526. رفاه زندگى به عنوان نعمت يا نقمت‏

هميشه رفاه و گشايش رزق به عنوان نعمت نيست، گاهى به‏عنوان نقمت است، بايد زمينه سابق آن را نگاه كرد.

اگر تقوا است، نعمت است؛ (وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ).[1]

اگر قساوت قلب است، نقمت است؛ (... وَ لكِن قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ* فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْ‏ءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُم مُبْلِسُونَ).[2]

527. رعايت ادب نسبت به مقدسات‏

1. در ورود به خانه پيامبر بايد اجازه خواست؛ (لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَن يُؤْذَنَ لَكُمْ).[3]

2. در ورود به مسجد بايد از زينت بهره برد؛ (خُذُوا زِينَتَكُمْ عِندَ كُلِّ مَسْجِدٍ).[4]

3. در ورود به مكان‏هاى مقدس بايد كفش‏ها را درآورد؛ به موسى (ع) خطاب شد: (فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ).[5]

اکبر دهقان ؛ هزار و يك نكته از قرآن كريم؛ ج‏1، ص: 189

528. آرامش روح‏

اگر انسان علاقه‏اش از چيزى جدا شد، خداوند متعال قلب او را محكم مى‏كند و قلب و روحى كه خداوند محكم كند، آرامش دارد. به دو نمونه ذيل توجه كنيد:

1. اصحاب كهف از شهر و منزل و زن و بچه جدا شدند؛ (وَ رَبَطْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ إِذْ قَامُوا فَقَالُوا رَبُّنَا رَبُّ السَّماوَاتِ وَ الْأَرْضِ لَن نَدْعُوَا مِن دُونِهِ إِلهاً لَقَدْ قُلْنَا إِذاً شَطَطاً).[6]

2. مادر موسى (ع) كه از فرزندش جدا شد؛ (وَ أَوْحَيْنَا إِلَى أُمِّ مُوسَى أَنْ أَرْضِعِيهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ ... لَوْلَا أَن رَّبَطْنَا عَلَى قَلْبِهَا لِتَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ).[7]

529. تنها راه سعادت‏

تنها راه سعادت مبارزه با هوى نفس است؛ (وَ أَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَ نَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى* فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَى).[8]

و نشانه مبارزه با هوى نفس اجابت دعوت پيامبر اكرم (ص) است؛ (فَإِن لَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَاعْلَمْ أَنَّمَا يَتَّبِعُونَ أَهْوَاءَهُمْ).[9]

حضرت على (ع):

«إنّما بدء وقوع الفتن أهواء تتّبع»

(بحار 2- 290).

530. شكر نعمت الهى‏

در مورد شكر نعمت دو تعبير وجود دارد؛

1. به‏صورت فعل ماضى پاداش آن افزايش نعمت است؛ (لَئِن شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ).[10]

2. به‏صورت فعل مضارع كه مفيد استمرار است، پاداش آن برتر خواهد بود؛ (وَ إِن تَشْكُرُوْا يَرْضَهُ لَكُمْ).[11]

531. توبه از گناه‏

توبه هر گناهى متناسب همان گناه است. توبه از حق‏الناس، پرداخت حق مردم است.

اکبر دهقان ؛ هزار و يك نكته از قرآن كريم؛ ج‏1، ص: 190

توبه گناه كتمان، بيان حقيقت است؛ (إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ* إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ بَيَّنُوا).[12]

532. انتخاب دنيا

انتخاب دنيا و فروختن آيات حق وصف دو گروه بيان شده است؛ 1. مشركان 2. اهل كتاب.

الف. (اشْتَرَوْا بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلًا فَصَدُّوا عَن سَبِيلِهِ).[13]

ب. (وَ لَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَناً قَلِيلًا).[14]

533. معناى «صالح»

«صالح» در قرآن در دو معنا به كار رفته است؛

1. صالح مصطلح؛ (وَ أَنكِحُوا الْأَيَامَى مِنكُمْ وَ الصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَ إِمَائِكُمْ).[15]

2. معنايى كه در دنيا براى همگان به‏دست نمى‏آيد و تنها در قيامت براى انبياء حاصل مى‏شود. چنانكه درباره ابراهيم (ع) مى‏فرمايد؛ (وَ إِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ).[16]

534. انواع احترام‏

1. مشورت؛ (فَانظُرْ مَاذَا تَرَى)[17] (وَ شَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ).[18]

2. با تهيدستان همراه بودن؛ (وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُم).[19]

3. لقب بد ندادن؛ (وَ لَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ).[20]

4. مسخره نكردن؛ (لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِن قَوْمٍ).[21]

5. غيبت نكردن؛ (وَ لَا يَغْتَب بَعْضُكُم بَعْضاً).[22]

6. دشنام ندادن؛ (وَ لَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ).[23]

7. بى‏توجهى نكردن؛ (عَبَسَ وَ تَوَلَّى* أَن جَاءَهُ الْأَعْمَى).[24]

8.

اکبر دهقان ؛ هزار و يك نكته از قرآن كريم؛ ج‏1، ص: 191

اگر انسان احترام افراد را حفظ كند، طبعاً گناهانى مانند غيبت و مسخره كردن را ترك مى‏كند.

535. ادب انبياء

1. ابراهيم (ع)؛ (الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ* وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَ يَسْقِينِ* وَ إِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ).[25]

2. اسماعيل (ع)؛ (يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِن شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ).[26]

3. يوسف (ع)؛ (وَ قَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ).[27]

4. پيامبر اكرم (ص)؛ (قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ).[28]

5. داوود و سليمان (ع)؛ (وَ لَقَدْ آتَيْنَا دَاوُدَ وَ سُلَيْمَانَ عِلْماً وَ قَالا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي فَضَّلَنَا عَلَى كَثِيرٍ مِنْ عِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ).[29]

536. نمونه‏هايى از بي‏ادبى‏

1. شيطان؛ (رَبِّ بِمَا أَغْوَيْتَنِي)[30] (أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ).[31]

2. يهود؛ (قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَ نَحْنُ أَغْنِيَاءُ)[32] (ادْعُ لَنَا رَبَّكَ).[33]

3. مشركين؛ (وَ إِذَا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قَالُوا وَ مَا الرَّحْمنُ).[34]

4. مسلمانان ضعيف‏الايمان؛ (وَ أَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ).[35]

5. بى‏ادبى نسبت به انبياء؛ به نوح (ع) گفتند: (إِنَّا لَنَرَاكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ).[36] به هود (ع) گفتند: (إِنَّا لَنَرَاكَ فِي سَفَاهَةٍ).[37]

537. ادب نسبت به ديگران‏

1. پيامبر اكرم (ص)؛ (لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ)[38] (إِنَّ الَّذِينَ يُنَادُونَكَ مِن وَرَاءِ الْحُجُرَاتِ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ).[39]

2.

اکبر دهقان ؛ هزار و يك نكته از قرآن كريم؛ ج‏1، ص: 192

3. نسبت به مردم؛ (قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً).[40]

4. نسبت به فقرا؛ (وَ مَا أَنَا بِطَارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا).[41]

5. پدر و مادر؛ (وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ).[42]

6. نسبت به افراد در مجلس؛ (إِذَا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجَالِسِ فَافْسَحُوا).[43]

7. نسبت به كفار و اهل كتاب؛ (إِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدىً أَوْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ).[44]

538. انواع گذشت و ايثار

1. مال؛ (لَن تَنَالُوا البِّرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ).[45]

2. جان حضرت على (ع)؛ (وَ مِنَ النَّاسِ مَن يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَؤُوفٌ بِالْعِبَادِ).[46]

3. خواب؛ (تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ).[47]

4. شهوت؛ حضرت يوسف (ع): (رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ).[48]

5. فرزند حضرت ابراهيم (ع)؛ (يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ).[49]

6. همسر و فرزند حضرت ابراهيم (ع): (رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنتُ مِن ذُرِّيَّتي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِندَ بَيْتِكَ الْمحَرَّمِ).[50]

539. حقوق خانواده‏

1. احترام به مالكيت همسر؛ (وَ آتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً)[51] (لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَ لِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ).[52]

2. تأمين هزينه زندگى؛ (أَسْكِنُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ سَكَنتُم مِن وُجْدِكُمْ ...* لِيُنفِقْ ذُو سَعَةٍ مِن سَعَتِهِ ...).[53]

3. معاشرت معروف؛ (وَ عَاشِرُوهُنَ بِالْمَعْرُوفِ).[54]

4.

اکبر دهقان ؛ هزار و يك نكته از قرآن كريم؛ ج‏1، ص: 193

احترام متقابل؛ (وَ إِذَا حُيِّيتُم بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا).[55]

5. عفو و اغماض؛ (إِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ).[56]

540. درخواست رحمت براى والدين‏

(وَ قُل رَّبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيراً).[57]

اگر پدر و مادر ناتوان شدند كه نتوانستند مشكلات خود را حل كنند، فراموش نكن كه تو هم يك روز قادر به حل مشكلات مانند تحصيل و نظافت و طهارت نبودى.

541. رجوع مكرر به خداوند

(رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَا فِي نُفُوسِكُمْ إِن تَكُونُوا صَالِحِينَ فَإِنَّهُ كَانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُوراً).[58]

«اوّاب» صيغه مبالغه. به كسى گفته مى‏شود كه هرگاه از او خطايى سر بزند به‏سوى پروردگار بازمى‏گردد.

آيه شريفه فوق در ادامه دستور احسان و احترام به والدين است. قرآن كريم در اين آيه مى‏خواهد بفرمايد اگر لغزشى در زمينه احترام به والدين از شما سر زد، وقتى پشيمان شديد خداوند شما را مى‏آمرزد.

542. تأثير درون در اعمال ظاهرى‏

سرّ اينكه قرآن كريم مى‏فرمايد: (وَ لَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً)[59] اشاره به اين است كه اوصاف درونى در ظاهر انسان و در اعمال بشر اثر مى‏گذارد. در طرز راه رفتن، در طرز سخن گفتن، در نگاه كردن و در همه كارها اثر دارد.

543. سخن گفتن به نحو نيكوتر

آيه شريفه‏ (وَ قُل لِعِبَادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ)[60] دوگونه تفسير شده است:

1. به بندگان مشرك من بگو سراغ كلمه احسن كه توحيد است بروند.

2. به بندگان مؤمن من بگو با يكديگر به نحو احسن سخن بگويند.

اکبر دهقان ؛ هزار و يك نكته از قرآن كريم؛ ج‏1، ص: 194

احتمال دوم با ظاهر آيه سازگارتر است.

544. ايمن نبودن انسان از حوادث‏

قرآن كريم مى‏فرمايد: انسان در مشكلات خدا را مى‏خواند و بعد از نجات از خداوند اعراض مى‏كند (وَ إِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَن تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَ كَانَ الْإِنسَانُ كَفُوراً).[61]

بشر نه از زلزله در امان است؛ (أَفَأَمِنتُمْ أَن يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ).

نه از طوفان درامان است؛ (أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِباً).

نه از باد تند و سخت و كوبنده؛ (أَمْ أَمِنتُمْ أَن يُعِيدَكُمْ فِيهِ تَارَةً أُخْرَى).

و نه از غرق شدن در دريا؛ (فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قَاصِفاً مِنَ الرِّيحِ فَيُغْرِقَكُم).

نظير آيات فوق، آيات 45 تا 47 سوره نحل است: 1. ايمن نبودن از خسف 2. ايمن نبودن در حال غفلت 3. ايمن نبودن در حال تجارت 4. ايمن نبودن از عذاب تدريجى.

545. به ياد اولياء خدا بودن‏

جمله (وَاذْكُرْ فِى الْكِتَابِ) در سوره مريم 5 بار ذكر شده است:

1. مريم (ع)؛ (وَ اذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مَرْيَمَ إِذِ انتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَكَاناً شَرْقِيّاً).[62] وقتى جبرئيل متمثل شد (فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَراً سَوِيّاً* قَالَتْ إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمنِ مِنكَ إِن كُنتَ تَقِيّاً).[63]

2. ابراهيم (ع)؛ (وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقاً نَّبِيّاً* إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ يَاأَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ).[64]

3. موسى (ع)؛ (وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مُوسَى إِنَّهُ كَانَ مُخْلَصاً وَكَانَ رَسُولًا نَّبِيّاً).[65]

4. اسماعيل؛ (وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ وَكَانَ رَسُولًا نَّبِيّاً).[66]

5. ادريس؛ (وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقاً نَّبِيّاً* أُولئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِم مِنَ النَّبِيِّينَ ... إِذَا تُتْلَى‏عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُكِيّاً).[67]

از مجموع اين آيات يك نكته مشترك استفاده مى‏شود و آن اينكه انسان بايد در زندگى به ياد اولياء خدا باشد و سيره و سنت حسنه آنان را الگوى زندگى خويش قرار دهد و اين سيره و سنت‏

اکبر دهقان ؛ هزار و يك نكته از قرآن كريم؛ ج‏1، ص: 195

عبارت است از: 1. پناه بردن به خداوند. 2. راستگويى. 3. اخلاص صدق در وعده خضوع در برابر خداوند در حال سجده و گريه.[68]

اکبر دهقان ؛ هزار و يك نكته از قرآن كريم ؛ ج‏1 ؛ ص195



[1] ( 5). اعراف 96

[2] ( 6). انعام 43- 44

[3] ( 7). احزاب 53

[4] ( 8). اعراف 31

[5] ( 9). طه 12

[6] ( 1). كهف 14

[7] ( 2). قصص 7- 10

[8] ( 3). نازعات 40- 41

[9] ( 4). قصص 50

[10] ( 5). ابراهيم 7

[11] ( 6). زمر 7

[12] ( 1). بقره 159- 160

[13] ( 2). توبه 9

[14] ( 3). بقره 41

[15] ( 4). نور 32

[16] ( 5). بقره 130 يوسف 101 نمل 19 براى حضرت سليمان( ع)

[17] ( 6). صافات 102

[18] ( 7). آل‏عمران 159

[19] ( 8). كهف 28

[20] ( 9). حجرات 11

[21] ( 10). همان

[22] ( 11). حجرات 12

[23] ( 12). انعام 108

[24] ( 13). عبس 1- 2

[25] ( 1). شعراء 78- 80

[26] ( 2). صافات 102

[27] ( 3). يوسف 100

[28] ( 4). آل‏عمران 26

[29] ( 5). نمل 15

[30] ( 6). حجر 39

[31] ( 7). اعراف 12

[32] ( 8). انبياء 181

[33] ( 9). بقره 68

[34] ( 10). فرقان 60

[35] ( 11). فجر 16

[36] ( 12). اعراف 60

[37] ( 13). اعراف 66

[38] ( 14). حجرات 2

[39] ( 15). حجرات 4

[40] ( 1). بقره 83

[41] ( 2). هود 29

[42] ( 3). اسراء 24

[43] ( 4). مجادله 11

[44] ( 5). سبأ 24

[45] ( 6). آل‏عمران 92

[46] ( 7). بقره 207

[47] ( 8). سجده 16

[48] ( 9). يوسف 33

[49] ( 10). صافات 102

[50] ( 11). ابراهيم 37

[51] ( 12). نساء 4

[52] ( 13). نساء 32

[53] ( 14). طلاق 6- 7

[54] ( 15). نساء 19

[55] ( 1). نساء 86

[56] ( 2). شورى 37

[57] ( 3). اسراء 24

[58] ( 4). اسراء 25

[59] ( 5). اسراء 37

[60] ( 6). اسراء 53

[61] ( 1). اسراء 67

[62] ( 2). مريم 16

[63] ( 3). مريم 17- 18

[64] ( 4). مريم 41- 42

[65] ( 5). مريم 51

[66] ( 6). مريم 54

[67] ( 7). مريم 56- 58

[68] دهقان، اكبر، هزار و يك نكته از قرآن كريم، 5جلد، مركز فرهنگى درسهايي از قرآن - تهران - ايران، چاپ: 4.