بخش نهم: استغفار (آمرزش خواهی از خدا) واژهشناسی
بخش نهم: استغفار (آمرزش خواهی از خدا)
واژهشناسی «استغفار»
مادّه «غفر»، اغلب به معنای پوشش است. پس «غفر»، يعنی پوشاندن. غفران و غفر به يك معنا هستند. گفته میشود: «غفر اللّه ذنبه (خدا گناهش را بپوشاند)». غفر و غفران و مغفرة، مصدر هستند ... مِغفَر، يعنی: كلاهْ خود.
(معجم مقاييس اللغة: ج 4 ص 385.)
غفر، پوشاندن چيزی است كه او را از آلودگی نگه دارد. و از همين معنا گفته میشود: «اغفر ثوبك في الوعاء (جامهات را در ظرف بپوشان و پنهان كن)» و «اصبغ ثوبك؛ فإنّه أغفر للوسخ (جامهات را رنگ كن؛ زيرا اين كار، چرك آن را بهتر میپوشاند)». «المغفرة من اللّه»، به اين معناست كه خداوند، بنده را از اين كه عذاب به او رسد، نگه میدارد ... استغفار، يعنی: طلب پوشاندن به گفتار و كردار.
استغفار، در قرآن و حديث
در قرآن كريم، مشتقّات مادّه «غفر»، 234 بار تكرار شده است. اين كتاب آسمانی، هفت بار به صورتهای مختلف، پيروان خود را به درخواست مغفرت تشويق كرده است. (بقره: آيه 199، هود: آيه 3 و 52 و 92، نوح: آيه 10، مزّمّل: آيه 20، فصّلت: آيه 6.) همچنين، از خداوند متعال 91 بار با صفت «غفور»، پنج بار با صفت «غفّار» و يك بار با صفت «غافر» ياد كرده است، كه اين همه در برخورد با خطاكاران، حاكی از گستردگی رأفت و رحمت الهی است.
معنای غفران الهی
پردهپوشی خداوند متعال نسبت به گناه، به معنای از بين بردن آثار و تبعات آن است و حتّی خداوند منّان، در شرايطی، برای گنهكار، با تبديل كردن گناهان او به كارهای نيك، پردهپوشی میكند، چنان كه خداوند متعال با اشاره به شماری از كسانی كه مرتكب گناهانی بزرگ شدهاند و مستحقّ عذاب مضاعف در دوزخ گرديدهاند، میفرمايد:
«إِلَّا مَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلًا صالِحاً فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ وَ كانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً» (فرقان: آيه 70)
مگر كسی كه توبه كند و ايمان آورد و كار شايسته كند. پس خداوند، بدیهای اينان را به نيكی تبديل میكند و خدا همواره آمرزنده مهربان است».
فصل يكم: حقيقت آمرزشخواهی
معنای آمرزشخواهی
الإمام عليّ عليه السلام لِقائِلٍ قالَ بِحَضرَتِهِ: أستَغفِرُ اللّهَ: ثَكِلَتكَ امُّكَ، أ تَدري مَا الاستِغفارُ؟ الاستِغفارُ دَرَجَةُ العِلِّيّينَ. و هُوَ اسمٌ واقِعٌ عَلی سِتَّةِ مَعانٍ:
أوَّلُها: النَّدَمُ عَلی ما مَضی. وَ الثّاني: العَزمُ عَلی تَركِ العَودِ إلَيهِ أبَدا.
وَ الثّالِثُ: أن تُؤَدِّيَ إلَی المَخلوقينَ حُقوقَهُم حَتّی تَلقَی اللّهَ أملَسَ لَيسَ عَلَيكَ تَبِعَةٌ. وَ الرّابِعُ: أن تَعمِدَ إلی كُلِّ فَريضَةٍ عَلَيكَ ضَيَّعتَها فَتُؤَدِّيَ حَقَّها.
وَ الخامِسُ: أن تَعمِدَ إلَی اللَّحمِ الَّذي نَبَتَ عَلَی السُّحتِ فَتُذيبَهُ بِالأَحزانِ حَتّی تُلصِقَ الجِلدَ بِالعَظمِ، و يَنشَأَ بَينَهُما لَحمٌ جَديدٌ. وَ السّادِسُ: أن تُذيقَ الجِسمَ ألَمَ الطّاعَةِ، كَما أذَقتَهُ حَلاوَةَ المَعصِيَةِ. فَعِندَ ذلِكَ تَقولُ: أستَغفِرُ اللّهَ.
امام علی عليه السلام : به گويندهای كه در حضور ايشان گفت: از خدا آمرزش میخواهم: مادرت به عزايت بنشيند! آيا میدانی آمرزشخواهی چيست؟ آمرزشخواهی، درجه بلندپايگان است، و آن، نامی است كه متضمّن شش معناست:
اوّل، پشيمانی از گذشته؛ دوم، تصميم بر اين كه ديگر، هرگز به گناه باز نگردی؛
سوم، اين كه حقوق مردمان را به آنان ادا كنی، به طوری كه خداوند را در حالی ديدار كنی كه كاملًا پاك باشی و هيچ حقّی از مردم بر گردنت نباشد؛ چهارم، اين كه هر وظيفه [و واجبی] را كه فرو گذاردهای، حقّ آن را به جا آوری.
پنجم، اين كه گوشتی را كه از حرام [بر تنت] روييده است، با غم و اندوهها آب كنی تا جايی كه پوست به استخوان بچسبد و دوباره، گوشتی تازه ميانشان بِرويد. و ششم، اين كه درد [و رنج] طاعت را به تن بچشانی، همچنان كه شيرينی گناه را به آن چشاندهای. در اين هنگام، بگو:" از خدا آمرزش میخواهم"».
نهج البلاغة: الحكمة 417.
نكوهش آمرزشخواهی غير حقيقی
رسول اللّه صلی الله عليه و آله: التّائِبُ مِنَ الذَّنبِ كَمَن لا ذَنبَ لَهُ، وَ المُستَغفِرُ مِنَ الذَّنبِ و هُوَ مُقيمٌ عَلَيهِ كَالمُستَهزِئِ بِرَبِّهِ.
پيامبر خدا صلی الله عليه و آله: توبه كننده از گناه، مانند كسی است كه اصلًا گناه نكرده باشد، و كسی كه از گناه، آمرزش خواهد، امّا همچنان بر آن گناه بمانَد، چونان كسی است كه پروردگارش را ريشخند كند.
مكارم الأخلاق: ج 2 ص 90.
الإمام عليّ عليه السلام: مِنَ الغِرَّةِ بِاللّهِ أن يُصِرَّ العَبدُ عَلَی المَعصِيَةِ، و يَتَمَنّی عَلَی اللّهِ المَغفِرَةَ.
امام علی عليه السلام: از گستاخی [و بیتوجّهی] به خداست كه بنده، بر گناه و نافرمانی او پای فشارد و [با اين حال] توقّع آمرزش از خدا داشته باشد.
الأمالي للطوسي: ص 580.
فصل دوم: تشويق به آمرزشخواهی و برحذر داشتن از وا نهادن آن
تشويق به آمرزشخواهی
رسول اللّه صلی الله عليه و آله: عَوِّدوا ألسِنَتَكُمُ الاستِغفارَ، فَإِنَّ اللّهَ لَم يُعَلِّمكُمُ الاستِغفارَ إلّا و هُوَ يُريدُ أن يَغفِرَ لَكُم.
پيامبر خدا صلی الله عليه و آله: زبانهايتان را به آمرزشخواهی عادت دهيد؛ زيرا خداوند، آمرزشخواهی را به شما نياموخت، مگر برای اين كه میخواهد شما را بيامرزد.
بحار الأنوار: ج 93 ص 283.
رسول اللّه صلی الله عليه و آله: إنِ استَطَعتُم أن تُكثِروا مِنَ الاستِغفارِ فَافعَلوا، فَإِنَّهُ لَيسَ شَيءٌ أنجَحَ عِندَ اللّهِ و لا أحَبَّ إلَيهِ مِنهُ.
پيامبر خدا صلی الله عليه و آله: اگر توانستيد بسيار آمرزشخواهی كنيد، چنين كنيد؛ زيرا در نزد خداوند، چيزی مؤثّرتر و دوست داشتنیتر از آن نيست.
محمدی ری شهری ؛ نهج الذکر ، ج 4 ؛ حدیث 2508.
رسول اللّه صلی الله عليه و آله: مَن أحَبَّ أن تَسُرَّهُ صَحيفَتُهُ، فَليُكثِر فيها مِنَ الاستِغفارِ.
پيامبر خدا صلی الله عليه و آله: هركس دوست دارد كه نامه اعمالش او را خوش حال گرداند، پس بر آمرزشخواهی در آن بيفزايد.
محمدی ری شهری ؛ نهج الذکر ، ج 4 ؛ حدیث 2510.
رسول اللّه صلی الله عليه و آله: الاستِغفارُ فِي الصَّحيفَةِ يَتَلَألَأُ نورا.
پيامبر خدا صلی الله عليه و آله: آمرزشخواهی، در نامه اعمال، چون نور میدرخشد.
محمدی ری شهری ؛ نهج الذکر ، ج 4 ؛ حدیث 2511.
رسول اللّه صلی الله عليه و آله: عَلَيكُم بِلا إلهَ إلَا اللّهُ وَ الاستِغفارِ، فَأَكثِروا مِنهُما؛ فَإِنَّ إبليسَ قالَ: أهلَكتُ النّاسَ بِالذُّنوبِ فَأَهلَكوني بِلا إلهَ إلَا اللّهُ وَ الاستِغفارِ، فَلَمّا رَأَيتُ ذلِكَ، أهلَكتُهُم بِالأَهواءِ، و هُم يَحسَبونَ أنَّهُم مُهتَدونَ.
پيامبر خدا صلی الله عليه و آله: بر شما باد گفتن «لا إله إلّا اللّه» و طلبِ آمرزش. اين دو را بسيار بگوييد؛ زيرا ابليس گفت: من، مردم را با گناهان نابود كردم و آنان با «لا إله إلّا اللّه» و طلب آمرزش، مرا نابود كردند. پس چون چنين ديدم، آنان را با هوا و هوس نابود كردم، در حالی كه گمان میكنند در راه راست هستند.
محمدی ری شهری ؛ نهج الذکر ، ج 4 ؛ حدیث 2512.
مجمع الزوائد عن أنس: جاءَ رَجُلٌ إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله عليه و آله فَقالَ: يا رَسولَ اللّهِ، إنّي أذنَبتُ، فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله عليه و آله: إذا أذنَبتَ فَاستَغفِر رَبَّكَ، قالَ: فَإِنّي أستَغفِرُهُ ثُمَّ أعودُ فَاذنِبُ، قالَ: فَإِذا أذنَبتَ فَعُد فَاستَغفِر رَبَّكَ، قالَ: فَإِنّي أستَغفِرُ ثُمَّ أعودُ فَاذنِبُ، قالَ: إذا أذنَبتَ فَعُد فَاستَغفِر رَبَّكَ، فَقالَها فِي الرّابِعَةِ، فَقالَ: إذا أذنَبتَ فَاستَغفِر رَبَّكَ حَتّی يَكونَ الشَّيطانُ هُوَ المَخسورُ.
انَس: مردی نزد پيامبر خدا آمد و گفت: ای پيامبر خدا! من مرتكب گناه شدهام. پيامبر خدا فرمود: «هرگاه گناهی كردی، از پروردگارت طلب آمرزش كن». مرد گفت: من از او طلب آمرزش میكنم، امّا دوباره مرتكب گناه میشوم.
فرمود: «چون دوباره گناه كردی، دوباره از پروردگارت طلب آمرزش كن». مرد گفت: طلب آمرزش میكنم؛ ولی باز هم گناه میكنم.
فرمود: «چون گناه كردی، باز هم از پروردگارت طلب آمرزش كن». مرد بار چهارم همان جمله را گفت. پيامبر صلی الله عليه و آله فرمود: «چون گناه كردی، باز از پروردگارت طلب آمرزش كن، چندان كه [سرانجام] شيطان، بازنده [و مأيوس] (/ گم و گور) شود».
محمدی ری شهری ؛ نهج الذکر ، ج 4 ؛ حدیث 2513.
الإمام عليّ عليه السلام: عَجِبتُ لِمَن يَقنَطُ و مَعَهُ الاستِغفارُ.
امام علی عليه السلام: در شگفتم از كسی كه آمرزشخواهی را دارد و با اين حال، نوميد میشود!
نهج البلاغة: الحكمة 87.
الإمام عليّ عليه السلام: التَّوبَةُ عَلی أربَعِ دَعائِمَ: نَدَمٍ بِالقَلبِ، وَ استِغفارٍ بِاللِّسانِ و عَمَلٍ بِالجَوارِحِ، و عَزمٍ أن لا يَعودَ.
امام علی عليه السلام: توبه، بر چهار ستونْ استوار است: پشيمانی در دل، آمرزشخواهی به زبان، تحقّق بخشيدن [به آن] در عمل، و تصميم گرفتن به تكرار نكردن [گناه].
بحار الأنوار: ج 78 ص 81.
الإمام عليّ عليه السلام: النَّدَمُ استِغفارٌ.
امام علی عليه السلام: پشيمانی [از گناه]، همان آمرزشخواهی است.
غرر الحكم: ح 178.
الإمام الصادق عليه السلام: إذا أحسَنتُم فَاحمَدُوا اللّهَ، و إذا أسَأتُم فَاستَغفِرُوا اللّهَ.
امام صادق عليه السلام: هرگاه كار نيكی كرديد، خدا را ستايش گوييد، و هرگاه كار بد [و گناهی] كرديد، از خدا آمرزش بخواهيد.
بحار الأنوار: ج 93 ص 213.
الإمام الصادق عليه السلام مِن وَصِيَّتِهِ لِعَبدِ اللّهِ بنِ جُندَبٍ: يَا ابنَ جُندَبٍ، حَقٌّ عَلی كُلِّ مُسلِمٍ يَعرِفُنا أن يَعرِضَ عَمَلَهُ في كُلِّ يَومٍ و لَيلَةٍ عَلی نَفسِهِ، فَيَكونَ مُحاسِبَ نَفسِهِ، فَإِن رَأی حَسَنَةً استَزادَ مِنها، و إن رَأی سَيِّئَةً استَغفَرَ مِنها؛ لِئَلّا يَخزی يَومَ القِيامَةِ.
امام صادق عليه السلام : ای پسر جندب! بر هر مسلمانی كه به ما اعتقاد دارد، لازم است كه در روز و شب، كردار خود را بر خويشتن عرضه كند و حسابرسِ خود باشد. اگر نيكی ديد، بر آن بيفزايد و اگر كردار بدی از خود مشاهده كرد، از آن آمرزش بخواهد تا در روز رستاخيز، سرافكنده نشود.
بحار الأنوار: ج 78 ص 279.
تشويق به آمرزشخواهی بسيار
الإمام الصادق عليه السلام: إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله عليه و آله كانَ يَتوبُ إلَی اللّهِ و يَستَغفِرُهُ في كُلِّ يَومٍ و لَيلَةٍ مائَةَ مَرَّةٍ مِن غَيرِ ذَنبٍ.
امام صادق عليه السلام: پيامبر خدا، شبانه روزی صد مرتبه به درگاه خدا، توبه میكرد و از او آمرزش میطلبيد، بدون آن كه گناهی از ايشان، سر زده باشد.
بحار الأنوار: ج 44 ص 276.