چهارده. آيه 110 سوره اسرا

«قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا ما تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى‏ وَ لا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَ لا تُخافِتْ بِها وَ ابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا»

«بگو: «خدا را بخوانيد يا رحمان را بخوانيد، هر كدام را بخوانيد، براى او نام‏هاى نيكوتر است». و نمازت را به آواز بلند مخوان و بسيار آهسته‏اش مكن، و ميان اين [و آن‏] راهى [ميانه‏] جوى».

425 الإمام الباقر عليه السلام‏- في قَولِهِ تَعالى‏: «وَ لا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَ لا تُخافِتْ بِها»[1]-: نَسَخَتها «فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ»[2].[3]

425 امام باقر عليه السلام‏- در باره اين سخن خداوند متعال: «نمازت را به آواز بلند مخوان و بسيار آهسته‏اش مكن»-: آيه‏ «آنچه را بدان مأمورى، آشكارا بگو»، آن را نسخ كرده است.

پانزده. آيه 71 سوره مريم‏

«وَ إِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها كانَ عَلى‏ رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا»

«هيچ يك از شما نيست، مگر اين كه وارد آن (جهنّم) مى‏شود. اين، همواره بر پروردگارت حكمى قطعى شده است».

426 الإمام عليّ عليه السلام: نَسَخَ قَولَهُ تَعالى‏: «وَ إِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها كانَ عَلى‏ رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا»[4] قَولُهُ: «إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى‏ أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ* لا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها وَ هُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خالِدُونَ* لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ وَ تَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هذا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ»[5].[6]

426 امام على عليه السلام‏: اين سخن خداوند متعال: «هيچ يك از شما نيست، مگر اين كه وارد آن (جهنّم) مى‏شود. اين، همواره بر پروردگارت حكمى قطعى شده است» را، اين سخن خداوند: «بى گمان، كسانى كه قبلًا از جانب ما به آنان وعده نيكو داده شده است، از آن‏ [آتش‏] دور خواهند شد.

صداى آن را نمى‏شنوند، و آنان در ميان آنچه دل‏هايشان بخواهد، جاودان اند. دلهره بزرگ، آنان را غمگين نمى‏كند و فرشتگان از آنها استقبال مى‏كنند [و مى‏گويند:] اين، همان روزى است كه وعده داده مى‏شديد» نسخ كرده است.

شانزده. آيه 33 سوره نور

«وَ لْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لا يَجِدُونَ نِكاحاً حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ الَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ فَكاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً وَ آتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ وَ لا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَ مَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ»

«كسانى كه امكان ازدواجى نمى‏يابند، بايد عفّت ورزند تا خدا آنان را از فضل خويش بى‏نياز گرداند. و از ميان غلامانتان كسانى كه در صددند با قرارداد كتبى، خود را آزاد كنند، اگر در آنان خيرى [و توانايى پرداخت مال‏] مى‏يابيد، قرار بازخريد آنها را بنويسيد، و از آن مالى كه خدا به شما داده است به ايشان بدهيد [تا تدريجاً خود را آزاد كنند]، و كنيزان خود را در صورتى كه خواهان عفّت‏اند، براى اين‏كه متاع زندگى دنيا را بجوييد به زنا وادار نكنيد، و هر كس آنان را به زور وادار كند، در حقيقت، خدا پس از اجبار نمودن ايشان، [نسبت به آنها] آمرزنده مهربان است».

427. تفسير القمّي: قَولُهُ: «وَ لا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً»[7] قالَ: كانَتِ العَرَبُ وقُرَيشٌ يَشتَرونَ الإِماءَ ويَضَعونَ عَلَيهِنَّ الضَّريبَةَ الثَّقيلَةَ ويَقولونَ: اذهَبنَ وَ ازنينَ وَاكتَسِبنَ، فَنَهاهُمُ اللَّهُ عز و جل عَن ذلِكَ، فَقالَ: «وَ لا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ» إلى‏ قَولِهِ تَعالى‏: «غَفُورٌ رَحِيمٌ» أي‏لا يُؤاخِذُهُنُّ اللَّهُ تَعالى‏ بِذلِكَ إذا اكرِهنَ عَلَيهِ.

وفي رِوايَةِ أبِي الجارودِ عَن أبي جَعفَرٍ عليه السلام: هذِهِ الآيَةُ مَنسوخَةٌ، نَسَخَتها: «فَإِنْ أَتَيْنَ بِفاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ ما عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ»[8].[9]

427 تفسير القمّى: [در باره‏] اين سخن خداوند: «كنيزان خود را در صورتى كه خواهان عفّت اند، به زنا وادار نكنيد». فرمود: عرب‏ها و قريش، كنيزان را مى‏خريدند و بر آنها ماليات سنگينى مى‏بستند. مى‏گفتند: برويد و زنا كنيد و درآمد كسب كنيد. خداوند عز و جل آنها را از اين كار، باز داشت و فرمود: «كنيزان خود را به زنا وادار نكنيد». تا اين جاى سخن خداى متعال: «آمرزشگر مهربان است»؛ يعنى: اگر كنيزان به زور وادار به زنا شدند، خداوند متعال، آنها را مؤاخذه نمى‏كند.

در روايت ابو الجارود از امام باقر عليه السلام آمده است: اين آيه نسخ شده و آن را آيه:

«اگر مرتكب فحشا شدند، بر آنها نيمى از آن‏ [كيفرى‏] است كه بر زنان شوهردار است» نسخ كرده است.

آيه اوّل مورد بحث (آيه 33 سوره نور) ناظر به وادار كردن (اكراه) كنيزان به بدكارى است و موضوع آن با موضوع آيه دوم (آيه 25 سوره نساء) كه ناظر به بدكارى اختيارى كنيزان است، متفاوت است و از اين رو، نمى‏توان نسبت دومى را با اوّلى، نسخ اصطلاحى دانست كه شرط آن اين است كه حكم ناسخ و حكم منسوخ، به يك موضوع مربوط باشد. بنابر اين، احتمال مى‏رود مقصود از نسخ، اين است كه در روزگار جاهلى و آغاز پيدايش اسلام، امكان وادار كردن كنيزان از سوى مالكان مشرك و زورگوى آنان بوده است و از اين رو، حكم آن بايد مشخص مى‏شده است؛ اما با قدرت گرفتن اسلام، ديگر زمينه اكراه، از ميان رفته و به حكمى براى موضوع بدكارى اختيارى نياز بوده است و در واقع، آيه دوم ناظر به نسخ موضوع و زمينه حكم قبلى است، نه نسخ حكم قبلى.

هفده. آيه 48 سوره احزاب‏

«وَ لا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَ الْمُنافِقِينَ وَ دَعْ أَذاهُمْ وَ تَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَ كَفى‏ بِاللَّهِ وَكِيلًا»

«كافران و منافقان را فرمان مبر و آزار ايشان را در گذر و بر خدا اعتماد كن و كارسازى [چون‏] خدا كفايت مى‏كند».

428 الإمام عليّ عليه السلام‏: إنَّ اللَّهَ تَبارَكَ وتَعالى‏ لَمّا بَعَثَ مُحَمَّداً صلى الله عليه و آله، أمَرَهُ في بَدوِ أمرِهِ أن يَدعُوَ بِالدَّعوَةِ فَقَط، وأنزَلَ عليه: «يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِيراً* وَ داعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَ سِراجاً مُنِيراً* وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيراً* وَ لا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَ الْمُنافِقِينَ وَ دَعْ أَذاهُمْ وَ تَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَ كَفى‏ بِاللَّهِ وَكِيلًا»[10] فَبَعَثَهُ اللَّهُ تَعالى‏ بِالدَّعوَةِ فَقَط، وأمَرَهُ أن لا يُؤذِيَهُم.

فَلَمّا أرادوهُ بِما هَمّوا بِهِ مِن تَبييتِهِ‏[11]، أمَرَهُ اللَّهُ تَعالى‏ بِالهِجرَةِ وفَرَضَ عَلَيهِ القِتالَ، فَقالَ سُبحانَهُ: «أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللَّهَ عَلى‏ نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ».[12]

فَلَمّا أمَرَ النّاسَ بِالحَربِ جَزَعوا وخافوا، فَأَنزَلَ اللَّهُ تَعالى‏: «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَ قالُوا رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ لَوْ لا أَخَّرْتَنا إِلى‏ أَجَلٍ قَرِيبٍ» إلى‏ قَولِهِ سُبحانَهُ: «أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ»[13]. فَنَسَخَت آيَةُ القِتالِ آيَةَ الكَفِّ.[14]

428 امام على عليه السلام: خداوند- تبارك و تعالى-، وقتى محمّد صلى الله عليه و آله را مبعوث كرد، در همان آغاز به او دستور داد كه تنها به دعوت بپردازد و بر او نازل فرمود: «اى پيامبر! ما تو را گواه و بشارت دهنده و هشدار دهنده فرستاديم و دعوت كننده به سوى خدا به فرمان او، و چراغ تابناك. و مؤمنان را بشارت بده كه از جانب خدا بخشايشى فراوان دارند. از كافران و منافقان فرمان مبر و از آزارشان بگذر، و به خدا توكّل كن و كارسازى‏ [چون‏] خدا كفايت مى‏كند». بنابر اين در آغاز خداوند متعال، او را تنها براى دعوت برانگيخت و دستور داد كه آنها [كفار و منافقان‏] را آزار نكند [از اقدامات نظامى كه موجب آزار آنها مى‏گردد صرف نظر نمايد].

آنان وقتى تصميم گرفتند كه او را در خواب ترور كنند، خداوند متعال به او دستور هجرت داد و جنگ را بر او واجب نمود و فرمود: «به كسانى كه جنگ بر آنان تحميل شده، اجازه داده شد [كه بجنگند]؛ چرا كه مورد ظلم قرار گرفته‏اند، و البتّه خداوند بر يارى آنان سخت تواناست».

وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله مردم را به جنگ فرمان داد، بى‏تابى كردند و ترسيدند. پس خداوند متعال، اين آيه را نازل فرمود: «آيا نديدى كسانى را كه به آنان گفته شد: [فعلًا] دست‏ [از جنگ‏] برداريد، و نماز بر پا داريد و زكات بدهيد، و [لى‏] همين كه كارزار بر آنان مقرّر شد، ناگهان تعدادى از آنان از مردم (مشركان مكّه) ترسيدند، مانند ترس از خدا يا ترسى بيشتر، و گفتند: پروردگارا! چرا بر ما جنگ مقرّر كردى؟ چرا ما را تا مدّتى كوتاه مهلت ندادى؟» تا اين سخن خداى سبحان: «هر كجا باشيد، مرگ، شما را در مى‏يابد، هر چند در برج‏هاى استوار باشيد». بدين ترتيب، آيه جنگ، آيه دست نگه داشتن را نسخ كرد.

[1] الإسراء: 110.

[2] الحجر: 94.

[3] تفسير العيّاشي: ج 2 ص 252 ح 45 عن أبي بصير و ص 319 ح 176 عن أبي بصير عن الإمام الصادق عليه السلام، بحار الأنوار: ج 9 ص 219 ح 103.

[4] مريم: 71.

[5] الأنبياء: 101- 103.

[6] بحار الأنوار: ج 93 ص 11 نقلًا عن تفسير النعماني عن إسماعيل بن جابر عن الإمام الصادق عليه السلام.

[7] النور: 33.

[8] النساء: 25.

[9] تفسير القمّي: ج 2 ص 102.

[10] الأحزاب: 45- 48.

[11] التَّبييت: أن يُقصَدَ في الليل مِن غير أن يعلم، فيؤخذُ بَغتةً( مجمع البحرين: ج 1 ص 206« بيت»).

[12] الحج: 39.

[13] النساء: 77 و 78.

[14] بحار الأنوار: ج 93 ص 7 نقلًا عن تفسير النعماني عن إسماعيل بن جابر عن الإمام الصادق عليه السلام.