گلچین کتاب شیوههای ترغیب و جذب به نماز ؛ حجت الاسلام دکتر علی نقی فقیهی
گلچین کتاب شیوههای ترغیب و جذب به نماز ؛ حجت الاسلام دکتر علی نقی فقیهی
شیوه های زمینه ای دعوت به نماز رفتارهایی است که به طور غیرمستقیم آمادگی کودکان را برای جذب به نماز افزایش می دهد.
- گفتن اذان و اقامه ی در گوش نوزاد
اخیراً روان شناسان ثابت کرده اند که روح کودک، در شش سال اول زندگی، بسیار حساس تر و نقش پذیرتر از دوره های دیگر زندگی اوست و دیده ها و شنیده ها را، چنان در خود جذب می کند که به سختی می تواند آثار مثبت یا منفی آن ها را در بزرگ سالی از خود بزداید. بنابراین، گفتن اذان و اقامه در گوش نوزاد که معصومین بر آن سفارش کرده اند، او را ایمن می کند و زمینه ساز شخصیت مطلوب او – در بزرگ سالی – است.
- برداشتن کام نوزاد با تربت امام حسین علیه السلام
امام صادق علیه السلام فرمودند: «حَنِّکُوا اَولادَ کُم بِتُربَةِ الحُسَینِ علیه السلام فَاِنَّهُ اَمانٌ» (وسائل الشیعه، ج 15، ص 138)
کام فرزندان خود را با تربت حسین بن علی علیه السلام بردارید که مایه ی ایمنی کودک خواهد بود. (یعنی یکی از عوامل ایمنی از وسوسه های شیطان و گرایش به معنویت نماز در کودک است).
- تغذیه نوزاد از شیر زن عفیف و با وضو شیر دادن.
رسول خدا صلی اللّه علیه وآله می فرماید: از شیر زنان بدکار و دیوانه به فرزندانتان پرهیز کنید زیرا شیر اثر خود را می گذارد. «تَوَقَّوْا عَلَى أَوْلَادِكُمْ لَبَنَ الْبَغِيَّةِ وَ الْمَجْنُونَةِ فَإِنَّ اللَّبَنَ يُعْدِي» (محمد رضا طبی. الاخبار، ج 12، ص 105)
همچنین امام صادق علیه السلام می فرماید: شیر دادن زن یهودی یا نصرانی (به کودک) نزد من بهتر است از شیر دادن زن ناصبی؛ پس ناصبی را به دایگی انتخاب نکنید. (دشمن اهل پیامبر را ناصبی می گویند)
«رَضَاعُ الْيَهُودِيَّةِ وَ النَّصْرَانِيَّةِ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ إِرْضَاعِ النَّاصِبِيَّةِ فَاحْذَرُوا النُّصَّابَ أَنْ تُظَائِرُوهُمْ» (مستدرک الوسائل، ج 15، ص 162)
از مادر شیخ مرتضی انصاری، که از مراجع و عالمان برجسته ی قرن سیزدهم است و صاحب دو کتاب ارزشمند و گران سنگ مکاسب و وسائل بود، پرسیدند: فرزندت چگونه به درجات عالیِ تقوا و عبادت رسیده است؟ پاسخ داد: من در انتظار آن بودم که فرزندم ترقِی بیش تری داشته باشد، زیرا در هنگام شیرخوارگی اش، به او شیر نمی دادم مگر این که با وضو بودم؛ حتی در شب های سرد زمستان هم بدون وضو او را شیر ندادم.
- لقب دادن به کودک با نام نیک به ویژه اسامی ائمه علیه السلام
جابر از امام باقر علیه السلام روایت می کند که آن حضرت به کودک خردسالی فرمود: نامت چیست؟ گفت محمد؛ حضرت فرمود: کنیه ات چیست؟ گفت: علی؛ حضرت فرمود: تو به وسیله این کنیه بر خود دژی ساخته ای که شیطان بر تو راهی ندارد. هر گاه شیطان بشنود شخصی را به نام محمد یا علی می خوانند، مثل سرب ذوب می شود و هر گاه بشنود کسی را به نام یکی از دشمنان ما می خوانند به شادی و نشاط در می آید و به خود می بالد. (پس نام زیبا می تواند نفوذ و اثر گذاری شیطان را کاهش دهد و مهمترین اثر شیطان در دور کردن انسان از عبادت خداوند و نماز است.)
«مَا اسمُکَ؟ قالَ: مُحَمَّدٌ: قالَ بِمَ تُکَنّی؟ قالَ بِعَلِی قَقالَ اَبُو جَعفَرٍ اِحتَظَرتَ مِنَ الشَّیطانِ اِحتِظاراً شَدیداً، اِنِّ الشَّیطانَ اِذا سَمِعَ مُنادِیاً ینادی یا مُحَمَّداً اَو یا عَلِیاً ذابَ کَما یذُوبُ الرَّصاصُ حَتّی اِذا سَمِعَ مُنادِیاً ینادی بِاسمِ عَدُوٍّ مِن اَعدائِنا إِهتَزَّ وَ اِختالَ» (وسائل الشیعه، ج 15، ص 126)
- کوتاه کردن نماز به لحاظ توجه به کودک
هنگامی که کودکان در کنار ما حضور دارند سعی کنیم نماز را کوتاه تر بخوانیم زیرا نماز طولانی برای کودک خسته کننده است و این احساس خستگی برای کودک تنفر از نماز را به جا می گذارد.
انس بن مالک گوید: هنگامی که پیامبر صلی اللّه علیه وآله در حال نماز صدای کودکی را، که با مادرش بود، می شنید، سوره های سبک و کوتاه را قرائت می فرمود.
«کانَ رَسوُلُ اللهِ یسمَعُ الصَّبِی مَعَ اُمِّهِ وَ هُوَ فِی الصَّلاةِ فَیقرَأُ بِسُورَةِ الخَفیفَةِ اَوِ القَصیرَةِ» (کتاب العیال، ج 1، ص 353)
«عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ ص بِالنَّاسِ الظُّهْرَ فَخَفَّفَ فِي الرَّكْعَتَيْنِ الْأَخِيرَتَيْنِ فَلَمَّا انْصَرَفَ قَالَ لَهُ النَّاسُ هَلْ حَدَثَ فِي الصَّلَاةِ حَدَثٌ قَالَ وَ مَا ذَاكَ قَالُوا خَفَّفْتَ فِي الرَّكْعَتَيْنِ الْأَخِيرَتَيْنِ فَقَالَ لَهُمْ أَمَا سَمِعْتُمْ صُرَاخَ الصَّبِيِّ» (وسائل الشیعه ؛ ج 21 ؛ ص 480)
رسول اکرم صلی اللّه علیه وآله نماز ظهر را با مردم به جماعت گزارد و دو رکعت آخر را به سرعت تمام کرد. پس از نماز مردم گفتند : یا رسول الله آیا در نماز حادثه ای رُخ داد؟ حضرت پرسید: برای چه این سوال را پرسیدید؟ عرض کردند: دو رکعت آخر نماز را با سرعت خواندید؛ فرمود: مگر صدای شیون و فریاد کودک را نشنیدید؟!
- آرام کردن و در آغوش گرفتن یا شیر دادن بچه در حال نماز
کودک گرسنه و نیازمند به شیر مادر، اگر به هنگام نماز شیر را از او دریغ کنند نسبت به نماز تنفر پیدا می کند، زیرا نماز را مانع رسیدن به نیاز اساسی اش می بیند و چنانچه کودک در هنگام نماز شیر داده شود با نماز انس می گیرد و در بزرگ سالی به نماز روی می آورد.
امام صادق علیه السلام می فرماید: زنی که در حال نماز است اشکال ندارد کودک خود را، در حالی که تشهّد می خواهند، شیر دهد.
«لا بَأسَ اَن تَحمِلَ المَرأَةُ صَبِیهَّا وَ هِی تُصَلّی وَ تُرضِعُهُ وَ هِی تَشهَّدُ» (وسائل الشیعه، ج 4، ص 127)؛
علی بن جعفر برادر امام موسی بن جعفر علیه السلام گوید: از آن حضرت – درباره ی زنی که به نماز واجب مشغول است و فرزند او در کنارش گریه می کند – پرسیدم؛ گفتم: آیا جایز است در حال نشسته کودک خود را در بغل بگیرد و به دامن خود بنشاند و او را آرام کند و شیر بدهد؟ فرمود: اشکالی ندارد.
«سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَرْأَةِ تَكُونُ فِي صَلَاةٍ فَرِيضَةٍ وَ وَلَدُهَا إِلَى جَنْبِهَا فَيَبْكِي وَ هِيَ قَاعِدَةٌ هَلْ يَصْلُحُ لَهَا أَنْ تَنَاوَلَهُ فَتُقْعِدَهُ فِي حَجْرِهَا تُسْكِتَهُ أَوْ تُرْضِعَهُ قَالَ لَا بَأْسَ» (وسائل الشیعه، ج 4، ص 127)
- نگاه محبت آمیز و بوسیدن و در آغوش گرفتن کودک
اخلاق نیکو و نگاه محبت آمیز، کودک و بزرگ را جذب می کند. حال اگر این ها در نماز متجلی شود ظاهر نماز را جلوه گر و کودک را به نماز ترغیب می کند.
رسول خدا صلی اللّه علیه وآله: هرکس فرزند خود را ببوسد خدا برای او یک ثوای می نویسد. «مَن قَبَّلَ وَلَدَهُ کَتَبَ اللهُ لَهُ حَسَنَةً» (وسائل الشیعه، ج 15، ص 194 – 202)
رسول خدا صلی اللّه علیه وآله: نگاه کردن پدر و مادر به فرزند، از روی محبت، عبادت است. «نَظَرُ الوالِدِ اِلی وَلَدِهِ حُبّاً لَهُ عِبادَةٌ» (مستدرک الوسائل، ج 1، ص 170)
- نماز خواندن در پیش روی کودک
مشاهده ی یک فرد، یک حادثه، یک فیلم و نظایر آن، در مخاطب تأثیر بیش تری دارد تا این که درباره ی هر کدام به توضیح بپردازیم. مشاهده نماز خواندن شخص نیز اثر پایدار تری از توضیح دادن درباره آن دارد.
امام حسن علیه السلام فرمودند: «مَا كَانَ فِي الدُّنْيَا أَعْبَدَ مِنْ فَاطِمَةَ سلام اللّه علیها كَانَتْ تَقُومُ حَتَّى تَتَوَرَّمَ قَدَمَاهَا» (بحار الأنوار (ط - بيروت) ؛ ج43 ؛ ص76) در دنیا کسی عابدتر از حضرت فاطمه سلام اللّه علیها نبود. آن قدر به عبادت می ایستاد تا پاهایش ورم می کرد. از حدیث فوق و لحن کلام امام چنین بر می آید که امام حسن علیه السلام در کنار مادرش، زهرای مرضیه سلام اللّه علیها ، حضور داشته و این حضور به طور مداوم بوده است و از عبادت مادر فیض برده است.
- تلقین محبت پیامبر صلی اللّه علیه وآله و اهل بیت علیه السلام در دل کودک
مهر و محبت به هر چیز و هرکس نقش و تأثیر به سزایی در زندگی انسان دارد و آثار و عوارضی بر آن مترتب است. مسلّم است که اگر محبوب کودک فردی نمازخوان باشد (مانند امامان معصوم علیهم السلام) او نیز به نماز روی می آورد. امام علی علیه السلام در مورد محبت از پیامبر صلی اللّه علیه وآله نقل می فرماید: فرزندان خود را بر سه خصلت تربیت کنید: محبت پیامبرتان و محبت اهل بیت او و خواندن قرآن. «اَدِّبُوا اَولادَکُم عَلی ثَلاثِ خِصالٍ: حُبِّ نَبِیکُم وَ حُبِّ اَهلِ بَیتِهِ وَ قِراءَةِ القُرآنِ» (کنز العمال، ج 1، ص 456)
- شرکت دادن کودک در صف نماز جماعت
گاهی کودکی به مسجد می آید و در صف نماز جماعت قرار می گیرد. ولی بزرگ ترها او را از صف یا از مسجد بیرون می کنند. این قبیل برخوردهای غلط روحیه ی مذهبی کودکان را تضعیف، و آنان را نسبت به اعمال مذهبی و مراکز عبادی بی رغبت می سازد.
جابر گوید: از امام باقر علیه السلام درباره ی کودکانی پرسیدم که در نماز جماعت شرکت کرده اند، حضرت فرمود: آنان را به صفوف آخر نماز نرانید، بلکه راهنمایی کنید تا جدا جدا بنشینند. «سَأَلتُهُ عَنِ الصّبیانِ إِذا صَفُّوا فِی الصَّلاةِ المَکتُوبَةِ، قالَ: لا تُؤَخِّرُوهُم عَنِ الصَّلاةِ وَ فَرِّقُوا بَینَهُم» (وسائل الشیعه، ج 4، ص 1274) » با این عمل هم احترام کودکان محفوظ می ماند و هم به تدریج به مراسم مذهبی و مراکز عبادی علاقه مند می شوند.
- بر آورده ساختن خواسته های معقول کودک
برآورده ساختن خواسته های معقول کودک به او بزرگی و شخصیت می بخشد و این امر موجب می شود که کودک نیز به خواسته های معقول بزرگ ترهایش اهمیت دهد و از آن جایی که یکی از خواسته های معقول بزرگ ترها نماز خواندن کودکانشان است. کودکان نیز به این خواسته ی بزرگ ترها اهمیت می دهند و به نماز روی می آورند.
پیامبر صلی اللّه علیه وآله در این مورد می فرماید: همانا کسی که کودکی از نسل خود را، در دوره ی کودکی، راضی سازد و خواسته هایش را برآورد خدا روز قیامت خواسته های او را برآورده می سازد تا آن که او را شود.
«اِنَّهُ مَن تَرَضّی صَبِیاً صَغیراً مَن سَئَلَهُ حَتّی یَرضی تَرَضاهُ اللهُ یَومَ القِیامَةِ حَتّی یرَضی» (محمد نور، منهج التربیة النبویة للطفل، ص 353)
- تأدیب به آداب و سنن دینی در غذا خوردن
کمّ و کیف خوراک انسان با کمّ و کیف عبادت او ارتباط مستقیم و تنگاتنگ دارد. در سیره ی حضرت فاطمه سلام اللّه علیها آمده است که، شب ها به بچه ها غذای سبک می داد تا بتوانند در نماز شب همراه مادر خود باشند و برای نماز صبح هم به آسانی بلند شوند.
به عنوان مثال یک از آداب و سنن دینی در غذا خوردن پرهیز از پرخوری است لقمان حکیم به فرزندش می گوید: فرزندم، چون معده از غذا پر شود، اندیشه فرو می خوابد و از کار می افتد و زبان حکمت گنگ و اعضای بدن از عبادت باز می ماند.
«يَا بُنَيَّ إِذَا مُلِئَتِ الْمَعِدَةُ نَامَتِ الْفِكْرَةُ أَوْ حُرِسَتِ الْحِكْمَةُ وَ قَعَدَتِ الْأَعْضَاءُ عَنِ الْعِبَادَةِ» (مکارم الاخلاق، ص 153)
- عیادت از کودک مریض
بهترین فرصت برای القای نیکی به کودک ایام مریضی اوست. او در این هنگام، نیاز شدیدی به توجه و محبت اطرافیان خود دارد. با رفتن به عیادت او و بردن هدایای مورد علاقه اش، می توانیم محبت خود را به او ابراز کنیم و به او بگوییم: ان شاء الله خوب می شوی؛ هنگامی که خوب شدی دو رکعت نماز به شکرانه ی سلامت بخوان. چنان که پیامبراکرم صلی اللّه علیه وآله در عیادت از کودک مریضی بهترین بهره برداری را می کند و از او می خواهد که به اسلام روی آورد.
انس بن مالک چنین نقل می کند: کودکی از خانواده ی یهودی، که روزی به پیامبر صلی اللّه علیه وآله خدمت کرده بود، بیمار شد. پیامبر صلی اللّه علیه وآله به محض اطلاع، برای عیادت او، به منزل آن یهودی رفت و بالای سر او نشست. پس از محبت به او کودک را به اسلام دعوت کرد. او به پدرش نگاه کرد و خواست ببیند نظر پدرش در این باره چیست؟ پدرش گفت ابوالقاسم را اطاعت کن. او هم اسلام آورد. پیامبر صلی اللّه علیه وآله ، در حالی که از منزل بیرون می آمد فرمود: خدا را سپاس که او را از آتش نجات دادم.
«عَن اَنَسٍ قالَ: کانَ غُلامٌ یهُودِی یخدِمُ النَّبِی صلی اللّه علیه وآله فَمَرَضَ فَاَتاهُ النَّبِی صلی اللّه علیه وآله یعُودُ فَقَعَدَ عِندَ رَأسِهِ، فَقالَ لَهُ، أَسلِم. فَنَظَرَ اِلی اَبیهِ وَ هُوَ عِندَهُ فَقالَ أَطِع اَبَا القاسِمَ. فَأَسلَمَ فَخَرَجَ النَّبِی صلی اللّه علیه وآله وَ هُوَ یقُولُ: اَلحَمدُللهِ الَّذی اَنقَذَهُ عَنِ النّارِ» (منهج التربیة النبویه للطفل، ص 250)
- پرورش امید به خداوند و لطف او در دل کودک
بیان محبت و مهربانی خداوند نسبت به کودکان و تعریف از بهشت پروردگار و نعمت های فراوان آن روح امید نسبت به خداوند را در قلوب کودکان ایجاد می کند و او را به اجرای دستورات خدا مثل نماز ترغیب می کند.
همچنین بایستی از ذکر عذاب های الهی، که چهره ی خشن از پروردگار را در ذهن کودک ترسیم می کند، خودداری کنیم. البته جهنم حق است و برای مستحق آن واجب! لیکن، شرح و تفسیر کمّ و کیف عذاب های آن بدون ملاحظه ی عقل و ادراک کودک، ممکن است حسن ظنّ او را به پروردگار مخدوش کند و موازنه و معادله ی خوف و رجا را بر هم زند و کودک را ناامید سازد.
(خلاصه صفحات 30 تا 52)