198. پاداش و كيفر عمل قرآن
198. پاداش و كيفر عمل
قرآن بهطور كلى مىفرمايد: (إِنْ أَحْسَنتُمْ أَحْسَنتُمْ لأَنفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهَا).[1]
نمونه احسان، حضرت موسى (ع) است؛ (سَلَامٌ عَلَى مُوسَى وَ هَارُونَ* إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ).[2]
نمونه اسائه و بدى، فرعون است؛ (حَاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذَابِ).[3]
199. كار خير براى قيامت
1. گاهى قرآن مىفرمايد: براى قيامت خود كارى را مقدم بداريد؛ (وَ قَدِّمُوا لْأَنْفُسِكُمْ).[4]
2. گاهى مىفرمايد: هرچه را مقدم بداريد، ما ثبت مىكنيم؛ (وَ نَكْتُبُ مَا قَدَّمُوا وَ آثَارَهُمْ).[5]
3. گاهى مىفرمايد: اينچنين نيست كه هرچه فرستاديد ما در لوح محفوظ ثبت كنيم و شما بىخبر بمانيد، بلكه در قيامت مىيابيد؛ (وَ مَا تُقَدِّمُوا لأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ).[6] (يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً).[7] (وَ وَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِراً).[8]
4. حال اگر سؤال شود خير چيست كه در قيامت انسان مىبيند؟ قرآن بسيارى از امور خير را معرفى كرده است، از جمله:
روزه؛ (وَ أَن تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِن كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ).[9]
صلح؛ (وَ الصُّلْحُ خَيْرٌ).[10]
تقوى؛ (وَ لِبَاسُ التَّقْوَى ذلِكَ خَيْرٌ).[11]
توبه؛ (فَإِن يَتُوبُوا يَكُ خَيْراً لَهُمْ).[12]
جهاد؛ (كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَ هُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَ عَسَى أَن تَكْرَهُوا شَيْئاً وَ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ).[13]
اکبر دهقان ؛ هزار و يك نكته از قرآن كريم؛ ج1، ص: 82
200. عوامل افشا كننده اسرار در قيامت
(يَوْمَ تُبْلَى السَّرَائِرُ).[14]
اسرار پنهانى چگونه در قيامت آشكار مىشود؟
در پاسخ بايد گفت قرآن كريم راههاى گوناگونى را براى انجام اين مهم بيان مىكند، از جمله:
1. تغيير چهره و حالات انسان در قيامت.[15]
2. گواهى اعضا و جوارح انسان.[16]
3. افشاى كارنامه اعمال و چگونگى تحويل آن به اهل محشر.[17]
4. تجسم اعمال، عمل خوب از بد.[18]
5. شهادت گروهى از شاهدان.[19]
201. قيامت، روز آشكار شدن نهانها
(يَوْمَ هُم بَارِزُونَ ...).[20]
يكى از نامهاى روز قيامت «يوم البروز» است، يعنى روز آشكار شدن. روزى كه همه پردهها كنار زده مىشود و درون انسانها ظاهر مىگردد.
نكته قابل توجه اينكه با توجه به خصوصيت روز قيامت كه روز آشكار شدن است، بايد انسان در دنيا تلاش كند كه درونى غير از بيرون نداشته باشد تا نگران افشاى آن در قيامت باشد.
نظير آيه شريفه فوق، آيه ديگرى است كه مىفرمايد: روز قيامت روزى است كه اسرار پنهان آشكار مى گردد؛ (يَوْمَ تُبْلَى السَّرَائِرُ).[21]
202. لقاى الهى، مقصد انسان
ضلالت و هدايت بدون راه فرض ندارد، اگر راهى نباشد سخن از هدايت و ضلالت نيست. سالك يا در راه است يا بيراهه مىرود. اگر راه هست مقصد نيز هست. مقصد لقاء الهى است. راه عبارت از
اکبر دهقان ؛ هزار و يك نكته از قرآن كريم؛ ج1، ص: 83
الهام كار خوب و بد به هر انسان (وَ نَفْسٍ وَ مَا سَوَّاهَا* فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقْوَاهَا).[22] مقصد (يَا أَيُّهَا الْإِنسَانُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَى رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلَاقِيهِ).[23]
اگر انسان متقى بود به بهشت ميرود (إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَ نَهَرٍ* فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِندَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ)[24]، اگر مجرم بود خداوند از او انتقام مىگيرد (إِنَّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ مُنتَقِمُونَ).[25]
203. فراخوانى در قيامت
انسانها در قيامت هم با امام و رهبر خود دعوت مىشوند، هم با كتاب خود؛
الف. (يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ).[26]
ب. (كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعَى إِلَى كِتَابِهَا).[27]
204. عدم علم نسبت به پاداش و كيفر
همانطورى كه انسان مؤمن نمىداند چه پاداشى در بهشت در انتظار اوست؛ (فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُم مِن قُرَّةٍ أَعْيُنٍ)[28]، انسان كافر هم نمىداند چه عقوبتى در انتظار اوست؛ (وَ بَدَا لَهُم مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ).[29]
205. شناخت انسان بهشتى و جهنمى
انسان بهشتى و جهنمى را از اوصاف و عقايد آنها مىتوان شناخت، از جمله اينكه يكى از اوصاف بهشت، عدم لغو و اثم است؛ (لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْواً وَلَا تَأْثِيماً).[30]
انسان بهشتى نيز نه اهل لغو است و نه اهل گناه؛ (قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ... وَالَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ).[31]
چه اينكه بهشت دارالسلام است و انسان بهشتى داراى قلب سالم است؛ (يَوْمَ لَا يَنفَعُ مَالٌ وَ لَا بَنُونَ* إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ).[32]
اکبر دهقان ؛ هزار و يك نكته از قرآن كريم؛ ج1، ص: 84
يكى از اوصاف جهنم زيادهطلبى است؛ (هَلِ امْتَلَأْتِ وَ تَقُولُ هَلْ مِن مَزِيدٍ).[33]
انسان جهنمى نيز درباره امور مادى زيادهطلب و حريص است بهجورى كه فقط دنيا را مىخواهد و آخرت را رها مىكند؛ (كَلَّا بَلْ تُحِبُّونَ الْعَاجِلَةَ* وَ تَذَرُونَ الْآخِرَةَ).[34]
206. تفاوت منزلت بهشتيان
مؤمنان در قيامت بر طبق ميزان علم و عمل و ايمان خويش از احترام و تكريم ويژهاى برخوردار هستند.
به متوسطين از اهل ايمان فرشتگان خطاب مىكنند وارد بهشت شويد، (ادْخُلُوهَا بِسَلَامٍ آمِنِينَ)[35]، به صاحبان نفس مطمئنه خداوند مىفرمايد: وارد بهشت شويد (يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ* ارْجِعِي إِلَى رَبِّكِ رَاضِيَةً مَرْضِيَّةً* فَادْخُلِي فِى عِبَادِى* وَادْخُلِي جَنَّتِي).[36]
207. معانى «جنت»
جنت سه اطلاق دارد؛ 1. دنيوى 2. برزخى 3. اخروى.
1. دنيوى؛ (وَ دَخَلَ جَنَّتَهُ وَ هُوَ ظَالِمٌ لِّنَفْسِهِ قَالَ مَا أَظُنُّ أَن تَبِيدَ هذِهِ أَبَداً).[37]
2. برزخى؛ (الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلَامٌ عَلَيْكُمُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِمَا كُنتُم تَعْمَلُونَ).[38]
3. اخروى؛ (لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ).[39]
208. اتحاد قاضى و شاهد در قيامت
در دنيا قاضى غير از شاهد است، در آخرت متحد است؛ (وَ لَا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شَهُوداً)[40] (اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ)[41] (يَفْصِلُ بَيْنَكُمْ).[42]
حضرت على (ع) مىفرمايد:
«اتّقوا معاصي الله في الخلوات فإنّ الشّاهد هو الحاكم»
(نهجالبلاغه حكمت 324).
اکبر دهقان ؛ هزار و يك نكته از قرآن كريم؛ ج1، ص: 85
209. در آستانه قيامت
آيه شريفه (يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ* يَوْمَ تَرَوْنَهَا تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ وَ تَضَعُ كُلُّ ذَاتِ حَمْلٍ حَمْلَهَا وَ تَرَى النَّاسَ سُكَارَى).[43]
اگر ناظر به پايان جهان كه مقدمه قيامت است باشد، آيه مفهوم اصلى خود را خواهد داشت ولى اگر اشاره به زلزله قيامت باشد به قرينه جمله (وَ لكِنَّ عَذَابَ اللَّهِ شَدِيدٌ)، در اين صورت آيه شريفه جنبه مثال پيدا مىكند، يعنى آنقدر صحنه وحشتناك است كه اگر زنان باردارى باشند همگى سقط مىكنند.[44]
210. آوردن حسنه تا دامنه قيامت
در اينكه منظور از حسنه در آيه شريفه (رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَ فِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً)[45] چيست، وجوهى بيان شده است، از جمله محبت به اهلبيت (عليهما السلام)؛ (قُل لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى وَ مَن يَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَّزِدْ لَهُ فِيهَا حُسْناً).[46]
اين حسنه را اگر انسان تا دامنه قيامت آورد سودمند است؛ (مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا).[47]
211. روز قيامت، روز اعتراف به گناه
قرآن كريم مىفرمايد در روز قيامت تبهكاران اعتراف به گناه خود مىكنند. به آيات ذيل توجه كنيد؛
(وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً).[48]
(فَاعْتَرَفُوا بِذَنبِهِمْ فَسُحْقاً لِأَصْحَابِ السَّعِيرِ).[49]
(فَاعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلْ إِلَى خُرُوجٍ مِن سَبِيلٍ).[50]
گاهى هم تبهكاران در دنيا اعتراف به ظلم و طغيان مىكنند؛
(قَالُوا سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ).[51]
(قَالُوا يَا وَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا طَاغِينَ).[52]
اکبر دهقان ؛ هزار و يك نكته از قرآن كريم؛ ج1، ص: 86
(قَالُوا يَا أَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَّا كُنَّا خَاطِئِينَ).[53]
212. تفاوت دنيا با آخرت
1. در دنيا مريضى وجود دارد، در آخرت خير؛ (لَهُمْ دَارُ السَّلَامِ عِندَ رَبِّهِمْ).[54]
2. در دنيا خستگى، در آخرت خير؛ (لَا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ).[55]
3. در دنيا كينه هست، در آخرت خير؛ (وَ نَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِم مِنْ غِلٍّ).[56]
4. در دنيا حرفهاى بيهوده است، در آخرت خير؛ (لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْواً وَ لَا تَأْثِيماً).[57]
5. دنيا مقطعى است، آخرت ابدى؛ (خَالِدِينَ فِيهَا).[58]
213. شرط شفاعت
(لَّا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِندَ الرَّحْمنِ عَهْداً).[59]
در احاديث معصومين (عليهما السلام) «عهد» به چهار امر تفسير شده است؛ 1. اقرار محتضر به هنگام مرگ، به وحدانيت خداوند و حقانيت دين. 2. ولايت اميرالمؤمنين (ع). 3. ادخال سرور در قلب مؤمن. 4. محافظت بر نمازهاى پنجگانه.
قال الصادق (ع):
«من دان بولاية اميرالمؤمنين و الائمة من بعده فهو العهد عند الله».
قال النبى (ص):
«من أدخل علي مؤمن سروراً فقد سرني و من سرّني فقد اتخذ عند الله عهداً».[60]
214. نزديكى حساب به مردم
قرآن كريم مىفرمايد: حساب به مردم نزديك مىشود، نمىفرمايد مردم به حساب نزديك مىشوند. سرّش آن است كه نوع مردم حاضر نيستند به حساب و كتاب آنها رسيدگى شود، اما حكمت خدا اقتضا مىكند به حساب غافلان برسد؛ (إقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ).[61]
اکبر دهقان ؛ هزار و يك نكته از قرآن كريم؛ ج1، ص: 87
[1] ( 1). اسراء 7
[2] ( 2). صافات 120- 121
[3] ( 3). غافر 45
[4] ( 4). بقره 223
[5] ( 5). يس 12
[6] ( 6). بقره 110
[7] ( 7). آلعمران 30
[8] ( 8). كهف 49
[9] ( 9). بقره 184
[10] ( 10). نساء 128
[11] ( 11). اعراف 26
[12] ( 12). توبه 74
[13] ( 13). بقره 216
[14] ( 1). طارق 9
[15] ( 2). عبس 38- 42
[16] ( 3). نور 24
[17] ( 4). حاقه 19- 25
[18] ( 5). آلعمران 30
[19] ( 6). هود 18
[20] ( 7). مؤمن 16
[21] ( 8). طارق 9
[22] ( 1). شمس 7 و 8
[23] ( 2). انشقاق 6
[24] ( 3). قمر 54- 55
[25] ( 4). سجده 22
[26] ( 5). اسراء 71
[27] ( 6). جاثيه 28
[28] ( 7). سجده 17
[29] ( 8). زمر 47
[30] ( 9). واقعه 25
[31] ( 10). مؤمنون 1 و 3
[32] ( 11). شعراء 88- 89
[33] ( 1). ق 30
[34] ( 2). قيامت 20- 21
[35] ( 3). حجر 46
[36] ( 4). فجر 27- 30
[37] ( 5). كهف 35
[38] ( 6). نحل 32
[39] ( 7). مائده 119
[40] ( 8). يونس 61
[41] ( 9). حج 69
[42] ( 10). ممتحنه 3
[43] ( 1). حج 1- 2
[44] ( 2). نمونه ج 14 ص 8
[45] ( 3). بقره 201
[46] ( 4). شورى 23
[47] ( 5). انعام 160
[48] ( 6). توبه 102
[49] ( 7). ملك 11
[50] ( 8). غافر 11
[51] ( 9). قلم 29
[52] ( 10). قلم 31
[53] ( 1). يوسف 97
[54] ( 2). انعام 127
[55] ( 3). فاطر 35
[56] ( 4). اعراف 43
[57] ( 5). واقعه 25
[58] ( 6). آلعمران 15
[59] ( 7). مريم 87
[60] ( 8). نورالثقلين ج 3 ص 362 الميزان ج 14 ص 171
[61] ( 9). انبياء 1