پژوهشى در باره وجود كنونىِ بهشت و دوزخ
پژوهشى در باره وجود كنونىِ بهشت و دوزخ
آيا خداى بلندمرتبه، بهشت و دوزخ را آفريده و آنها بالفعل (هم اكنون) وجود دارند؟ يا اين كه در آينده آفريده مىشوند؟
در پاسخ اين سؤال، سه نظريّه قابل بررسى، وجود دارد:
نظريّه نخست: بهشت و دوزخ، آفريده شدهاند
اكثر قريب به اتّفاق علماى اسلام، بر اين باورند كه بهشت و دوزخ، پيش از اين، آفريده شدهاند و بالفعل وجود دارند.[1] شيخ صدوق رحمه الله در اين باره مىگويد:
عقيده ما در باره بهشت و دوزخ، اين است كه آنها آفريده شدهاند و پيامبر صلى الله عليه و آله هنگامى كه به معراج رفت، وارد بهشت شد و دوزخ را ديد.[2] شيخ مفيد نيز در اين باره مىگويد:
ص: 58
بهشت و دوزخ، اكنون آفريده شدهاند. براى اين مطلب، روايتها رسيده است و پيروان شريعت و صاحبان آثار، بر آن اتّفاق دارند.[3] اين سخن، نشان مىدهد كه مخالفان اين نظريّه، به قدرى اندكاند كه مخالفت آنها، به ادّعاى اجماع مسلمانان بر وجود داشتن كنونىِ بهشت و دوزخ، ضررى نمىرساند.
دليل كسانى كه معتقدند كه بهشت و دوزخ، بالفعل وجود دارند، آيات و احاديثى هستند كه بر وجود داشتن كنونىِ بهشت و دوزخ، دلالت دارند كه در اين جا اجمالًا به آنها اشاره مىكنيم:
ادله وجود فعلى بهشت و دوزخ
بسيارى از آيات قرآن، ظهور در وجود داشتن كنونىِ بهشت و دوزخ دارند كه به نمونههايى از آنها اشاره مىكنيم:
1. آياتى از سوره نجم
«وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرى* عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهى* عِنْدَها جَنَّةُ الْمَأْوى* إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ ما يَغْشى.[4]
و قطعاً [پيامبر] بار ديگر، او (جبرئيل) را ديد، نزديك آخرين درخت سِدر، در همان جا كه بهشت مأواست، هنگامى كه درخت سدر را آنچه مىپوشاند، احاطه كرده بود».
اين آيه به روشنى دلالت دارد كه «بهشت مأوا» وجود دارد و پيامبر صلى الله عليه و آله در معراج خود، جبرئيل را در نزديكى آن، ديده است.
ص: 59
گفتنى است در باره اين كه بهشتِ مورد اشاره در اين آيه، بهشت برزخى است يا بهشت جاويد، اختلاف نظر وجود دارد؛ ليكن چنان كه شمارى از محقّقان گفتهاند[5] و به قرينه ساير آياتى كه كلمه «جنّة المأوى» در آنها به كار رفته،[6] ظاهراً مقصود از «جنّة المأوى» در اين جا نيز بهشت جاويد است.
2. آيهاى از سوره آل عمران
«وَ سارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ.[7]
و به سوى آمرزشى از جانب پروردگارتان و بهشتى بشتابيد كه پهناى آن، آسمانها و زمين است و براى پرهيزگاران، آماده شده است».
اين آيه و آيه 31 سوره حديد، بر آماده بودن بهشت براى پرهيزگاران، دلالت دارند.
3. آيهاى ديگر از سوره آل عمران
«وَ اتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ.[8]
و از آتشى كه براى كافران آماده شده است، بپرهيزيد».
اين آيه و آيه 24 سوره بقره نيز بر آماده بودن دوزخ براى كيفر مجرمان،
ص: 60
دلالت دارند.[9]
4. احاديث دالّه بر وجود فعلى بهشت و دوزخ
افزون بر احاديث بسيارى كه ظهور در وجود داشتن كنونىِ بهشت و دوزخ دارند و به دليل تواتر معنوى، صدور اجمالى آنها قطعى است، در فصل دوم، احاديثى آمده كه به وجود داشتن كنونى آنها تصريح شده، چنان كه در حديثى با سند صحيح از امام رضا عليه السلام نقل شده كه پيامبر صلى الله عليه و آله در معراج، وارد بهشت گرديده و دوزخ را ديده است و نيز تأكيد شده است كه كسى كه آفرينش بهشت و دوزخ را نپذيرد، پيامبر را تكذيب كرده و بر ما دروغ بسته است.[10]
نظريّه دوم: بهشت و دوزخ، در آينده آفريده مىشوند
اين نظريّه كه بهشت و دوزخ، در آينده آفريده مىشوند، طرفداران فراوانى ندارد و گزارش شده كه در ميان اهل سنّت، تنها معتزله و خوارج و گروهى از زيديّه، آن را پذيرفتهاند. شيخ مفيد رحمه الله، پس از ادّعاى اجماع بر نظريّه نخست، مىگويد:
معتزله و خوارج و گروهى از زيديّه با اين نظر، مخالفت كردهاند و بيشتر آنها، گمان كردهاند كه آنچه ما در باره آفرينش بهشت و دوزخ يادآور شديم، صرفاً ممكن است، نه لازم، و در مورد احاديث رسيده، سكوت كردهاند. بقيّه آنها نيز به محال بودن آفرينش بهشت و دوزخ، نظر دادهاند.[11]
ص: 61
علّامه حلّى رحمه الله در باره ابو على جُبّايى و ابو الحسين بَصرى و ابو الحسن اشعرى نقل كرده است كه آنها بر اين نظرند كه بهشت و دوزخ، اكنون آفريده شدهاند و از ابو هاشم جُبّايى و قاضى عبد الجبّار بن احمد رازى، خلاف آن را نقل كرده است.[12] در ميان اماميه، اين نظريّه به سيّد رضى رحمه الله نسبت داده شده است. وى در كتاب حقائق التأويل آورده است:
علما در اين كه بهشت و دوزخ، آيا اكنون آفريده شدهاند يا پس از مرگ بندگان، آفريده مىشوند، اختلاف نظر دارند. گروهى از آنان مىگويند: «آنها اكنون آفريده شدهاند» و گروه ديگر مىگويند: «فقط بهشت، آفريده شده است». نظر درست، اين است كه آنها بعداً آفريده مىشوند.[13] علّامه مجلسى رحمه الله در اين باره مىفرمايد:
بدان كه ايمان به بهشت و دوزخ، آن گونه كه در آيات و احاديثْ وارد شده است، بدون تأويل در آنها، از ضروريات دين است و منكِران و تأويل كنندگان (از جمله فيلسوفان)، خارج از دين اند. البته در مورد آفرينش بالفعل بهشت و دوزخ، همه مسلمانان، اتّفاق نظر دارند، بجز گروهى از معتزله كه مىگويند در قيامت، آفريده مىشوند. اين، در حالى است كه آيات و احاديث متواتر، گفتار آنها را رد مىكند و رأى آنها را ناچيز مىشمارد. ظاهراً هيچ يك از اماميه، اين نظرِ سست را قبول ندارد، جز آنچه به سيّد رضى، نسبت داده شده است.[14]
ص: 62
دليل نظريّه دوم
كسانى كه معتقدند بهشت و دوزخ، هنوز آفريده نشدهاند، براى اثبات مدّعاى خود، به دو دليل استدلال كردهاند:
1. ناپايدارى جهان
دليل نخست قائلان نظريّه دوم، اين است كه بهشت و دوزخ اخروى، هميشگىاند، در صورتى كه آنچه در اين جهان است، فانى و ناپايدار است. سيد رضى رحمه الله در اين باره مىگويد:
ديدگاه درست، اين است كه آنها بعداً آفريده مىشوند و از مواردى كه بر آن استدلال مىشود، سخن خداى بلندمرتبه در باره بهشت است كه: «أُكُلُها دائِمٌ وَ ظِلُّها؛[15] خوراكىها و سايهاش، پايدارند». از طرفى نيز دليل وجود دارد بر اين كه هر پديده كنونى، به ناچار، نابود مىشود.[16] وقتى اين دو دليل را در كنار هم بگذاريم، نتيجه اين مىشود كه بهشت و دوزخ، آفريده نشدهاند.[17] البته به اين دليل، جوابهاى متعدّدى داده شده است كه عبارتاند از: اوّلًا:
ميان دوام نعمت بهشت و وجود داشتن كنونىِ بهشت، ملازمه عقلى وجود دارد؛ زيرا مىتوان گفت كه دوام نعمت بهشت، پيش از ورود بهشتيان به بهشت را نيز شامل مىشود.
ص: 63
ثانياً: مقصود از فناى اشياى اين جهان، نابودى مطلق آنها نيست؛ بلكه مقصود، نابودى ذاتى آنهاست.
ثالثاً: مىتوان گفت كه مقصود از آيه «كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ»، انتقال همه موجودات اين جهان در آينده به جهان ديگر است. بنا بر اين، بهشت و دوزخ اخروى، تخصّصاً از مدلول آيه ياد شده، خارج اند.
2. منافات داشتنِ فعليت بهشت و دوزخ، با حكمت
استدلال ديگر قائلان به نظريّه دوم، اين است كه ايجاد بهشت و دوزخ، پيش از قيامت، كارى بيهوده و بر خلاف حكمت است؛ زيرا پيش از روز جزا، كسى وارد بهشت و دوزخ نمىشود. بنا بر اين، آفرينش بهشت، پيش از فرا رسيدن آخرت، درست مانند ساختن خانه يا زندان براى كسانى است كه هزاران سال بعد، به دنيا مىآيند. از هشاميه نقل شده كه گفتهاند:
بهشت و دوزخ، آفريده نشدهاند؛ زيرا وقتى كسى نباشد كه سود و زيان آنها را ببَرد، بهرهاى در وجود آنها نخواهد بود.[18] پاسخ اين سخن، آن است كه:
اوّلًا: عقل، بدون احاطه به اسرار خلقت نمىتواند بيهوده بودن يا حكمت داشتن چيزى را كشف كند. از اين رو، خالى بودن بهشت و دوزخ پيش از قيامت، نمىتواند دليلى بر بيهوده بودن آفرينش آنها باشد.
ثانياً: اگر بهشت و دوزخ را معلول عمل انسان بدانيم، چون ميان عمل و جزا، رابطه تكوينى برقرار است، حكمت وجود داشتن آنها معلوم مىگردد.
ص: 64
نظريّه سوم: بهشت و دوزخ، هم آفريده شدهاند و هم آفريده نشدهاند
بر اساس اين نظريّه، بهشت و دوزخ، اكنون، به يك معنا وجود دارند و به يك معنا وجود ندارند:
بهشت و دوزخ، اكنون هستند، از اين جهت كه زمينه پديد آمدن آنها در اين جهان، در وجود همه انسانها بالفعل هست، و اكنون نيستند، از اين جهت كه علّت پديد آمدن بهشت و دوزخ، كارهاى نيك و بد انسان است كه به تدريج در طول زندگى از او صادر مىگردد. بنا بر اين، قبل از انجام شدن كار به وسيله انسانهاى مكلّف، بهشت و دوزخى وجود ندارد. صدر المتألّهين در تبيين اين نظريّه مىگويد:
مردم در اين كه دوزخ، اكنون آفريده شده يا آفريده نشده است، اختلاف نظر دارند و اختلافشان در مورد دوزخ، مشهور است، چنان كه در باره بهشت، چنين اختلافى هست. امّا ديدگاه ما، پيروان كشف و عرفان، اين است كه هر دو [از جهتى] آفريده شدهاند و [از جهتى] آفريده نشدهاند. اين كه مىگوييم آفريده شدهاند، مانند مردى است كه خانهاى بنا مىكند و فقط ديوارهاى اطراف آن را مىسازد. فقط ديوار دارد؛ ولى به آن خانه گفته مىشود، چنان كه وقتى وارد آن مىشوى، چيزى جز ديوارهايى كه در فضا و روى زمين برپا شدهاند، نمىبينى. بعد از آن، طبق نياز ساكنان آن، اتاقها و غرفهها و پردهها و راهروها و انبارها و آنچه نياز است در آن باشد، ايجاد مىگردد.
دوزخ، خانهاى است كه حرارت آن، هواى سوزان است و سوخت آن، جز انسانها و سنگهايى كه خدا به حساب مىآمدند، نيست. و جن، شعله آن است. خداى بلندمرتبه مىفرمايد: «هيزم آن، مردم و سنگ است»[19] و
ص: 65
مىفرمايد: «در واقع، شما و آنچه غير از خدا مىپرستيد، هيمه دوزخيد»[20] و مىفرمايد: «پس، آنها و گمراهان، در آن افكنده مىشوند و [نيز] همه سپاهيان ابليس»[21] و در آن، وسايل و ابزارها با اعمال جِنّيان و انسانها كه داخل آن مىشوند، پديدار مىگردد.[22] گفتنى است كه اين نظريّه، مبتنى بر اين اساس است كه بهشت و دوزخ، وجود مستقلى از انسان ندارند، چنان كه صدر المتألّهين، خود، به اين مطلب، تصريح كرده است:
و دانستى كه بهشت مؤمن و دوزخ كافر، امرى خارج از نفْس [انسان] نيست.
پس اين كه [بهشت و دوزخ،] امروز آمادهاند، مربوط به نفْس انسان است، گرچه انسان از آن، در پرده است [و آن را درك نمىكند].[23] گفتنى است كه ظاهر و بلكه صريح آيات قرآن و احاديث اسلامى، بر وجود بالفعل و مستقلّ بهشت و دوزخ و در عين حال، مرتبط بودن آن با عمل انسان، دلالت دارد[24] و در اين گونه مسائل كه عقل براى رسيدن به حقيقت، راهى ندارد، اعتقاد به آنچه قرآن و حديث مىگويند، ضرورى است.
[1] ( 1). ر. ك: أوائل المقالات: ص 124، المسلك فى اصول الدين: ص 104، قواعد المرام فى علم الكلام: ص 167، كشف المراد فى شرح تجريد الاعتقاد: ص 576، زبدة البيان: ص 328، الفصول المهمّة: ج 1 ص 361، مجمع البيان: ج 2 ص 837، بحار الأنوار: ج 8 ص 205 ذيل ح 204، المواقف، ايجى: ج 3 ص 485، شرح المقاصد فى علم الكلام: ج 2 ص 218، شرح المواقف، جرجانى: ج 8 ص 301، شرح مسلم، نووى: ج 2 ص 222 و ج 6 ص 207، عمدة القارى: ج 5 ص 303، عون المعبود: ج 13 ص 54، شعار أصحاب الحديث: ص 41، التمهيد، ابن عبد البر: ج 5 ص 108 و ج 19 ح 112، نظم المتآثر من الحديث المتواتر: ص 231.
[2] ( 2). الاعتقادات، صدوق: ص 79.
[3] ( 1). أوائل المقالات: ص 124.
[4] ( 2). نجم: آيه 12- 15.
[5] ( 1). مانند: شيخ طبرسى در مجمع البيان( ج 9 ص 265) و علّامه طباطبايى در الميزان فى تفسير القرآن( ج 18 ص 375).
[6] ( 2).\i« أَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَلَهُمْ جَنَّاتُ الْمَأْوى نُزُلًا بِما كانُوا يَعْمَلُونَ»\E( سجده: آيه 19)
« وَ أَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى* فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى»( نازعات: آيه 40- 41).
[7] ( 3). آل عمران: آيه 133.
[8] ( 4). آل عمران: آيه 131.
[9] ( 1). براى آگاهى از شمارى از آياتى كه بر وجود داشتنِ كنونى بهشت و دوزخ، دلالت دارند، ر. ك: بحار الأنوار: ج 8 ص 206 ذيل ح 204، مستدرك سفينة البحار: ج 2 ص 109، تفسير الآلوسى: ج 4 ص 57، تفسير البيضاوى: ج 5 ص 302.
[10] ( 2). ر. ك: ح 32.
[11] ( 3). أوائل المقالات: ص 124.
[12] ( 1). كشف المراد: ص 453.
[13] ( 2). ر. ك: حقائق التأويل: ص 245- 248.
[14] ( 3). بحار الأنوار: ج 8 ص 205 ذيل ح 204.
[15] ( 1). رعد: آيه 35.
[16] ( 2). اشاره است به آيه:\i« كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ\E؛ هر چيزى جز ذات او، از بين رفتنى است»( قصص: آيه 88).
[17] ( 3). حقائق التأويل: ص 246.
[18] ( 1). ر. ك: الملل و النحل: ج 1 ص 72.
[19] ( 1). بقره: آيه 24.
[20] ( 1). انبيا: آيه 98.
[21] ( 2). شُعرا: آيه 94- 95.
[22] ( 3). الحكمة المتعالية: ج 5 ص 365- 366.
[23] ( 4). الحكمة المتعالية: ج 9 ص 335.
[24] ( 5). ر. ك: ج 2 ص 11( رابطه ظاهر و باطن يا تجسّم اعمال).