پژوهشى در باره شمار سورهها و آيات قرآن
پژوهشى در باره شمار سورهها و آيات قرآن[1]
آنچه در نگاه ابتدايى به قرآن كريم به چشم مىخورد، تقسيمبندى ويژه و اجزايى است كه با نوع اجزاى كتابهاى ديگر متفاوت است، چنان كه خود قرآن نيز به اين تجزيه و تقسيم اشاره دارد:
«وَ قُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ وَ نَزَّلْناهُ تَنْزِيلًا.[2]
ما قرآن را بخشبخش [بر تو] نازل كرديم تا آن را به آرامى بر مردم بخوانى».
قرآن همان گونه كه در اسلوب كلام و محتوا و زيبايى الفاظ و جملات و ... با ديگر كتابها تفاوت دارد، در شكل تقسيمبندى نيز به گونه ديگرى است. به گفته جاحظ، خداوند، هم نام كلام خود را متمايز از نامهايى قرار داده است كه عرب بر سخنان خويش مىنهاد و هم اجزاى آن را. عرب، نام مجموع سخنان خويش را «ديوان»، اجزاى آن را «قصيده»، اجزاى قصيده را «بيت» و تناسب پايان ابيات را «قافيه» مىناميد؛ ولى نام اين مجموعه «قرآن»، اجزاى آن «سوره»، و قسمتهاى سوره «آيه» است، چنان كه تناسب پايانى آيات را «فاصله» نام نهادهاند.[3]
مجموعه قرآن كريم به اعتبارهاى گوناگون به اجزاى مختلف تقسيم شده است،
مانند: سوره، آيه، جزء، حزب و عُشْر. از اين تقسيمات، آنچه ريشه قرآنى دارد و در خود اين كتاب شريف به آن اشاره شده، «سوره» و «آيه» است. از اين رو، به توضيح اين دو اصطلاح و شمارگان آنها در روايات و منابع تفسيرى و تاريخى مىپردازيم.
آيه، در لغت و اصطلاح
كلمه «آيه» در قرآن، 86 بار به صورت مفرد و 296 بار به شكل جمع آمده است.[4] در باره ريشه واژه «آيه» ميان لغويان اختلاف است. برخى اصل آن را «أ ى ى» به معناى مكث و انتظار مىدانند.[5] جوهرى و مصطفوى (از واژهشناسان خبره)، اين كلمه را از ريشه «أوى» به معناى توجّه و قصد مىدانند.[6] برخى نيز مىگويند: آيه از «اىْ» به معناى آشكار كردن گرفته شده است.[7] راغب، همين ريشه را با تشديد ياء (به شكل «اىّ») به صورت يك احتمال ذكر مىكند و مىگويد: درست، آن است كه آيه از مصدر «تأيّى» به معناى تثبّت و پايدارى گرفته شده باشد.[8]
لغويان براى «آيه» چند معنا گفتهاند: 1. گروه. 2. شگفتى. 3. نشانه. 4. چيزى كه براى رسيدن به هدف و مقصودى به آن توجه كنند و آن را وسيله قرار دهند.[9]
در تعريف اصطلاحى «آيه» گفته شده: قطعهاى از قرآن است كه در سورهاى واقع شده و شروع و پايان دارد و از چند جمله يا كلمه- گرچه برخى در تقدير باشند-
تشكيل شده است.[10] علامه طباطبايى مىگويد: «آيه قطعهاى از قرآن است كه جدا از قبل و بعد خود، قابل تلاوت باشد».[11] در تعريفى دقيقتر گفته شده: آيه، پارهاى از حروف يا كلمات يا جملههاى قرآن، واقع در يك سوره، با فاصله معيّن [از قبل و بعد] و جدا از قبل و بعد است.[12]
شمار آيات قرآن
در شمار آيات قرآن، اختلاف است. اين اختلاف هرگز به معناى زيادت و نقصان در قرآن و كميّت كلمات و جملههاى آن نيست. به گفته سيوطى علّت اختلاف گذشتگان در شمارش آيات، آن است كه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله هنگام تلاوت، بر سرآيهها وقف مىكرد- چون آيات، توقيفى اند- و هنگامى كه جاى آن معلوم مىشد، براى تكميل كردن سخن، آن را وصل مىكرد و شنونده گاهى چنين مىپنداشت كه آنجا فاصلهاى نيست؛[13] يعنى گاهى شنونده، دو آيه را يكى مىشمرد. بنا بر اين، اختلاف روايات در موارد وصل و وقف، سبب اختلاف در شمار آيات شد و در پى آن، مكتبهايى گوناگون در اين باره پديد آمد كه عبارت اند از: مكتب مكّى با شمارگان 6219 آيه، كوفى با 6236 آيه، مدنى با دو عدد 6000 و 6214 آيه، بصرى با رقم 6204 آيه و شامى با 6225 آيه.[14]
عدد آيات در مصحف شريف، بر اساس مكتب كوفى است. سيوطى نقل مىكند كه عدد 6000 اجماعى است و كمتر از آن نگفتهاند؛ اما در بيشتر از آن، چند
عدد گفتهاند: 214، 14، 19، 25 و 36. ابن ضريس از طريق عثمان بن عطاء، از پدرش، از ابن عباس نقل مىكند كه تمام آيات قرآن 6600 آيه است.[15]
در روايتى از پيامبر صلى الله عليه و آله آمده است كه مجموع آيات قرآن 6236 آيه است:
جَميعُ آياتِ القُرآنِ سِتَّةُ آلافِ آيَةٍ وَمِئَتا آيَةٍ وَسِتٌّ وَ ثَلاثونَ آيَةً.[16]
مجموع آيههاى قرآن، شش هزار و دويست و سى و شش آيه است.
اين عدد را كه برابر با شمارش مكتب كوفى است، جمهور عالمان قرآنى از جمله طبْرِسى، صحيحترين عدد و داراى عالىترين سند مىدانند. اين عدد را حمزة بن حبيب از ابن ابى ليلى و او از ابوعبد الرحمن سُلَمى از امير مؤمنان عليه السلام نقل كرده است.[17] علامه طباطبايى در باره شمارگان آيات قرآن مىگويد: «هيچ نصّ متواتر و خبر واحد قابل اعتمادى در باره عدد آيات قرآن وجود ندارد و از واضحترين ادله آن، اختلاف اهل مكه، مدينه، شام، بصره و كوفه بر سر عدد آن است». وى همچنين عدد روايت شده از امير مؤمنان عليه السلام را در تعارض با جزئيت بسماللَّه در تمامى سورهها [جز برائت] مىداند؛ زيرا امامان اهل بيت عليهم السلام بسماللَّه را آيهاى از قرآن و جزئى از هر سوره مىدانند و لازمه آن، افزودن شمار «بسماللَّه» بر رقم 6236 است.[18] با توجه به اين كه افزودن رقم 113 «بسماللَّهِ» آغاز سورهها بر رقم مزبور، آن را به 6349 مىرساند كه با هيچ يك از عددهاى روايت شده هماهنگى ندارد، براى حفظ رقم 6236 از يك سو و به شمار آوردن رقم «بسماللَّهِ» آغاز سورهها از سويى ديگر، مىتوان گفت كه «بسماللَّه» در سوره حمد، آيهاى مستقل و در ساير سورهها بخشى
از آيه نخست آنهاست، چنان كه به اجماع عالمان و قائلان اعداد پيشگفته، بسمله در آيه 31 از سوره نمل، بخشى از آيه است.
در روايتى از امام صادق عليه السلام آمده است كه شمار آياتى كه جبرئيل عليه السلام بر پيامبر فرود آورد، 17000 آيه است.[19] اينگونه روايات، پس از بررسى نسخهها و احراز يكسان بودن همه نُسَخ، بايد به گونهاى توجيه شوند كه به نتيجه تحريف قرآن نينجامد و گر نه به دليل مخالفت با قرآن- كه در آيه نهم از سوره حجر، اين كتاب الهى را حفاظت شده از جانب خدا مىداند- مردودند.[20]
اجمالًا تعيين حدود آيات و شمارهگذارى آنها به زمان پيامبر صلى الله عليه و آله باز مىگردد و در برخى روايات به شمار آياتِ بعضى از سورهها (حمد، هفت آيه و مُلْك، سى آيه) اشاره شده است.[21]
به نظر علامه طباطبايى: «در باره شمارگانِ گفته شده براى آيات، نصّ متواتر يا خبر واحد معتبرى نيست كه بتوان بر آن اعتماد كرد. بنا بر اين، اعتقاد به هيچ يك لازم نيست. بلكه مىتوان هر يك را با تحقيق پذيرفت يا رد كرد».[22] گفتنى است كه آنچه در ميان عوام رواج يافته كه شمار آيات قرآن 6666 است، پايهاى ندارد و هيچ يك از اصحاب اعداد، به آن قائل نيست.
[1] اين پژوهش، به وسيله فاضل گرامى جناب آقاى عطاء اللَّه ميرزاده، انجام شده است.
[2] اسرا: آيه 106.
[3] الإتقان فى علوم القرآن: ج 1 ص 141.
[4] المعجم الإحصائى: ج 2 ص 24- 30.
[5] معجم مقاييس اللغة: ج 1 ص 167 مادّه« أيى».
[6] صحاح اللغة: ج 6 ص 2275 مادّه« أيى»؛ التحقيق فى كلمات القرآن: ج 1 ص 186 مادّه« أيى»( مقاله« آيه»، سيّد محمّدباقر حجّتى).
[7] جمهرة اللغة: ج 1 ص 250 مادّه« آيه».
[8] مفردات ألفاظ القرآن: ص 33 مادّه« اى».
[9] ر. ك: البرهان فى علوم القرآن: ج 1 ص 266؛ التحقيق: ج 1 ص 186 مادّه« آيه».
[10] الإتقان فى علوم القرآن: ج 1 ص 180.
[11] الميزان فى تفسير القرآن: ج 13 ص 231.
[12] دائرة المعارف قرآن كريم: ج 1 ص 408 مدخل« آيه».
[13] الإتقان فى علوم القرآن: ج 1 ص 181- 182.
[14] نور علم: ش 43 و 44 ص 8( مقاله« آيه»، سيّد محمّدباقر حجّتى).
[15] الإتقان فى علوم القرآن: ج 1 ص 182.
[16] ر. ك: ص 302 ح 237.
[17] ر. ك: الإتقان فى علوم القرآن: ج 1 ص 182؛ الميزان فى تفسير القرآن: ج 13 ص 232؛ البيان فى عد آى القرآن: ص 80.
[18] الميزان فى تفسير القرآن: ج 13 ص 232- 233.
[19] الكافى: ج 2 ص 634؛ تفسير نور الثقلين: ج 1 ص 313.
[20] ر. ك: ص 313( فصل چهارم: نگاه داشتن قرآن از تحريف).
[21] الإتقان فى علوم القرآن: ج 1 ص 184- 186؛ القرآن فى الإسلام: ص 151.
[22] الميزان فى تفسير القرآن: ج 13 ص 232.