69. تفاوت سه واژه تفكر تذكر
69. تفاوت سه واژه تفكر تذكر تعقل
(يُنبِتُ لَكُم بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالْأَعْنَابَ وَمِن كُلِّ الثَّمَرَاتِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ* وَ سَخَّرَ لَكُمُ الَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ* وَ مَا ذَرَأَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُخْتَلِفاً أَلْوَانُهُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ).[1]
هركدام از سه واژه اشاره به نكتهاى است و آن اينكه در مورد الوان نعمتهاى موجود در زمين آنقدر مسئله روشن است كه تنها تذكر و يادآورى كافى است، ولى در مورد تسخير خورشيد و ماه و ... باز هم انديشه بيشترى لازم است. لذا تعبير به تعقل فرموده كه گويا سطح بالاترى از انديشه است.[2]
70. مظهر اوصاف حق شدن
الف. اطعام دادن از جمله اوصاف خداوند است؛ (فَاطِرِ السَّماوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ يُطْعِمُ وَ لَا يُطْعَمُ).[3]
ب. اطعام دادن اهلبيت (ع)؛ (إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ).[4]
ج. اطعام دادن مؤمنان به مستمند؛ (وَ أَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ).[5]
71. صراط مستقيم
در نماز از خداوند صراط مستقيم را طلب مىكنيم؛ (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ).
اکبر دهقان ؛ هزار و يك نكته از قرآن كريم؛ ج1، ص: 32
صراط مستقيم راه كسانى است كه خداوند به آنان نعمت داده است؛ (صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ). (وَ مَن يُطِعِ اللَّهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِم مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقِينَ).[6]
اين راه مستقيمى كه انبياء طى كردند، راه عبادت خداست؛ (وَ أَنِ اعْبُدُونِي هذَا صِرَاطٌ مُّسْتَقِيمٌ)[7] و پيامبر نيز بر صراط مستقيم است؛ (يس* وَ الْقُرْآنِ الْحَكِيمِ* إِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ* عَلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ).[8]
و دعوت او نيز به صراط مستقيم است؛ (وَ إِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ).[9]
رهزنى شيطان نيز در صراط مستقيم است؛ (قَالَ فَبِمَا أَغْوَيْتَنِي لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ).[10]
نكته قابل توجه اينكه در برابر صراط مستقيم بيراهه است كه گمراهى نام دارد؛ (مَن يَشَإِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ وَ مَن يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ).[11]
اگر بخواهيم صراط مستقيم را بهتر بشناسيم، بايد راههاى انحرافى را بشناسيم كه از آن به ضلالت تعبير شده است؛
«كفر»: 136 نساء «شرك»: 116 نساء «ارتداد»: 90 آل عمران- «غلو در عقايد دينى»: 77 مائده- «گمراه كردن مردم»: 24 نوح- «پيروى از هواى نفس»: 26 ص- «نفاق»: 88 نساء «ظلم»: 27 ابراهيم- «جرم و كار بد»: 47 قمر- «فسق»: 26 بقره- «اسراف»: 34 مؤمن- «عصيان»: 36 احزاب- «سفاهت»: 140 انعام- «نااميدى از رحمت حق»: 56 حجر- «قساوت»: 22 زمر- «مكر و خدعه»: 25 مؤمن- «ترجيح دنيا بر آخرت»: 3 ابراهيم- «عدم تعقل و عدم استماع به سخن حق»: 44 فرقان.
نمونههاى صراط مستقيم:
«شكر نعمت»: 121 نحل- «اعتصام به خداوند»: 101 آلعمران- «عبادت»: 64 زخرف- «آئين توحيد و خداپرستى»: 161 انعام- «ايمان»: 54 حج- «عمل كردن به حكم خدا در باب جهاد و هجرت»: 66- 68 نساء- «وحى و رسالت»: 43 زخرف.
72. اسناد راه مستقيم به خداوند و بندگان
همانگونه كه راه مستقيم به خداوند اسناد داده مىشود: (وَ أَنَّ هذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ)[12]، راه مستقيم به بندگان خدا نيز اسناد داده مىشود چنانكه مىفرمايد: (صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ).
اکبر دهقان ؛ هزار و يك نكته از قرآن كريم؛ ج1، ص: 33
نظير اين موضوع دين و هدايت است كه گاهى به خداوند نسبت داده مىشود و گاهى به بندگان. اسناد دين به خدا، مانند: (أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ).[13] اسناد دين به مردم، مانند: (الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ).[14] اسناد هدايت به خداوند، مانند: (إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ).[15] اسناد هدايت به بندگان مانند: (فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ).[16]
73. نمونههاى صراط مستقيم
صراط مستقيم راهى است كه منزه از افراط و تفريط است. صراط مستقيم راه بندگى خداست؛ (وَ أَنِ اعْبُدُونِي هذَا صِرَاطٌ مُّسْتَقِيمٌ)[17] كه جلوههاى مختلفى دارد، از جمله:
1. تولّى و تبرّى؛ (صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لَا الضَّآلِّينَ).
2. داشتن خوف و رجاء؛ (نَبِّئْ عِبَادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ* وَ أَنَّ عَذَابِي هُوَ الْعَذَابُ الْأَلِيمُ).[18]
3. ارتباط با خداوند و ارتباط با خلق خداوند؛ (وَ أَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَ آتُوا الزَّكَاةَ).[19]
4. نه سكوت مطلق، نه سؤال از هر چيز؛ (فَسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ).[20]
(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِن تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ).[21]
74. نمونههايى از صراط مستقيم
در سوره انعام آيات 151 و 152 و 153 خداوند 9 نمونه براى صراط مستقيم بيان كرده است؛ (قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَاحَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً ... وَ أَنَّ هذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ).
75. سرّ مفرد بودن نور و صراط
سرّ اينكه در قرآن كريم نور به صورت مفرد و ظلمات بهصورت جمع تعبير شده، آن است كه كه حقيقت دين و ايمان و توحيد يكى بيشتر نيست، لكن راه كفر و انحراف شعبههاى فراوان دارد. ازاينرو «صراط» در (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ) نيز به صورت مفرد تعبير شده است.[22]
اکبر دهقان ؛ هزار و يك نكته از قرآن كريم؛ ج1، ص: 34
76. منزه بودن خداوند از ظلم
قرآن كريم درباره عدم ظلم خداوند به بندگان تعبيرات مختلفى بيان كرده است، از جمله: (لَا يِظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً).[23] (لَا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا).[24]
«فتيل» رشته باريكى كه در هسته خرما است. كنايه از نهايت كوچكى است.
(لَا يُظْلَمُونَ نَقِيراً).[25]
«نقير» از ماده نقر به معناى كوبيدن چيزى است كه منتهى به ايجاد سوراخ و حفره مىشود و منقار حيوان را به همين دليل منقار گويند. نقير همان گودى بسيار كوچكى است كه در پشت هسته خرما به چشم مىخورد و كنايه از كوچكى است.
(لَا يُظْلَمُونَ شَيْئاً).[26] (وَ مَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ).[27]
77. كثرت لطف خداوند
صيغه مبالغه گاهى براى نسبت مىآيد، مانند: عطّار، بقّال، تمّار، ظلّام.
(وَ أَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ)[28]: خداوند از ظلم كردن به بندگان منزّه است.
زيرا مىفرمايد: (إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ).[29] (وَ لَا يِظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً).[30]
صيغه مبالغه گاهى به معناى كثرت مىآيد؛
1. كثرت توبهپذيرى خداوند: (إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ).[31]
2. كثرت آمرزش خداوند: (أَلَا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ).[32]
3. كثرت شكرگزارى خداوند: (وَ اللَّهُ شَكُورٌ حَلِيمٌ).[33]
78. عظمت الهى
گاهى اسم نكره ذكر مىشود و دلالت بر عظمت دارد، مانند:
1. عظمت قدرت خداوند: (وَ السَّماءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ وَ إِنَّا لَمُوسِعُونَ).[34]
اکبر دهقان ؛ هزار و يك نكته از قرآن كريم؛ ج1، ص: 35
2. عظمت نشانههاى الهى: (إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ وَ اخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لآيَاتٍ لَأُوْلِي الْأَلْبَابِ).[35]
3. عظمت راه مستقيم: (يس* وَ الْقُرْآنِ الْحَكِيمِ* إِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ* عَلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ).[36]
4. عظمت مغفرت خداوند: (سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِن رَبِّكُمْ).[37]
5. عظمت نعمت الهى: (يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ).[38]
6. عظمت سلام خداوند بر نوح و ابراهيم و موسى و هارون و الياس: (سَلَامٌ عَلَى نُوحٍ فِي الْعَالَمِينَ) (سَلَامٌ عَلَى إِبْرَاهِيمَ) (سَلَامٌ عَلَى مُوسَى وَ هَارُونَ) (سَلَامٌ عَلَى إِلْ يَاسِينَ).[39]
[1] ( 3). نحل 11- 13
[2] ( 4). نمونه ج 11 ص 176
[3] ( 5). انعام 14
[4] ( 6). انسان 9
[5] ( 7). حج 36
[6] ( 1). نساء 69
[7] ( 2). يس 61
[8] ( 3). يس 1- 4
[9] ( 4). مؤمنون 73
[10] ( 5). اعراف 16
[11] ( 6). انعام 39
[12] ( 7). انعام 153
[13] ( 1). آل عمران 83
[14] ( 2). مائده 3
[15] ( 3). مائده 73
[16] ( 4). انعام 90؛ روح البيان ج 1 ص 27
[17] ( 5). يس 61
[18] ( 6). حجر 49- 50
[19] ( 7). مزمل 20
[20] ( 8). نحل 43
[21] ( 9). مائده 101
[22] ( 10). نمونه ج 18 ص 263
[23] ( 1). كهف 49
[24] ( 2). نساء 49
[25] ( 3). نساء 124
[26] ( 4). مريم 60
[27] ( 5). عنكبوت 40
[28] ( 6). آل عمران 182
[29] ( 7). نساء 40
[30] ( 8). كهف 49
[31] ( 9). بقره 37
[32] ( 10). شورى 5
[33] ( 11). تغابن 17
[34] ( 12). ذاريات 47
[35] ( 1). آل عمران 190
[36] ( 2). يس 1- 4
[37] ( 3). حديد 21
[38] ( 4). آل عمران 171
[39] ( 5). صافات 79- 109- 120- 130