پژوهشى در باره سوگندهاى قرآنى
پژوهشى در باره سوگندهاى قرآنى[1]
سوگند، كلمهاى فارسى، معادل «قَسَم» در زبان عربى و برگرفته از «سوكندَوَنت») tnava tnekoaS (كلمهاى اوستايى به معناى دارنده گوگرد است. ايرانيان باستان براى پىبردن به بىگناهى متهمان، دست به آزمايشهايى مىزدند كه آنها را «ور» مىگفتند. ور، آزمايشى بوده كه طرفين دعوا براى اثبات مدعاى خود بدان دست مىزدهاند و بر دو قسم ورِ گرم و ورِ سرد بوده است. در داستان سياوش و سودابه در شاهنامه، سياوش به آزمايش ور گرم تن در مىدهد و براى اثبات بىگناهى خود با اسب از ميان آتش مىگذرد. مولوى با اشاره به همين آزمون سروده است:
هست آتش امتحان آخرين | كاندر آتش در فتند آن دو قرين | |
ور سرد، كه معمولترين نوع آن خوردن گوگرد يا همان «سوگند» بوده، چنين اجرا مىشده كه متهم، آميزهاى از گوگرد و آب يا آب طلا مىخورد و اگر مايع را دفع نمىكرد يا آسيبى بدو نمىرسيد، بىگناهىاش ثابت مىشد؛ اما رفتهرفته معناى كلمه «سوگند» تغيير يافت و به مفهوم قَسَم عربى به كار رفت.[2]
«قَسَم»، در عربى از ريشه «ق س م» به معناى بهره، سهم و نصيب است. به گفته راغب اصفهانى، اين كلمه به لحاظ معنا به «قَسامه» باز مىگردد و قسامه سوگندهايى بوده است كه اولياى مقتول ياد مىكردهاند تا ادعاى خود را برضدّ شخص متهم به قتل ثابت كنند. سپس اين كلمه بر هرگونه سوگندى اطلاق گشت.[3] بدين سان، معناى قسمت و سهم، در قسم به معناى سوگند ملحوظ است.[4] براى سوگند در اصطلاح، تعاريف متعددى به دست دادهاند كه تعريف علامه طباطبايى از كاملترين آنهاست:
سوگند آن است كه خبر يا انشاء را به موجودى با شرافت و آبرومند، به جهت ارج و اعتبار آن، پيوند زنيم و مقيّد سازيم، به گونهاى كه اگر خبر درست نباشد- و در انشاء، امر يا نهى امتثال نشود- كرامت و شرافت آن چيز آسيب ببيند؛ مثلًا چون مىگوييم: «به جان خودم سوگند كه زيد ايستاده است»، صدق اين سخن را به شرافت زندگى و عمر خود پيوند زدهايم، به گونهاى كه اگر خبر دروغ باشد، جان ما بىارزش شده است. همچنين وقتى به كسى مىگوييم: «تو را به جان من سوگند كه اين كار را انجام دهى»، خواهش خود را به ارزش زندگى خود پيوند زدهايم، به گونهاى كه اگر آن شخص خواهش ما را برنياورد، ارزش جان ما را ناديده انگاشته و بدان بىحرمتى كرده است.[5] نتايج اين تعريف عبارت اند از: 1. سوگند بالاترين درجه تأكيد كلام است. 2. «مُقَسمٌبه» (/ آنچه بدان سوگند ياد مىكنند)، گرامى و شريف است؛ زيرا در غير اين صورت، تأكيدى در كلام پديد نمىآيد.[6]
پيشينه سوگند
1. پيشينه تاريخى
بنا بر شواهد تاريخى، سوگند ميان همه ملتها رواج داشته است. در روزگار باستان، به عللى از جمله رواج نداشتن اسناد مكتوب، سوگند اهميتى مضاعف داشته است. از تمدن عيلام، لوحهايى سنگى متعلق به هزاره سوم و دوم پيش از ميلاد به دست آمده است كه قراردادهايى حقوقى بر آنها ثبت شده و اين قراردادها به نام خدايان آنها تضمين شدهاند.[7] در ايران باستان نيز سوگند مرسوم بوده و متن برخى سوگندهاى آن روزگار به دست ما رسيده است.[8] در ميان ملل غربى، سوگند از ديرباز در امور مختلف از جمله امور دينى و حقوقى مطرح بوده و منابع تاريخى، برخى سوگندنامههاى قديم آنان را نقل كردهاند.[9] بتپرستان حجاز نيز در عصر جاهليت، از جمله، به بتان سوگند ياد مىكردهاند.[10] مردم حجاز، پيش از اسلام، سوگندهايى دستهجمعى نيز داشتهاند كه از گذر آن با يكديگر همپيمان مىشدهاند؛ حِلف المطيّبين و حِلف الفضول[11] از مهمترين سوگندهاى دستهجمعى آنان بوده است.
2. پيشينه پژوهشى
منابع قرآنپژوهى به لحاظ شيوه طرح بحث سوگندهاى قرآنى، بر دو دسته اند:
نخست، منابع حوزه علوم قرآنى كه به موضوعاتى مانند ماهيت، ساختار، ويژگىها و انواع سوگندهاى قرآنى پرداختهاند. كتاب البرهان فى علوم القرآن نوشته بدر الدين زركشى (م 784 ق) از اين دسته است كه هجدهمين اسلوب از اساليب تأكيد كلام را سوگند مىشمارد و به توضيح آن مىپردازد.[12] همچنين، الإتقان فى علوم القرآن، نوشته سيوطى (م 911 ق) كه مبحث سوگند را جداگانه در نوع 67 آورده است.[13] آثار بسيار ديگرى را مىتوان در اين دسته گنجانيد.[14] دسته دوم، منابع دانش تفسيرند، كه تفسير سوگندهاى قرآن و آيات حاوى آنها و نيز به مباحثى در ماهيت سوگند پرداختهاند. اين دسته از آثار خود بر دو گونهاند: نخست كتب تفسير ترتيبى قرآن مانند مجمع البيان طبرسى[15] (م 547 ق)، تفسير كبير فخر رازى[16] (م 606 ق) و تفسير الميزان علامه طباطبايى[17] كه در كنار تفسير آيات، سوگندهاى قرآنى را نيز بررسيدهاند و دوم، تكنگاشتههايى كه به روش تفسير موضوعى بدين كار پرداختهاند؛ مانند كتاب التبيان فى اقسام القرآن از ابنقيّم جوزيّه[18] (م 751 ق)، كتاب الاقسام فى القرآن الكريم نوشته جعفر سبحانى، الاقسام القرآنيه از مكارم شيرازى، القسم فى اللغة و فى القرآن از محمد مختار سلامى و الإمعان فى أقسام القرآن از فرهى.
مقالات پرشمارى را نيز نويسندگان معاصر در اين باره پديد آوردهاند.[19]
ساختار سوگند
1. جملههاى سوگند
جمله سوگند، خود مركب از دو جمله است: اول، جمله قسم كه در آن كلمه قسم و «مُقْسَمٌبه» مىآيد و ديگر، جمله جواب آن يا «مُقسَمٌعليه». اين دو جمله روى هم، سوگند را تشكيل مىدهند. مقصود اصلى در سوگند، جمله جواب است كه جمله ديگرى براى تأكيد آن مىآيد؛[20] مثلًا در آيات كريمه «يس* وَ الْقُرْآنِ الْحَكِيمِ»[21] جمله «وَ الْقُرْآنِ الْحَكِيمِ؛ سوگند به قرآن حكيم» را جمله قسم گويند كه براى تأكيد جمله خبرى پس از آن آمده است[22] كه مىفرمايد: «إِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ* عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ؛ تو از پيامبرانى [و] بر راه مستقيمى».
در سوگندهاى قرآنى، ميان مُقْسمٌبه و مُقْسمٌعليه رابطه دليل و مدلول برقرار است،[23] به گونهاى كه اگر حقيقت و آثار و ويژگىهاى «مقسمبه» مطالعه شود، درستى گزاره «مقسمعليه» آشكار مىگردد. حاصل اين كه بر خلاف سوگندهاى بشرى كه در برابر حجت و دليل است، سوگندهاى قرآن خود، حجّت و دليل است؛ مثلًا در آيه پيشين،[24] مطالعه قرآن كريم كه «مقسمبه» است، دليل و گواه است بر پيامبرى كه حضرت محمد صلى الله عليه و آله است و اين همان «مقسمعليه» است؛ به عبارت ديگر، از مطالعه
قرآن و تدبّر در آن، روشن مىشود كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در ادّعاى نبوّت صادق بوده است.[25]
2. حروف و كلمات سوگند
كلماتى كه در سوگند به كار مىروند، جمله قسم را از ديگر جملهها متمايز مىكنند و در زبانهاى مختلف گوناگون اند. در ادبيات فارسى معمولًا از حرف «به» براى اداى سوگند استفاده مىشود؛ مانند «به خدا» و «به قرآن». واو، باء، تاء، لام،[26] ايم، ام، ايمن[27] و ... در زبان عربى از پركاربردترين كلمات قسم اند كه از ميان آنها واو بسيار در قرآن كريم به كار رفته است؛ مانند سوره شمس كه هفت آيه نخست آن با واو قسم آغاز مىشوند:
«وَ الشَّمْسِ وَ ضُحاها* وَ الْقَمَرِ إِذا تَلاها* وَ النَّهارِ إِذا جَلَّاها* وَ اللَّيْلِ إِذا يَغْشاها* وَ السَّماءِ وَ ما بَناها* وَ الْأَرْضِ وَ ما طَحاها* وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها.[28]
سوگند به خورشيد و تابندگىاش. سوگند به ماه كه در پى خورشيد رود. سوگند به روز چون روشن گرداند. سوگند به شب چون پرده بر آن پوشاند. سوگند به آسمان و آن كه آن را بر افراشت. سوگند به زمين و آن كه آن را گسترد. سوگند به نفسْ و آن كه آن را درست كرد».
3. مقسَمٌبه
مورد سوگند يا مُقْسَمٌبه، واژهاى است كه معمولًا نزد ياد كننده سوگند، مقدّس، عزيز و محترم است؛ چنانكه امام صادق عليه السلام فرمودند: خداى سبحان براى آگاه كردن مردم به جايگاه عبرت در مخلوقات، به آنها سوگند ياد مىكند؛ زيرا سوگند، بر بزرگى
شأن مسقمٌبه دلالت دارد:
إنَّهُ سُبحانَهُ يُقسِمُ بِخَلقِهِ، لِلتَّنبيهِ عَلى مَوضِعِ العِبرَةِ فيهِ، لأنَّ القَسَمَ يَدُلُّ عَلى عِظَمِ شَأنِ المُقسَمِ بِهِ.[29] خداوند سبحان به آفريدهاش سوگند ياد مىكند، براى توجه دادن به جاى عبرتآموز آن؛ چون سوگند، حكايت از بزرگى آن چيزى دارد كه به آن سوگند خورده مىشود.
«مُقسَمٌبه» هاى قرآن در يك تقسيمبندى، دو دسته اند: خداى سبحان و مخلوقات او[30] كه به اجمال به آنها اشاره مىشود:
الف- سوگند به خداوند
در قرآن كريم بارها به خداوند يا افعال و صفات الهى سوگند ياد شده است و برخى قرآنپژوهان آنها را در دو بخش سوگند به ذات و صفات گنجاندهاند:
«تَاللَّهِ لَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ.[31]
به خداوند سوگند، از آنچه هماره افترا مىزديد، بازخواست مىشويد».
«فَوَ رَبِّ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِثْلَ ما أَنَّكُمْ تَنْطِقُونَ.[32]
سوگند به پروردگار آسمان و زمين كه او حق است؛ به همان سان كه شما سخن مىگوييد».
ب- سوگند به صفات و افعال فرشتگان
در چهار جاى قرآن به فرشتگان سوگند ياد شده است كه در چهار سوره صافّات، مرسلات، نازعات و ذاريات آمدهاند:
«وَ الصَّافَّاتِ صَفًّا.[33]
سوگند به صفبستگان كه صف با شكوه بستهاند».
«وَ الْمُرْسَلاتِ عُرْفاً.[34]
سوگند به فرستادگان پى در پى».
«وَ النَّازِعاتِ غَرْقاً.[35]
سوگند به كَنندگان جان كه به سختى جان مىستانند».
«فَالْمُقَسِّماتِ أَمْراً.[36]
پس تقسيمكنندگان امور».
ج- سوگند به پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله
تنها در يك سوره با صراحت به آن حضرت سوگند ياد شده است:
«لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ.[37]
سوگند به جان تو، كه آنان در مستى شان سرگردان بودند».
و در آيات ديگرى نيز به گونهاى غير صريح به آن حضرت سوگند ياد شده است:
«وَ شاهِدٍ وَ مَشْهُودٍ.[38]
سوگند به شاهد و شهادت داده شده».
«لا أُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ* وَ أَنْتَ حِلٌّ بِهذَا الْبَلَدِ.[39]
سوگند به اين شهر. و حال آن كه تو در اين شهر جاى دارى».
د- سوگند به قرآن كريم
در پنج آيه، قرآن كريم، با كلمه «قرآن» و «كتاب»، مُقسَمٌبه قرار گرفته است:
«يس* وَ الْقُرْآنِ الْحَكِيمِ.[40]
يس. سوگند به قرآن حكيم».
«حم* وَ الْكِتابِ الْمُبِينِ.[41]
حم. سوگند به كتاب روشنگر».
«ق وَ الْقُرْآنِ الْمَجِيدِ.[42]
ق. سوگند به قرآن مجيد».
«حم* وَ الْكِتابِ الْمُبِينِ.[43]
حم. سوگند به كتاب روشنگر».
«ص وَ الْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ.[44]
ص. سوگند به قرآن دارندة ذكر».
ه- سوگند به قيامت
«لا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيامَةِ.[45]
سوگند به روز قيامت».
«وَ الْيَوْمِ الْمَوْعُودِ.[46]
سوگند به روز وعده داده شده».
و- سوگند به نَفْس انسان
«وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها.[47]
سوگند به نفس و آن كه آن را ساخت».
همچنين سوگند به عصر،[48] قلم و آنچه مىنگارند،[49] كتاب،[50] اسبان مجاهدان،[51]
پدر و فرزند،[52] آسمان و زمين،[53] خورشيد و نور آن،[54] روز و شب،[55] سپيده صبح،[56] غروب آفتاب،[57] شبهاى دهگانه،[58] ستاره،[59] ماه،[60] باد،[61] ابر،[62] شهر مكه،[63] محل نزول وحى بر حضرت موسى،[64] بيت معمور،[65] دريا،[66] كشتى،[67] انجير و زيتون،[68] شفع و وَتْر،[69] تمام هستى[70] و ... از ديگر قسمهاى قرآنى اند.
[1] اين پژوهش، به وسيله فاضل گرامى حجة الاسلام و المسلمين آقاى ولى اللَّه عيسىزاده، انجام شده است.
[2] اوستا: ص 395؛ لغتنامه دهخدا: ج 8 ص 12209؛ برهان قاطع: ج 2 ص 1190؛ فرهنگ فارسى معين: ج 2 ص 1956 واژه« سوگند». همچنين نك:« سوگند»، ابراهيم پور داوود، مجله مهر ايران: شماره 5 و 6 ص 288- 289؛« سوگند و ردّپاى آن در ادبيات فارسى»، على رهبر، مجله هنر و مردم، شهريور 1384.
[3] المفردات فى غريب القرآن: ص 671 ماده« قسم».
[4] قاموس قرآن: ج 6 ص 7.
[5] الميزان فى تفسير القرآن: ج 1 ص 224- 225.
[6] الميزان فى تفسير القرآن: ص 225.
[7] ايرانشهر: ج 1 ص 227.
[8] نك:« سوگند» ابراهيم پورداود، مجله مهر ايران، شماره 5 و 6، ص 289- 290.
[9] تاريخ تمدن، ويل دورانت: ج 2 ص 287.
[10] شواهد النبوة: ص 147.
[11] حلف الفضول، پيمانى( حِلف) است كه به وسيله چند نفر كه نام آنها« فَضل» يا« فُضيل» بوده است، براى جلوگيرى از ظلم و حمايت از ستمديدگان، با سوگند خوردن( حَلِف) بسته شد. اين پيمان، قبل از بعثت و در بيست سالگى پيامبر انجام يافته است و حضرت از آن به نيكى ياد مىكرده است. در باره نامگذارى اين پيمان، وجوه ديگرى هم گفته شده است.
حلف المطيّبين، پيمانى است كه جمعى از قريش با فرو بردن دست خود در كاسه بزرگ كه پر از طيّب( مادهاى خوشبو) بود، منعقد كردند تا مظلوم را يارى كنند و ميان مردم به انصاف رفتار كنند. اين پيمان، قبل از حلف الفضول بسته شده است. ر. ك: المحبر: ص 167؛ المعارف: ص 604- 605؛ الكامل فى التاريخ: ج 1 ص 301؛ الطبقات الكبرى: ج 1 ص 128- 129؛ فتح البارى: ج 10 ص 419؛ تاريخ اليعقوبى: ج 2 ص 17؛ المعارف: ص 604.
[12] البرهان فى علوم القرآن: ج 3 ص 40- 46.
[13] الإتقان فى علوم القرآن: ج 2 ص 350- 355.
[14] براى نمونه: مباحث فى علوم القرآن: ج 4 ص 227- 235؛ اعجاز بيانى قرآن: ص 244.
[15] مجمع البيان: ج 2 ص 424- 425 و ج 4 ص 226 و ج 9 ص 254.
[16] تفسير الفخر الرازى: ج 14 ص 147 و ج 26 ص 117- 118 و ج 27 ص 239 و ج 28 ص 146- 149، 194 و 196.
[17] الميزان فى تفسير القرآن: ج 1 ص 224- 225 و ج 20 ص 147- 148.
[18] الإتقان فى علوم القرآن: ج 2 ص 350؛ كشف الظنون: ج 1 ص 341.
[19] براى نمونه:« تحليلى بر سوگندهاى قرآن»، محمد فاكرميبدى، مجله پژوهشهاى قرآنى، بهار و تابستان 83؛« درآمدى بر بحث سوگند در قرآن»، حسن خرقانى، مجله الهيات و حقوق، شماره 1؛« سوگند»، ابراهيم پورداود، مجله مهر ايران، شماره 5 و 6.
[20] الاقسام فى القرآن: ص 10- 11.
[21] يس: آيه 1- 4.
[22] الاقسام فى القرآن: ص 64.
[23] البرهان فى علوم القرآن: ج 3 ص 44- 45؛ مجمع البحرين: ج 1 ص 546.
[24] يس: آيه 1- 4.
[25] الاقسام فى القرآن الكريم: ص 12.
[26] مغنى اللبيب: ج 1 ص 116 و 590؛ شرح ابن عقيل: ج 1 ص 439.
[27] العين: ج 8 ص 387؛ الصحاح: ج 6 ص 2221- 2222 ماده« يمن».
[28] شمس: آيه 1- 7.
[29] مجمع البيان: ج 10 ص 254.
[30] البرهان فى علوم القرآن: ج 3 ص 40، 42؛ الإتقان فى علوم القرآن: ج 2 ص 350- 351.
[31] نحل: آيه 56.
[32] ذاريات: آيه 23.
[33] صافّات: آيه 1؛ التبيان فى تفسير القرآن: ج 8 ص 481.
[34] مرسلات: آيه 1؛ تفسير الأصفى: ج 2 ص 1390.
[35] نازعات: آيه 1؛ تفسير الطبرى: ج 30 ص 35.
[36] ذاريات: آيه 4؛ تفسير الطبرى: ج 26 ص 241؛ التبيان فى تفسير القرآن: ج 9 ص 379.
[37] حجر: آيه 72.
[38] بروج: آيه 3؛ تفسير الطبرى: ج 5 ص 130 و ج 30 ص 163؛ التبيان فى تفسير القرآن: ج 10 ص 316.
[39] بلد: آيه 1- 2.
[40] يس: آيه 1- 2.
[41] زخرف: آيه 1- 2.
[42] ق: آيه 1.
[43] دخان: آيه 1- 2.
[44] ص: آيه 1.
[45] قيامت: آيه 1.
[46] بروج: آيه 2.
[47] شمس: آيه 7.
[48] عصر: آيه 1.
[49] قلم: آيه 1.
[50] طور: آيه 2.
[51] عاديات: آيه 1؛ تفسير الطبرى: ج 30 ص 347؛ مجمع البيان: ج 10 ص 423.
[52] بلد: آيه 3.
[53] ذاريات: آيه 7؛ شمس: آيه 5- 6.
[54] شمس: آيه 1.
[55] ليل: آيه 1- 2.
[56] فجر: آيه 2.
[57] انشقاق: آيه 16.
[58] فجر: آيه 1.
[59] طارق: آيه 3.
[60] شمس: آيه 2.
[61] ذاريات: آيه 1؛ مرسلات: آيه 2؛ التبيان فى تفسير القرآن: ج 9 ص 378.
[62] ذاريات: آيه 2؛ الكشاف: ج 4 ص 13؛ مجمع البيان: ج 9 ص 254.
[63] بلد: آيه 1، تين: آيه 3.
[64] تين: آيه 2.
[65] طور: آيه 4.
[66] طور: آيه 6.
[67] ذاريات: آيه 3؛ الكشاف: ج 4 ص 13؛ مجمع البيان: ج 9 ص 254.
[68] تين: آيه 1.
[69] فجر: آيه 3.
[70] حاقّه: آيه 38- 39.