ﭽ گلچین کتاب دو جلدی نهج الدعاء
ﭽ گلچین کتاب دو جلدی نهج الدعاء ؛ محمدی ری شهری ﭼ
پيشگفتار
يكى از بزرگترين نعمتهاى الهى كه خدا به انسان در بیان امام زين العابدين عليه السلام:
و مِن أعظَمِ النِّعَمِ عَلَينا جَرَيانُ ذِكرِكَ عَلى ألسِنَتِنا و إذنُكَ لَنا بِدُعائِكَ.[1] از بزرگترين نعمتهاى تو بر ما، جارى شدن ياد تو بر زبان ما و اجازه دادنت به ما براى دعا به درگاه تو است.
و بزرگتر از نعمت دعا، نعمت اجابت است كه خداوند متعال آن را تضمين كرده و فرموده: «ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ.[2] بخوانيد مرا تا اجابت كنم شما را».
واژهشناسى دعا
بنابراين «دعا» و «دعوت» به معناى درخواست از کسی براى جلب منفعت يا دفع ضرر است .[3]
الف حقيقتِ دعا
دعاى انسان در برابر خداوند متعال، در حقيقت به معناىِ خود را بنده و نيازمند مطلق به خدا ديدن و با پرستش او درصدد جلب عنايت و رحمت او برآمدن است.
كسى كه خود را نيازمند مطلق به بىنياز مطلق مىبيند، از غير او منقطع مىگردد و به او مىپيوندد.
امام على عليه السلام روايت شده: أعلَمُ النّاسِ بِاللّهِ أكثَرُهُم لَهُ مَسأَلَةً.
داناترين مردم به خداوند، پردرخواستترين آنان است.
و پيشوايان دين به دليل آن كه در بالاترين مراتب عقل و معرفت بودند فوقالعاده به دعا اهتمام داشتند.
فصل يكم: اهمّيت دعا
ج اصلىترين مقدمات اجابت دعا
3. الإمام الكاظم عليه السلام: اجتَهِدوا في أن يَكونَ زَمانُكُم أربَعَ ساعاتٍ: ساعَةً لِمُناجاةِ اللّهِ، و ساعَةً لِأَمرِ المَعاشِ، و ساعَةً لِمُعاشَرَةِ الإِخوانِ وَ الثِّقاتِ الَّذينَ يُعَرِّفونَكُم عُيوبَكُم و يَخلُصونَ لَكُم فِي الباطِنِ، و ساعَةً تَخلونَ فيها لِلَذّاتِكُم في غَيرِ مُحَرَّمٍ.
3. امام كاظم عليه السلام: در آن بكوشيد كه اوقاتتان، چهار بخش باشد: بخشى براى راز و نياز با خداوند؛ بخشى براى كار معاش؛ بخشى براى معاشرت با برادران و دوستان مورد اعتماد، آنان كه عيبهايتان را به شما گوشزد مىكنند و با شما خالص و يكرنگاند؛ و بخشى براى بهرهبردارى از لذّتهاى حلالتان.
4. رسول اللّه صلى الله عليه و آله: أربَعٌ مَن كُنَّ فيهِ أمِنَ يَومَ الفَزَعِ الأَكبَرِ: ... و إذا كانَت لَهُ حاجَةٌ سَأَلَ رَبَّهُ.[4]
4. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: چهار خصلت است كه هر كه دارا باشد، در آن روزِ وحشتناك بزرگ (قيامت)، آسوده است: ... و هرگاه حاجتى داشته باشد، از پروردگارش بخواهد.
7. عنه صلى الله عليه و آله: مَن أكثَرَ الدُّعاءَ قالَتِ المَلائِكَةُ: صَوتٌ مَعروفٌ، و دُعاءٌ مُستَجابٌ، و حاجَةٌ مَقضِيَّةٌ.[5]
7. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هر كه بسيار دعا كند، فرشتگان مىگويند: اين، صدايى آشنا و دعايى است كه پذيرفته مىشود و حاجتى است كه برآورده مىگردد.
8. الإمام عليّ عليه السلام: قالَ اللّهُ عز و جل لِعِبادِهِ: أيُّهَا الفُقَراءُ إلى رَحمَتي... فَإِنّي إن أرَدتُ أن اعطِيَكُم لَم يَقدِر غَيري عَلى مَنعِكُم، و إن أرَدتُ أن أمنَعَكُم لَم يَقدِر غَيري عَلى إعطائِكُم؛ فَأَنَا أحَقُّ مَن سُئِلَ و أولى مَن تُضُرِّعَ إلَيهِ.
8. امام على عليه السلام: خداوند عز و جل به بندگانش مىفرمايد: «اى نيازمندانِ رحمت من! … اگر من بخواهم به شما بدهم، هيچ كس نمىتواند مانع شما شود و اگر من بخواهم كه به شما ندهم، هيچ كس نمىتواند به شما بدهد. بنا بر اين، من، سزاوارترين كسى هستم كه از او چيز مىخواهند و شايستهترين كسى هستم كه به او التماس مىكنند.
15. رسول اللّه صلى الله عليه و آله: يَدخُلُ الجَنَّةَ رَجُلانِ كانا يَعمَلانِ عَمَلًا واحِدا، فَيَرى أحَدُهُما صاحِبَهُ فَوقَهُ، فَيَقولُ: يا رَبِّ، بِما أعطَيتَهُ و كانَ عَمَلُنا واحِدا؟
فَيَقولُ اللّهُ تَبارَكَ و تَعالى: سَأَلَني و لَم تَسأَلني.
15. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: دو انسان كه هر دو يكسان عمل كردهاند، وارد بهشت مىشوند، امّا يكى از آن دو، ديگرى را برتر از خود مىبيند. پس مىگويد: پروردگارا! از چه رو او را برترى دادى، در حالى كه عمل هر دوى ما يكسان بوده است؟
خداوند تبارك و تعالى مىفرمايد: «او از من درخواست كرد و تو درخواست نكردى».
باب يكم: تشويق كردن به دعا
1/ 1 اهتمام ورزيدن به دعا
1/ 2 اهتمام اولياى خدا به دعا
17. الكافي عن زرارة عن الإمام الباقر عليه السلام، قال: قُلتُ: «إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ»؟ قالَ: الأَوّاهُ هُوَ الدَّعّاءُ.
اوّاه، يعنى كسى كه بسيار آه و زارى كند، دلسوز و مهربان؛ امّا با توجّه به احاديثى كه در تفسير اين واژه آمده است، آن را دعاكننده ترجمه كرديم( م).
17. الكافى- به نقل از زراره-: به امام [باقر عليه السلام:] گفتم: «راستى كه ابراهيم، اوّاه و بردبار بود»، به چه معناست؟
فرمود: «اوّاه، يعنى بسيار دعاكننده».
19. الإمام الصادق عليه السلام: كانَ أميرُ المُؤمِنينَ عليه السلام رَجُلًا دَعّاءً.
19. امام صادق عليه السلام: امير مؤمنان، مردى بود بسيار اهل دعا.
24. الإمام عليّ عليه السلام- في وَصفِ شيعَةِ أهلِ البَيتِ-: ... ذُبُلُ الشِّفاهِ مِنَ الدُّعاءِ.
24. امام على عليه السلام- در وصف پيروان اهل بيت عليهم السلام-: لبانشان از بسيارىِ دعا، خشكيده است.
(شیر را بچه همی ماند بدو * تو به امیرالمؤمنین چه می مانی بگو)
25. الإمام الباقر عليه السلام- لِعَمرِو بنِ أبِي المِقدامِ-: يا أبَا المِقدامِ، إنَّما شيعَةُ عَلِيٍّ عليه السلام إذا جَنَّهُمُ اللَّيلُ اتَّخَذُوا الأَرضَ فِراشا، وَ استَقبَلُوا الأَرضَ بِجِباهِهِم، كَثيرٌ سُجودُهُم، كَثيرَةٌ دُموعُهُم، كَثيرٌ دُعاؤُهُم.
25. امام باقر عليه السلام- به عمرو بن ابى مقدام-: اى ابو مقدام! ... بسيار سجده مىكنند، فراوان اشك مىريزند، فراوان دعا مىكنند.
1/ 3 پيشدستى كردن در دعا
28. عنه صلى الله عليه و آله: مَن سَرَّهُ أن يَستَجيبَ اللّهُ لَهُ عِندَ الشَّدائِدِ وَ الكُرَبِ، فَليُكثِرِ الدُّعاءَ فِي الرَّخاءِ.
28. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هر كه خوش دارد كه خداوند، در سختىها و گرفتارىها دعايش را بپذيرد، در هنگام آسايش و خوشى، بسيار دعا كند.
33. الإمام عليّ عليه السلام: تَقَدَّموا بِالدُّعاءِ قَبلَ نُزولِ البَلاءِ.
33. امام على عليه السلام: پيش از نازل شدن بلا، دعا كنيد.
34. الإمام عليّ عليه السلام: ما مِن أحَدٍ ابتُلِيَ و إن عَظُمَت بَلواهُ بِأَحَقَّ بِالدُّعاءِ مِنَ المُعافَى الَّذي لا يَأمَنُ البَلاءَ.
34. امام على عليه السلام: هيچ بلازدهاى، هرچند گرفتارىِ او بزرگ باشد، به دعا كردن سزاوارتر از كسى نيست كه در عافيت به سر مىبَرد، امّا از بلا ايمن نيست.
36. عنه عليه السلام: مَن تَقَدَّمَ فِي الدُّعاءِ قَبلَ أن يَنزِلَ بِهِ البَلاءُ استُجيبَ لَهُ إذا نَزَلَ بِهِ البَلاءُ، و مَن لَم يَتَقَدَّم فِي الدُّعاءِ ثُمَّ نَزَلَ بِهِ البَلاءُ لَم يُستَجَب لَهُ.
36. امام زين العابدين عليه السلام: هر كس پيش از آن كه بلا [و گرفتارى] بر او فرود آيد، دعا كند، در آن هنگام كه بلا بر وى نازل گردد، دعايش مستجاب مىشود و هر كس پيشتر دعا نكند و بعد، بلا بر او نازل گردد، دعايش مستجاب نمىشود.
37. عنه عليه السلام: أوحَى اللّهُ تَبارَكَ و تَعالى إلى داوُدَ عليه السلام: يا داوُدُ، اذكُرني في أيّامِ سَرّائِكَ، كَي أستَجيبَ في أيّامِ ضَرّائِكَ.
37. امام زين العابدين عليه السلام: خداوند تبارك و تعالى به داود عليه السلام وحى فرمود: «اى داود! در روزهاى خوشىات مرا ياد كن، تا در روزهاى رنج و ناخوشىات، تو را پاسخ گويم».
39. الإمام الرضا عليه السلام: إنَّ أبا جَعفَرٍ عليه السلام كانَ يَقولُ: يَنبَغي لِلمُؤمِنِ ِ أَنْ يكونَ دُعَاؤُهُ فِى الرَّخَاءِ نَحْواً مِنْ دُعَائِهِ فِى الشِّدَّة ، لَيسَ إذا اعطِيَ فَتَرَ!.
39. امام رضا عليه السلام: ابو جعفر (امام باقر) عليه السلام پيوسته مىفرمود: «مؤمن، بايد دعاكردنش در هنگام آسايش، همانند دعا كردنش در هنگام سختى باشد، نه اين كه هرگاه به او عطا شد، [در دعا كردن] سست شود. ».
40. الإمام الصادق عليه السلام: مَن تَخَوَّفَ مِن بَلاءٍ يُصيبُهُ فَتَقَدَّمَ فيهِ بِالدُّعاءِ، لَم يُرِهِ اللّهُ عز و جل ذلِكَ البَلاءَ أبَدا.
40. امام صادق عليه السلام: هر كس بترسد بلايى به او برسد و قبل از آن دعا كند، خداوند عز و جل هرگز آن بلا را به او نشان نمىدهد.
باب دوم: ارزش دعا
2/ 1 مغز عبادت
43. عنه صلى الله عليه و آله: الدُّعاءُ مُخُّ العِبادَةِ، و لا يَهلِكُ مَعَ الدُّعاءِ أحَدٌ.
43. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: دعا، مغز عبادت است و با وجود دعا كردن، هيچ كس هلاك نمىشود.
2/ 2 برترين عبادت
46. الإمام الباقر عليه السلام: إنَّ اللّهَ عز و جل يَقولُ: «إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ» قالَ: هُوَ الدُّعاءُ، و أفضَلُ العِبادَةِ الدُّعاءُ.
46. امام باقر عليه السلام: خداوند عز و جل مىفرمايد: «كسانى كه از عبادت من گردنفرازى مىكنند، به زودى با خوارى به دوزخ درمىآيند». مقصود از عبادت، دعاست. دعا كردن، برترين عبادت است.
50. عنه صلى الله عليه و آله: لَيسَ شَيءٌ أحَبَّ إلَى اللّهِ عز و جل مِن أن يُسأَلَ.
50. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هيچ چيز نزد خداوند عز و جل محبوبتر از آن نيست كه از او درخواست شود.
2/ 3 برترى زياد خواندن دعا بر زياد خواندن قرآن و نمازهاى مستحبّى
55. تهذيب الأحكام عن معاوية بن عمّار: قُلتُ لِأَبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام: رَجُلانِ افتَتَحَا الصَّلاةَ في ساعَةٍ واحِدَةٍ، فَتَلا هذَا القُرآنَ فَكانَت تِلاوَتُهُ أكثَرَ مِن دُعائِهِ، و دَعا هذا أكثَرَ فَكانَ دُعاؤُهُ أكثَرَ مِن تِلاوَتِهِ، ثُمَّ انصَرَفا في ساعَةٍ واحِدَةٍ، أيُّهُما أفضَلُ؟
قالَ: كُلٌّ فيهِ فَضلٌ، كُلٌّ حَسَنٌ. قُلتُ: إنّي قَد عَلِمتُ أنَّ كُلًاّ حَسَنٌ و أنَّ كُلًاّ فيهِ فَضلٌ.
فَقالَ: الدُّعاءُ أفضَلُ، أما سَمِعتَ قَولَ اللّهِ عز و جل: «وَ قالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ»؟! هِيَ وَ اللّهِ العِبادَةُ، هِيَ وَ اللّهِ أفضَلُ، هِيَ وَ اللّهِ أفضَلُ، أ لَيسَت هِيَ العِبادَةَ؟! هِيَ وَ اللّهِ العِبادَةُ، هِيَ وَ اللّهِ العِبادَةُ، أ لَيسَت هِيَ أشَدَّهُنَّ؟! هِيَ وَ اللّهِ أشَدُّهُنَّ، هِيَ وَ اللّهِ أشَدُّهُنَّ.
55. تهذيب الأحكام- به نقل از معاوية بن عمّار-: به امام صادق عليه السلام گفتم: دو نفر، همزمان شروع به خواندن نماز مىكنند. يكى تلاوتِ قرآنش بيشتر از دعا كردن اوست و ديگرى، دعا كردنش بيشتر از تلاوتش است و هر دو، همزمان، نماز را به پايان مىبرند. كدام يك فضيلتشان بيشتر است؟
فرمود: «هر دو فضيلت دارد. هر دو خوب است».
گفتم: من هم مىدانم كه هر دو خوب است و هر دو فضيلت دارد.
فرمود: «دعا، فضيلتش بيشتر است. مگر نشنيدهاى اين سخن خداوند عز و جل را كه: «و پروردگارتان فرمود: مرا بخوانيد تا پاسختان دهم. همانا كسانى كه از عبادت من گردنفرازى مىكنند، به زودى با خوارى به دوزخ در مىآيند»؟! به خدا سوگند كه دعا، عبادت است. به خدا سوگند كه دعا، برتر است. به خدا سوگند كه دعا، برتر است. مگر دعا، عبادت نيست؟! به خدا سوگند كه دعا، عبادت است. به خدا سوگند كه آن، عبادت است. مگر دعا، قوىترين عبادت نيست؟! به خدا سوگند كه دعا، قوىترينِ عبادات است. به خدا سوگند كه آن، قوىترينِ عبادات است.
[1] بحار الأنوار: ج 94 ص 151 نقلًا عن كتب بعض الأصحاب.
[2] غافر: 60.
[3] ر. ك: الميزان في تفسير القرآن: ج 2 ص 31
[4] تنبيه الخواطر: ج 2 ص 237.
[5] كنز العمّال: ج 15 ص 866 ح 43445 نقلًا عن حلية الأولياء: ج 6 ص 95 عن ثور يرفع الحديث.