شناخت قرآن نخستين گام
شناخت قرآن
نخستين گام در راه پايان دادن به مهجوريّت قرآن، شناخت درست و همه جانبه اين كيمياى هدايت و سعادت است. بديهى است جامعه به طور عام، و مراكز علمى و پژوهشى به طور خاص، تا با كتاب الهى و آثار و بركات آن در عرصههاى فردى و اجتماعى و مادى و معنوى آشنا نباشند، در صدد بهرهگيرى از آن بر نخواهند آمد.
اين نكته به قدرى اهميت دارد كه امام خمينى قدس سره براى توجه دادن به آن، چنين مىفرمايد:
از تمامى علماى اعلام و فرزندان قرآن و دانشمندان ارجمند، تقاضا دارم كه از كتاب مقدّسى كه «تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ»[1] است و صادر از مقام جمع الهى به قلب نور اوّل و ظهور جمع الجمع تابيده است، غفلت نفرمايند. اين كتاب آسمانى- الهى كه صورت عينى و كتبى جميع اسما و صفات و آيات و بينات است و از مقامات غيبى آن، دست ما كوتاه است و جز وجود اقدس جامع «مَن خُوطِبَ بِه»[2] از اسرار آن، كسى آگاه نيست و به بركت آن ذات مقدّس و به تعليم او، خُلَّص اولياى عظام، دريافت آن نمودهاند و به بركت مجاهدات و رياضتهاى قلبيه، خُلَّص اهل معرفت به پرتوى از آن، به قدر استعداد و مراتب سير، بهرهمند شدهاند و اكنون صورت كتبى آن، كه به لسان وحى، بعد از نزول از مراحل و مراتب، بى كم و كاست و بدون يك حرف كم و زياد به دست ما افتاده است، خداى نخواسته مباد كه مهجور شود و گر چه ابعاد مختلفه آن و در هر بعد، مراحل و مراتب آن، از دسترس بشر عادى دور است، لكن به اندازه علم و معرفت و استعدادهاى اهل معرفت و تحقيق در رشتههاى مختلف، به بيانها و زبانهاى متفاوتِ نزديك به فهم، از اين خزينه لايتناهاى عرفان الهى و بحر موّاج كشف محمدى صلى الله عليه و آله بهرههايى بردارند و به ديگران بدهند و اهل فلسفه و برهان، با بررسى رموزى كه خاصّ اين كتاب الهى است و با اشارات، از آن مسائل عميقْ گذشته، براهين فلسفه الهى را كشف و حل كرده، در دسترس اهلش قرار دهند، و وارستگان صاحب آداب قلبى و مراقبات باطنى، رشحه و جرعهاى از آنچه قلب عوالم[3] از «ادَّبَنى رَبِّى»[4] دريافت فرموده، براى تشنگان اين كوثر به هديه آورند و آنان را مؤدب به آداب اللَّه تا حدّ مَيسور نمايند، و متقّيانِ تشنه هدايت، بارقهاى از آنچه به نور تقوا از اين سرچشمه جوشانِ «هُدىً لِلْمُتَّقِينَ»[5] هدايت يافتهاند، براى عاشقان سوخته هدايت اللَّه به ارمغان آورند، و بالاخره هر طايفهاى از علماى اعلام و دانشمندان معظّم، به بُعدى از ابعاد الهى اين كتاب مقدّس، دامن به كمر زده و قلم به دست گرفته و آرزوى عاشقان قرآن را برآورند و در ابعاد سياسى، اجتماعى، اقتصادى، نظامى، فرهنگى و جنگ و صلح قرآن، وقتْ صرف فرمايند ....
هان، اى حوزههاى علميه و دانشگاههاى اهل تحقيق! به پاخيزيد و قرآن كريم را از شرّ جاهلان متنسِّك و عالمان متهتّك[6] كه از روى علم و عمد، به قرآن و اسلام، تاخته [اند] و مىتازند، نجات دهيد و اين جانب، از روى جِد، نه تعارف معمولى، مىگويم از عمر به باد رفته خود در راه اشتباه و جهالت، تأسف دارم. و شما اى فرزندان برومند اسلام! حوزهها و دانشگاهها را از توجه به شئونات قرآن و ابعاد بسيار مختلف آن، بيدار كنيد. تدريس قرآن در هر رشتهاى از آن را مَحطّ نظر[7] و مقصد اعلاى خود قرار دهيد. مبادا خداى ناخواسته در آخر عمر- كه ضعف پيرى بر شما هجوم كرد-، از كردهها پشيمان و تأسف بر ايام جوانى بخوريد، همچون نويسنده.[8]
شايان ذكر است كه مشابه آنچه در پايان فرمايش امام خمينى قدس سره آمده، در سخنان ديگر بزرگان (مانند: فيض كاشانى و ملا صدرا)[9] نيز به گونهاى
ديگر، مطرح شده است.
تأمّل در اين سخنان هشدار دهنده و تنبّهآفرين، ايجاب مىكند كه فضلاى جوانِ حوزههاى علميّه، در آغاز زندگىِ علمى خود، قبل از هر چيز با جايگاه قرآن كريم در عرصههاى معارف اعتقادى، اخلاقى و عملى آشنا باشند، كه اگر چنين آگاهىاى براى آنان پديد آمد، با همه توان تلاش خواهند كرد تا از انوارِ اسرار اين كتاب آسمانى بهرهمند شوند و ديگران را نيز برخوردار نمايند و بدين سان در اواخر عمر، بر گذشته خود، افسوس نخواهند خورد، و البتّه براى آگاهى با جايگاه اين كتاب آسمانى در عرصه حقايق هستى و معارف دينى، بايد به سراغ بهترين قرآنشناس رفت.
[1] يعنى« روشنگر هر چيز» اشاره است به آيه 89 از سوره نحل. در اين باره، ر. ك: ص 71( بخش يكم/ فصل يكم: نامها و اوصاف قرآن/ ويژگىهاى قرآن/ تبيان لكل شىء« روشنگر هر چيز»).
[2] اشاره است به حديث شريف:« إنّما يَعرف القرآنَ مَن خوطِبَ بِه؛ همانا كسى قرآن را مىشناسد كه موردخطاب آن قرار گرفته است»( ر. ك: ج 4 ص 53 ح 1494) و مقصود، پيامبر خدا صلى الله عليه و آله است.
[3] مقصود، پيامبر خدا صلى الله عليه و آله است كه قلب عالم امكان است.
[4] يعنى:« پروردگارم مرا تربيت كرد»( ر. ك: مجمع البيان: ج 10 ص 500). حديثى است از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله.
[5] يعنى« هدايت است براى تقوا پيشگان» بخشى از آيه 2 از سوره بقره است. در اين باره، ر. ك: ص 85( بخش يكم/ فصل يكم: نامها و اوصاف قرآن/ ويژگىهاى قرآن/ هُدى« ره نمون»).
[6] اشاره است به حديثى از امام صادق عليه السلام كه فرمود:« قَطَعَ(/ قَصَمَ) ظَهرى اثنانِ: عالِمٌ مُتَهَتِّكٌ و جاهلٌمُتَنَسِّكٌ؛ دو گروه، پشت مرا شكستند: عالمان بى تقوا و جاهلانِ پايبند به ظواهر شرع»( عوالى اللآلى: ج 4 ص 77، معدن الجواهر: ص 26).
[7] مورد توجه؛ منظور نظر.
[8] صحيفه امام: ج 20 ص 91- 93( پيام امام به حجاج بيت اللَّه الحرام در 16 مرداد 1365).
[9] صدر المتألّهين در مقدّمه تفسير سوره واقعه( ج 7 ص 10- 11) مىنويسد:« من، پيشترها، زياد ومكرّر به مطالعه كتابهاى حكيمان صاحبنظر مىپرداختم و به آنها بسيار مراجعه داشتم، تا جايى كه پنداشتم چيزى هستم. وقتى اندكى بصيرت پيدا كردم و به حالم نگريستم، ديدم هر چند چيزهايى از صفات خدا و تنزيه او از صفات امكانى و حادث و مقدارى از معاد نفوس انسانها به دست آوردهام، ليكن از علوم حقيقى و حقايق عينى- كه با ذوق و وجدان، قابل درك اند- بيگانهام؛ علومى از شناخت خدا و صفات و اسما و كتابها و فرستادگان او و شناخت نفس و احوال آن، از قبر و باز زنده شدن و حساب و ميزان و صراط و بهشت و جهنّم و چيزهاى ديگر، كه حقيقتشان جز با تعليم خداوند و كشف نور نبوّت و ولايت، قابل فهم و شناخت نيست ....
از اين رو بود كه به يقين دريافتم كه اين حقايق ايمانى، جز با تصفيه دل از هوس، و پاك كردن آن از عوارض دنيايى، و كناره گرفتن از همنشينى با مردمان، بخصوص زيركان، و تدبّر در آيات خدا و حديث رسول خدا و خاندانش عليهم السلام و سلوك در راه شايستگان در اين عمر كوتاه باقى مانده، ميسّر نيست، در حالى كه راه طولانى است.
وقتى ناتوانىام را دريافتم و يقين كردم كه چيزى نيستم، در حالى كه از پرتو نور، تنها به سايه بسنده كرده بودم، به خاطر اضطرار فراوان، از جانم شرارهاى عظيم برخاست و در دلم شعلهاى از نور افتاد و عنايت ازلى با رحمت خود، آن محروميت را جبران نمود و مهر ربّانى با اندكى از تابش نورهاى ملكوت به دلم نظر افكند و از درياى جود، قطرهاى از اسرار وجود بر من افاضه كرد. آشكار كننده نهانها و نوربخش ماهيتها، حظّ كمى از اسرار آيات و شواهد بيّنات را نصيب من نمود. اين گونه من به رموز تنزيل و حقايق تأويل، آگاه شدم و با گزينش خداوند و پيامبرش، آغاز به تفسير برخى سورهها و آيهها كردم و در برطرف كردن حجابها و كشف نقابها از وجوه آيههاى روشن الهى كوشيدم.
الحمد للَّه، ديدم آيههاى قرآن همانند طبقههاى بهشت، درهايى باز دارند و در آنها، چهرههايى از حور العين به چشم مىآيد كه به اصحاب كشف و يقين ندا مىدهند: سلام بر شما! گوارايتان باد! وارد آن شويد، براى هميشه. اين گونه بود كه بسيارى از آيهها و سورههاى بلند و كوتاه را تفسير كردم ...».
همچنين فيض كاشانى رحمه الله در رساله الإنصاف مىنويسد:« چندى در مطالعه مجادلات متكلّمين خوض نمودم و به آلت جهل در ازالت جهل، ساعى بودم و چندى در طريق مكالمات متفلسفين به تعلّم و تفهّم پيمودم و يك چند بلندپروازىهاى متصوّفه در اقاويل ايشان ديدم و يك چند در رعونتهاى من عنديّين گرديدم تا آن كه گاهى در تلخيص سخنان طوايف اربع، كتب و رسائل مىنوشتم و گاهى از براى جمع و توفيق، بعضى را در بعضى مىسرشتم مِنْ غير تصديق بكلّها و لا عزيمة قلب على جلّها بل أحطت بما لديهم فى ذلك على التمرين زبراً، فلم أجد فى شىء من إشاراتهم شفاء علّتى و لا فى أدواة عباراتهم بلال غلّتى حتّى خفت على نفسى .... ثمّ أنبت إلى اللَّه و فوّضت أمرى إلى اللَّه فهدانى اللَّه ببركة متابعة الشرع المبين إلى التعمّق فى أسرار القرآن و أحاديث آل سيّد المرسلين- صلوات اللَّه عليهم-[ يعنى: بىآن كه همهاش را تصديق كنم و دلم طالب تمام آنها باشد، بلكه احاطه پيدا كردم بر تمرين به بخشى از داشتههاى آنان، و در اشارات آنان، هيچ شفايى براى بيمارىام، و در سخنان و عباراتشان، هيچ مايه رفع تشنگى نيافتم، تا جايى كه بر خودم نگران شدم .... سپس به خدا انابه كردم و كارم را به خداوند وا گذاردم و خدا مرا به بركت تبعيت از شرع مبين، هدايت كرد به ژرفكاوى در رموز قرآن و احاديث خاندان سيّد مرسلين- كه صلوات خداوند بر آنان باد-]( ده رساله: ص 183- 184« الإنصاف»).