ركوع ركوع آن است كه پس از پايان سوره
ركوع
ركوع آن است كه پس از پايان سوره، به نيّت تعظيم خدا و فروتنى در برابر فرمان و عظمت پروردگار، تا حدّى خم شويم كه دستها به زانوها برسد، كمر، صاف باشد، گردن، كشيده باشد، گويا نمازگزار، حاضر است كه در راه خدا، گردنش زده شود. «محجةالبيضاء، ج 1، ص 390»
ركوع، از بهترين نوع اظهار بندگى است. ركوع، ادب است و سجود، قُرب و كسانى به خدا نزديك مى شوند كه در اظهار ادب، كوتاهى نكرده باشند. اين، مضمون كلام امام صادق عليه السلام است: «وَ فىِ الرّكوعِ ادَبٌ وَ فىِ السّجودِ قُرْبٌ وَ مَنْ لا يَحْسُنُ الادبَ لا يَصْلَحُ للْقربِ» «بحارالانوار، ج 82، ص 108»
اميرالمؤمنين عليه السلام آن قدر ركوع طولانى داشت كه عرق از ساق پاى او جارى و زير قدمهاى مباركش تر مىشد. «بحارالانوار، ج 82، ص 110»
شخصى وارد منزل امام صادق عليه السلام شد، ديد كه امام در حال ركوع، به تسبيح خدا مشغول است و تا 60 مرتبه، تسبيح را تكرار نمود. «وافى، ج 2، ص 107»
وقتى آيه «فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ» «واقعه، آيه 74» نازل شد، پيامبر فرمود: «اجعَلوها فى ركُوعِكم» «الميزان، ج 19، ص 160» در ركوع مىگوييم: سُبحان ربى العظيم و بحمده، و خداى بزرگ را تسبيح و ستايش مىكنيم.
فرشتگان خدا، همواره در حال پرستش خدايند، برخى همواره در ركوع، و بعضى هميشه در سجود و تسبيح. اين كلام امیرالمؤمنین عليه السلام در نهجالبلاغه است: «مِنْهُم سُجود لا يَركَعُونَ وَ رُكوعٌ لايَنْتَصِبُونَ وَ صافُّونَ لا يَتَزايَلُونَ و مُسَبِّحُونَ لايَسْئمُونَ» عدّهاى از آنان همواره در ركوعاند و
عده ای در سجود، عده ای صف كشيدگان و تسبيح گويان بدون خستگى.
(صفحه 173)
سجود
سجده، نشان تذلّل و خاكسارى در برابر خداوند و عاليترين درجه عبوديّت است.
انسان، با سجده، خود را همرنگ با هستى مى كند «وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مِا فِى السَّموتِ وَمَا فِى الْأَرْضِ» «نحل، آيه 49»
سجده، رمز دورانهاى چهارگانه زندگى انسان است، امیرالمؤمنین عليه السلام مى فرمايد: سجده اول، يعنى اينكه از خاكم، سر برداشتن، رمز زندگى دنيايى است. سجده دوم، رمز مردن و به خاك خفتن است، سر برداشتن، رمز محشور شدن است. «بحارالانوار، ج 82، ص 139» و اين مضمون اين آيه است كه: شمارا از خاك آفريديم و به خاك برمىگردانيم و بار ديگر از خاك، بيرونتان مىآوريم. «طه، آيه 55»
چون سجده، نشان عبوديّت است، پس سجده برخوردنىها و پوشيدنىها ممنوع است. زيرا مردم در حال قرب به خدا، نبايد به چيزى سجده كنند كه (در غير حال نماز) بنده آنند ...! «وسائلالشيعه، ج 3، ص 591»
سجده براى غير خدا جايز نيست. «جن، آيه 18» اگر برادران يوسف هم در برابر او به سجده افتادند، در حقيقت عبادت براى خدا و سپاس به درگاه او بود كه يوسف را از قعر چاه به آن عزّت و شوكت رسانده بود. (و یوسف قبله این سجده بود) «يوسف، آيه 100»
(صفحه 174)
سجود هستى براى خدا
طبق بيان قرآن ، همه كائنات و ذرّات، به نوعى داراى شعورند و به ستايش و تسبيح و سجود براى خداى متعال مشغولند: «أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَن فِى السَّموتِ وَمَن فِى الْأَرْضِ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ وَالْجِبَالُ وَالشَّجَرُ وَالدَّوَآبُّ وَكَثِيرٌ مِّنَ النَّاسِ وَكَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذَابُ» «حج، آيه 18» آيا نديدى كه تمام آنان كه در آسمانها و زميناند، براى خدا سجده مىكنند، و نيز، خورشيد و ماه ستارگان و كوه ها و درختان و جنبدگان و بسيارى از مردم. و بسيارى هم (كه از سجده سرپيچى مىكنند) فرمان قهر و عذاب الهى درباره آنان قطعى است.
همه موجودات، تسبيح گوى خدايند ولى شما تسبيح آنان را نمىفهميد. «اسراء، آيه 44» علامه طباطبائی مى فرمايد: «وَالحَّقُ انَّ التَّسبيحَ فِى الْجَميِعِ حقيقىٌّ قالىّ» «الميزان، ج 13، ص 117» حق آن است كه تسبيح موجودات، يك حقيقت است (نه مجاز) و با لفظ و صوت است (نه آفرينش). البته لازم نيست همه الفاظ و اصوات، يكسان باشند.
در حديث است: به صورت حيوان، سيلى نزنيد، چون تسبيح خدا مىگويد. «وسائلالشيعه، ج 8، ص 353» و نيز: لباس خود را بشوييد، چون لباس كثيف، تسبيح خدا نمى كند. «تفسير نمونه، ج 12، ص 140»
(صفحه 176)
سجده اولياء خدا
امام سجاد عليه السلام سجده هاى خود را به قدرى تكرار می کرد که هرگاه سربلند مى كرد، بدن مباركش خيس عرق بود. «بحارالانوار، ج 82، ص 137»
امام كاظم عليه السلام بعد از نماز صبح، سر بر خاك مىنهاد و تا روز بلند مىشد، در حال سجود بود. «قصار الجمل، کلمه سجده»
دليل آنكه حضرت ابراهيم عليه السلام مقام «خليل اللّهى» رسيد، سجده هاى طولانى او بود. «مستدركالوسائل، ج 1، ص 329»
سلمان فارسى مىگفت: اگر سجود نبود، من آرزوى مرگ مى كردم. «بحار، ج 6، ص 130» (يعنى از زندگى دنيا تنها سجده را دوست دارم)
دليل آن كه به امام چهارم، لقب «سجّاد» داده شده، اين بود كه اثر سجود، در همه مواضع هفتگانه امام ديده مىشد. «وسائل الشيعه، ج 4، ص 977»
(صفحه 177)
آثار سجده
شخصى خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و گفت: گناهانم بسيار و عملم اندك است. فرمود: سجده هاى خود را زياد كن، زيرا آن گونه كه باد، برگ درختان را مى ريزد، سجده هم گناهان را مى ريزد. «مستدرك، ج 1، ص 329»
گروهى خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله رسيدند و تقاضاى ضمانت بهشت رفتن خود را داشتند. حضرت فرمود: بشرطِ آنكه با سجده هاى طولانى، بر اين كار مرا يارى كنيد. «مستدرك، ج 1، ص 329»
امام صادق عليه السلام فرمود: سجده هاى خود را طولانى كنيد، زيرا سختترين ناراحتى را بر شيطان، سجده انسان وارد مى كند. چرا كه او خود، مأمور به سجده بر آدم شد و نافرمانى كرد ولى انسان، اطاعت كرد و رستگار شد. « بحارالانوار، ج 82، ص 163»
پيامبر اسلام به يكى از ياران خود فرمود: «اذا ارَدْتَ انْ يَحشُركَ اللّهُ مَعىَ فَاطِلِ السُجودَ بَيْنَ يَدَىِ اللّه» « بحارالانوار، ج 82، ص 164» اگر مىخواهى در قيامت با من باشى، در پيشگاه خدا سجده هاى طولانى داشته باش.
(صفحه 179)