن يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الْأَرْضِ أَءِلهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ* أَمَّن يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَن يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرَاً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ أَإِلهٌ مَّعَ اللَّهِ تَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ* أَمَّن يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَمَن يَرْزُقُكُم مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أَءِلهٌ مَّعَ اللَّهِ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ).[4]

549. شكر عملى نعمت‏

منظور از «شكر» در آيه شريفه‏ (وَ قَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ)[5] شكر عملى است نه شكر زبانى، زيرا شكر زبانى مشكلى نسيت كه تا عاملان آن اندك باشند، بلكه منظور شكر در عمل است به اين معنا كه انسان از مواهب الهى درست استفاده كند و در مسير اهدافى قرار دهد كه خداوند به جهت آن آفريده است، مثلًا شكر نعمت ثروت آن است كه به محرومين نيز رسيدگى كند.[6]

550. عوامل زوال نعمت‏

1. كفران؛

(فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ).[7]

2. ظلم و رباخوارى؛

(فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَ بِصَدِّهِمْ عَن سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيراً* وَ أَخْذِهِمُ الرِّبَا وَ قَدْ نُهُوا عَنْهُ وَ أَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ).[8]

3. قانع نبودن و تنوع طلبى؛

(وَ إِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَ فُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِى هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ وَ

اکبر دهقان ؛ هزار و يك نكته از قرآن كريم؛ ج‏1، ص: 197

ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَ بَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَ يَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذلِكَ بِمَا عَصَوا وَ كَانُوا يَعْتَدُونَ).[9]

551. برخى از نعمت‏هاى خداوند

1. والدين خوب؛ (يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَ عَلَى وَالِدَتِكَ)[10] (رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَ عَلَى وَالِدَيَّ).[11]

2. همسر خوب؛ (وَ أَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ).[12]

3. محبت زن و شوهر؛ (وَ جَعَلَ بَيْنَكُم مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً).[13]

4. فرزند خوب؛ (رَبِّ هَبْ لِي مِن لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً).[14]

5. پدرزن خوب؛ (مَا أُرِيدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَيْكَ).[15]

6. همكار خوب؛ (سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ).[16]

7. معلم خوب؛ (هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَن تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً).[17]

552. نعمت زمين‏

1. زمين رام است؛ (جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِي مَنَاكِبَها).[18]

2. محل زندگى است؛ (جَعَلَ الْأَرْضَ قَرَاراً).[19]

3. گهواره است؛ (جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً).[20]

4. خداوند آن را مزين كرده است؛ (وَازَّيَّنَتْ)[21] (إِنَّا جَعَلْنَا مَا عَلَى الْأَرْضِ زِينَةً لَّهَا).[22]

5. مواد غذايى را در اختيار ما مى‏گذارد؛ (تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَ قِثَّائِهَا وَ فُومِهَا وَ عَدَسِهَا وَ بَصَلِهَا).[23]

6. خداوند راه‏هاى مختلف در آن قرار داده است؛ (وَ جَعَلَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا).[24]

7.

اکبر دهقان ؛ هزار و يك نكته از قرآن كريم؛ ج‏1، ص: 198

8. زنده‏ها را حمل و مرده‏ها را بايگانى مى‏كند؛ (أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفَاتاً).[25]

9. آرام و بى‏سروصدا است و در حركت؛ (وَ تَرَى الْأَرْضَ هَامِدَةً).[26]

10. آب زلال را بايگانى مى‏كند و به ما مى‏دهد؛ (وَ فَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُوناً).[27]

11. گنج‏ها و معادن را حفظ مى‏كند؛ (خَزَائِنِ الْأَرْضِ).[28]

553. مسؤوليت ما در برابر نعمت زمين‏

1. آبادانى؛ (أَنشَأَكُم مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيَها).[29]

2. عبادت؛ (يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ).[30]

3. متكبرانه راه نرفتن؛ (وَ لَا تَمْشِ في الْأَرْضِ مَرَحاً).[31]

4. فساد نكردن؛ (وَ لَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ).[32]

5. سير در زمين و عبرت گرفتن؛ (فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ).[33]

554. چشم، نعمت الهى‏

يكى از نعمت‏هاى بزرگ خداوند چشم است؛ (أَلَمْ نَجْعَل لَهُ عَيْنَيْنِ)[34]، اين نعمت، هم كارهاى خوب دارد و هم كارهاى ناپسند؛

كارهاى خوب چشم:

1. اشك ريختن از خوف خدا؛ (يَبْكُونَ وَ يَزِيدُهُمْ خُشُوعاً).[35]

2. چشم فروبستن از نامحرم؛ (وَ قُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ).[36]

كارهاى زشت چشم؛

2. خيانت (نگاه بد به مردم)؛ (يَعْلَمُ خَائِنَةَ الْأَعْيُنِ وَ مَا تُخْفِي الصُّدُورُ).[37]

3.

اکبر دهقان ؛ هزار و يك نكته از قرآن كريم؛ ج‏1، ص: 199

4. چشم دوختن به اموال مردم؛ (لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجاً مِّنْهُمْ).[38]

555. نعمت‏هاى خاص خداوند

خداوند متعال برخى از نعمت‏ها را تنها به افراد پرهيزكار لطف مى‏كند، مانند:

1. حيات طيبه؛ (مَنْ عَمِلَ صَالِحاً مِن ذَكَرٍ أَوْ أُنثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً).[39]

2. شرح صدر؛ (أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ).[40]

3. حكمت؛ (وَ مَن يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً).[41]

4. محبوبيت نزد مردم؛ (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّاً).[42]

556. تغيير نعمت‏

قرآن كريم در يك آيه مى‏فرمايد: به ياد نعمت‏هاى من باشيد؛ (اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ)[43] و در آيه ديگر مى‏فرمايد: طبيعت انسان بر سوء استفاده از نعمت است؛ (وَ إِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الْإِنسَانِ أَعْرَضَ وَنَأى بِجَانِبِهِ).[44] در آيه ديگر مى‏فرمايد: هر كس از نعمت سوء استفاده كند خدا آن را تغيير مى‏دهد؛ (ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلَى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ)[45] و در آيه ديگر مى‏فرمايد: نعمتى را كه خداوند گرفت، كسى قادر بر اعطاى آن نيست؛ (وَ مَا يُمْسِكْ فَلَا مُرْسِلَ لَهُ مِن بَعْدِهِ).[46]

557. مراحل شكر و كفران نعمت‏

همان‏گونه كه شكرگزارى سه مرحله دارد: اعتقادى، زبانى و عملى، كفران نعمت نيز چنين است؛

الف. شكر اعتقادى؛ مانند سليمان كه اعتقاد دارد نعمت‏ها از خداوند است؛ (هذَا مِن فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي ءَأَشْكُرُ أَم أَكْفُرُ).[47]

ب. شكر عملى؛ (اعْمَلُوا آلَ دَاوُدَ شُكْراً).[48]

اکبر دهقان ؛ هزار و يك نكته از قرآن كريم؛ ج‏1، ص: 200

ج. شكر زبانى؛ همان ثناگويى منعم و گفتن «الحمد لله» است. قرآن كريم درباره شكر زبانى مى‏فرمايد: (وَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْوَاجَ كُلَّهَا وَ جَعَلَ لَكُم مِّنَ الْفُلْكِ وَ الْأَنْعَامِ مَا تَرْكَبُونَ* لِتَسْتَوُوا عَلَى ظُهُورِهِ ثُمَّ تَذْكُرُوا نِعْمَةَ رَبِّكُمْ إِذَا اسْتَوَيْتُمْ عَلَيْهِ وَ تَقُولُوا سُبْحَانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَذا وَ مَا كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ* وَ إِنَّا إِلَى رَبِّنَا لَمُنقَلِبُونَ).[49]

بنا بر اين جمله‏ (سُبْحَانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَذا ...) نمونه شكر زبانى است.[50]

د. كفران اعتقادى؛ مانند قارون كه اعتقاد ندارد نعمت‏ها از خداوند است، بلكه فكر مى‏كند محصول علم اوست؛ (قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِندِي).[51]

ه-. كفران زبانى؛ كسى كه در برابر نعمت‏هاى الهى «الحمد لله» نمى‏گويد، بلكه در محدوده زبان همانند قارون سخن مى‏گويد.

و. كفران عملى؛ (يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنكِرُونَهَا وَ أَكْثَرُهُمُ الْكَافِرُونَ).[52]

558. سپاس يا ناسپاسى‏

مردم در برابر نعمت فرزند دو گروه‏اند. برخى مانند انبياء در برابر نعمت فرزند سپاسگزار خداوند هستند، چنانكه ابراهيم گويد: (الْحَمْدُ للَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَ إِسْحَاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ).[53]

برخى از انسان‏ها مانند كفار ناسپاس‏اند؛ (لَئِنْ آتَيْتَنَا صَالِحاً لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ* فَلَمَّا آتَاهُمَا صَالِحاً جَعَلَا لَهُ شُرَكَاءَ فِيَما آتَاهُمَا فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ).[54]

559. نعمت‏هاى خداوند به بني‏اسرائيل‏

(يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ ...).[55]

از جمله نعمت‏هايى كه خداوند به بنى‏اسرائيل داد عبارتند از:

1. وسيله هدايت در اختيار بنى‏اسرائيل قرار داد.[56]

2. دشمن بنى‏اسرائيل را نابود كرد.[57]

اکبر دهقان ؛ هزار و يك نكته از قرآن كريم؛ ج‏1، ص: 201

3. بنى‏اسرائيل را از رود نيل عبور داد.[58]

4. بر دشمنانش چيره ساخت.

5. اموال آنان را زياد كرد.

6. اولاد ايشان را فراوان ساخت.

7. نفرات آنان را فزونى بخشيد.[59]

8. بنى‏اسرائيل را در سرزمين مناسب منزل داد.

9. روزى‏هاى پاكيزه به آنان عطا كرد.[60]

10. بنى‏اسرائيل را وارث قدرت دشمن كرد.[61]

11. بنى‏اسرائيل را از نعمت استقلال بهره‏مند ساخت.[62]

12. بنى‏اسرائيل را بر جهانيان زمان خود برترى بخشيد.[63]

13. و خلاصه‏ (... وَ آتاكُم مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدَاً مِنَ الْعَالَمِينَ).[64]


[1] ( 1). آل‏عمران 103

[2] ( 2). حشر 9

[3] ( 3). تسنيم ج 15 ص 228

[4] ( 1). نمل 59- 64

[5] ( 2). سبأ 13

[6] ( 3). نمونه ج 18 ص 41

[7] ( 4). نحل 112

[8] ( 5). نساء 160- 161

[9] ( 1). بقره 61

[10] ( 2). مائده 110

[11] ( 3). نمل 19

[12] ( 4). انبياء 90

[13] ( 5). روم 21

[14] ( 6). آل‏عمران 38

[15] ( 7). قصص 27

[16] ( 8). قصص 35

[17] ( 9). كهف 66

[18] ( 10). ملك 15

[19] ( 11). نمل 61

[20] ( 12). طه 53

[21] ( 13). يونس 24

[22] ( 14). كهف 7

[23] ( 15). بقره 61

[24] ( 16). زخرف 10

[25] ( 1). مرسلات 25

[26] ( 2). حج 5

[27] ( 3). قمر 12

[28] ( 4). يوسف 55

[29] ( 5). هود 61

[30] ( 6). عنكبوت 56

[31] ( 7). لقمان 18

[32] ( 8). قصص 77

[33] ( 9). نحل 36

[34] ( 10). بلد 8

[35] ( 11). اسراء 109

[36] ( 12). نور 31

[37] ( 13). غافر 19

[38] ( 1). حجر 88

[39] ( 2). نحل 97

[40] ( 3). انشراح 1

[41] ( 4). بقره 269

[42] ( 5). مريم 96

[43] ( 6). بقره 40

[44] ( 7). اسراء 83

[45] ( 8). انفال 53

[46] ( 9). فاطر 2

[47] ( 10). نمل 40

[48] ( 11). سبأ 13

[49] ( 1). زخرف 12- 14

[50] ( 2). تسنيم ج 10 ص 344

[51] ( 3). قصص 78

[52] ( 4). نحل 83

[53] ( 5). ابراهيم 39

[54] ( 6). اعراف 189- 190

[55] ( 7). بقره 40

[56] ( 8). اسراء 2

[57] ( 9). اسراء 103

[58] ( 1). يونس 9

[59] ( 2). اسراء 6

[60] ( 3). يونس 93

[61] ( 4). شعراء 59

[62] ( 5). مائده 20

[63] ( 6). بقره 112

[64] ( 7). مائده 20