1. شرایط و آداب نماز؛ خشوع و حضور قلب 3 یکی دیگر از راه های کسب خشوع در نماز
- شرایط و آداب نماز؛ خشوع و حضور قلب 3
یکی دیگر از راه های کسب خشوع در نماز، بالا بردن شناخت و معرفت خود نسبت به عظمت خداوند است. هر چه معرفت بیشتر باشد، حضور قلب و توجه بیشتری پیدا می شود.
عبای امام سجاد در بین نماز افتاد و ایشان آن را درست نکردند، بعد از نماز از ایشان علت را پرسیدند. فرمود: درک عظمت و بزرگی خدا اجاره نداد عبایم را درست کنم.
- شرایط و آداب نماز؛ خشوع و حضور قلب 4
یکی از راه های بالا بردن معرفت به خداوند که سبب خشوع در نماز می شود، دقت و مطالعه اسماء و صفات خدا در دعای جوشن کبیر و قرآن است. در سوره حمد نیز این اسماء و صفات آمده مثل الله، رَحمن، رَحیم، ربّ العالمین و... که مناسب است درباره آن ها را تحقیق کنیم.
- شرایط و آداب نماز؛ خشوع و حضور قلب 5
دقت در وضو و خواندن دعاهای آن، خشوع می آورد. البته این دعا ها را می توانیم به صورت فارسی بخوانیم.
دعای شستن صورت: «اللَّهُمَّ بَيِّضْ وَجْهِي يَوْمَ تَسْوَدُّ فِيهِ الْوُجُوهُ وَ لَا تُسَوِّدْ وَجْهِي يَوْمَ تَبْيَضُّ فِيهِ الْوُجُوهُ»
خدایا روزى كه صورت های بدکاران در آن روز سياه مىشود روى مرا سفيد گردان و روزى كه صورت های خوبان در آن روز سفيد مي گردد صورت مرا سياه مگردان.
دعای شستن دست راست: «اللَّهُمَّ أَعْطِنِي كِتَابِي بِيَمِينِي وَ الْخُلْدَ فِي الْجِنَانِ بِيَسَارِي وَ حَاسِبْنِي حِساباً يَسِيراً»
خداوندا نامه عمل مرا بدست راست من ده، و برگه اقامت ابدى در بهشت را بدست چپم، و مرا با حسابى آسان مورد حساب كشى قرار ده.
دعای شستن دست چپ: «اللَّهُمَّ لَا تُعْطِنِي كِتَابِي بِيَسَارِي وَ لَا تَجْعَلْهَا مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِي وَ أَعُوذُ بِكَ مِنْ مُقَطَّعَاتِ النِّيرَانِ»
خدايا نامه عمل مرا بدست چپم مده و آن را زنجير بر گردنم مساز و به تو پناه می برم از آن پيراهن های آتشین.
دعای مسح سر: «اللَّهُمَّ غَشِّنِي بِرَحْمَتِكَ وَ بَرَكَاتِكَ وَ عَفْوِكَ»
خدايا من را در رحمت و بركات و بخشش خود بپوشان.
دعای مسح پا: «اللَّهُمَّ ثَبِّتْنِي عَلَى الصِّرَاطِ يَوْمَ تَزِلُّ فِيهِ الْأَقْدَامُ وَ اجْعَلْ سَعْيِي فِيمَا يُرْضِيكَ عَنِّي يَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِكْرَامِ»
خداوندا قدمهاى مرا بر صراط ثابت و استوار دار در آن روز كه قدمها در آن مي لغزد، و سعى و كوشش مرا در آن چيز قرار ده كه تو را از من خشنود و راضى مي سازد، ای صاحب شكوه و بزرگوارى.
- شرایط و آداب نماز؛ خشوع و حضور قلب 6
دقت در معانی آیات و اذکار نماز می تواند خشوع ما را زیاد کند.
چرا ما وقتی برای فهمیدن معانی و معارف نماز نمی گذاریم در حالی که هر روز (پنج بار) و هر ماه و هر سال تا پایان عمر باید آن را بخوانیم. در حالی که تمام جملات واجب نماز 19 جمله می شود. مطالعه کتاب تفسیر نماز استاد قرائتی را برای مطالعه معرفی می کنیم.
- شرایط و آداب نماز؛ خشوع و حضور قلب 7
دقت در مکان نماز در کسب خشوع و حضور قلب تأثیر دارد. در خانه اتاق یا جای مشخصی برای نماز انتخاب کنید و همیشه آنجا نماز بخوانید. همچنین استفاده از سجاده برای نماز توصیه شده است.
مکان نمازتان جایی باشد که عوامل حواس پرتی در آن کم باشد.
بعضی مکان هایی که نماز در آن کراهت دارد عبارتند از : روبروی آتش، روبروی در باز، در مقابل عکس و در آشپزخانه.
- شرایط و آداب نماز؛ خشوع و حضور قلب 8
انسان آخرین کارهایش را با حضور قلب بیشتری انجام می دهد، مثلا آخرین زیارت در حرم امام رضا متفاوت است.
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از ما خواسته اند برای کسب خشوع و حضور قلب، نماز وداع و خداحافظی بخوانیم. «صَلِّ صَلَاةَ مُوَدِّعٍ» (كافی؛ ج8 ؛ ص204)
قبل از نماز با خود بگوییم شاید این نماز آخر من باشد.
- شرایط و آداب نماز؛ خشوع و حضور قلب 9
اگر نماز معراج و پرواز مؤمن است. همانگونه که هواپیما ابتدا روی باند حرکت می کند و کم کم اوج می گیرد، نمازگزار نیز با وضو و اذان و اقامه و نشستن قبل از نماز روی سجاده، آماده پرواز می شود.
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله برای نماز لحظه شماری می کرد و می فرمود: انتظار نماز بعد از نماز گنجی از گنج های بهشت است. «اِنْتِظَارُ الصَّلَاةِ بَعْدَ الصَّلَاةِ كَنْزٌ مِنْ كُنُوزِ الْجَنَّةِ» (وسائل الشيعة؛ ج4؛ ص 115)
- شرایط و آداب نماز؛ خشوع و حضور قلب 10
قرائت قرآن خشوع انسان را زیاد می کند.
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: قرائت دویست آیه از قرآن در شب سبب خشوع انسان می شود. «مَنْ قَرَأَ عَشْرَ آيَاتٍ فِي لَيْلَةٍ، لَمْ يُكْتَبْ مِنَ الْغَافِلِينَ ... وَ مَنْ قَرَأَ مِائَتَيْ آيَةٍ، كُتِبَ مِنَ الْخَاشِعِينَ» (كافي؛ ج4؛ ص 623)
- شرایط و آداب نماز؛ خشوع و حضور قلب 11
رعایت آداب ظاهری و توجه به اینکه خدا دارد من را می بیند، و در حضور او هستم خشوع و حضور قلب را زیاد می کند.
پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله فرمودند: با آرامش و وقار در نماز بایست، مانند بنده فراری گنهکار و به چپ و راست توجه نکن و چنان باش که گویا خدا را می بینی پس اگر او را نمی بینی بدان که او تو را می بیند. پس با ریش خود بازی نکن و انگشتان خود را نشکن...
«فَإِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَقُومَ إِلَى الصَّلَاةِ ... تَأْتِيهَا عَلَى السُّكُونِ وَ الْوَقَارِ ... فَقِفْ بَيْنَ يَدَيْهِ كَالْعَبْدِ الْآبِقِ الْمُذْنِبِ بَيْنَ يَدَيْ مَوْلَاهُ ... وَ لَا تَلْتَفِتْ يَمِيناً وَ شِمَالًا وَ تَحْسَبُ كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ وَ لَا تَعْبَثْ بِلِحْيَتِكَ وَ لَا بِشَيْءٍ مِنْ جَوَارِحِكَ وَ لَا تُفَرْقِعْ أَصَابِعَكَ» (مستدرك الوسائل ؛ ج4 ؛ ص87)
- شرایط و آداب نماز؛ خشوع و حضور قلب 12
مهمترین راه کسب خشوع و حضور قلب، تمرین است. حضور قلب یک مهارت است و مانند ورزش های رزمی و رانندگی علاوه بر آگاهی بر قوانین، نیاز به تمرین دارد.
تمرین ما باید تدریجی باشد، ابتدا سعی کنیم تکبیرة الاحرام را با حضور قلب بخوانیم و کم کم توقع خود را افزایش دهیم. مثلا تا چند هفته تلاش کنیم چند آیه اول نماز را حتماً با حضور قلب بخوانیم و بقیه هم اگر شد چه بهتر، ولی برنامه اصلی ما همان چند آیه باشد.
- شرایط و آداب نماز؛ نماز با نشاط
سعی کنیم نماز را با نشاط بخوانیم. در مقابل نشاط، با کسالت نماز خواندن است که این یکی از ویژگی های منافقین است. منافقین همیشه با کسالت نماز می خوانند چون علاقه ای به ارتباط با خدا ندارند. «إِنَّ الْمُنافِقينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَ هُوَ خادِعُهُمْ وَ إِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا كُسالى...» (نساء: 142)
امام حسین علیه السلام چنان علاقه به نماز داشتند که در عصر تاسوعا به حضرت ابالفضل علیه السلام فرمودند: اگر بتوانى امروز دشمنان را از جنگ با ما منصرف سازى اين كار را انجام ده، شايد امشب براى پروردگارمان نماز بخوانيم، چرا كه خدا مىداند من نماز براى او، و تلاوت آيات قرآنش را دوست دارم. «قَالَ لِأَخِيهِ الْعَبَّاسِ إِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَصْرِفَهُمْ عَنَّا فِي هَذَا الْيَوْمِ فَافْعَلْ لَعَلَّنَا نُصَلِّي لِرَبِّنَا فِي هَذِهِ اللَّيْلَةِ فَإِنَّهُ يَعْلَمُ أَنِّي أُحِبُّ الصَّلَاةَ لَهُ وَ تِلَاوَةَ كِتَابِهِ.» (اللهوف على قتلى الطفوف؛ ترجمه فهرى؛ 89)
- شرایط و آداب نماز؛ نماز با آگاهی
خدا فرموده با حالت مستی وارد نماز نشوید تا بدانید چه می گویید. «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَ أَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُون» (نساء : 43)
از جمله «حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُون» فهمیده می شود که در هنگام نماز باید متوجه باشیم چه می گوییم.
در روایات خواب و چُرت نوعی مستی دانسته شده که باید در این حالت از خواندن نماز دوری کنیم تا بدانیم چه می گوییم. پس نماز مستحبی در این حالت نخوانیم و نماز واجب را اگر فرصت داریم به زمان دیگر بیندازیم. «قال امیرالمؤمنین: السُّكْرُ أَرْبَعُ سُكْرَاتٍ سُكْرُ الشَّرَابِ وَ سُكْرُ الْمَالِ وَ سُكْرُ النَّوْمِ وَ سُكْرُ الْمُلْكِ» (الخصال، ج2، ص 636)
- شرایط و آداب نماز؛ نماز با جماعت 1
«وَ أَقيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ وَ ارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعين» (بقرة : 43)
در این آیه خداوند می فرماید: همراه با رکوع کنندگان، رکوع کنید که منظور نماز جماعت است.
نماز چهار هیئت دارد (قیام و قعود و رکوع و سجود) و رکوع مهمترین هیئت و شاخصه اصلی نماز است، چون آن سه هیئت دیگر در غیر نماز وجود دارد.
پیامبر در اهمیت نماز جماعت فرمودند: یک نماز جماعت در مسجد از چهل سال نماز فرادی در خانه بهتر است.
«صَلَاةُ الرَّجُلِ فِي جَمَاعَةٍ خَيْرٌ مِنْ صَلَاتِهِ فِي بَيْتِهِ أَرْبَعِينَ سَنَةً قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ صَلَاةُ يَوْمٍ فَقَالَ صَلَاةٌ وَاحِدَةٌ» (مستدرك الوسائل، ج6، ص 446)
- شرایط و آداب نماز؛ نماز با جماعت 2
امام باقر علیه السلام فرمودند: کسی که بدون علت و عذر نماز جماعت را ترک کند، نمازش نماز کاملی نیست. «مَنْ تَرَكَ الْجَمَاعَةَ رَغْبَةً عَنْهَا وَ عَنْ جَمَاعَةِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ غَيْرِ عِلَّةٍ فَلَا صَلَاةَ لَهُ.» (المحاسن، ج 1، ص 84)
عبدالله بن مسعود روزی به تکبیر ابتدای نماز جماعت نرسید. بعد از نماز از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله پرسید اگر بنده ای آزاد کنم ثواب از دست رفته جبران می شود؟ حضرت فرمود: نه. پرسید اگر دو بنده را آزاد کنم، چطور؟ حضرت فرمود: اگر تمام زمین برای تو بود و در راه خدا می دادی جای آن تکبیر ابتدای نماز جماعت را نمی گرفت.
«وَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ فَاتَتْهُ تَكْبِيرَةُ الِافْتِتَاحِ يَوْماً فَأَعْتَقَ رَقَبَةً وَ جَاءَ إِلَى النَّبِيِّ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَاتَتْنِي تَكْبِيرَةُ الِافْتِتَاحِ يَوْماً فَأَعْتَقْتُ رَقَبَةً هَلْ كُنْتُ مُدْرِكاً فَضْلَهَا فَقَالَ لَا فَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ ثُمَّ أُعْتِقُ أُخْرَى هَلْ كُنْتُ مُدْرِكاً فَضْلَهَا فَقَالَ لَا يَا ابْنَ مَسْعُودٍ وَ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ» (مستدرك الوسائل، ج6، ص 445)
- شرایط و آداب نماز؛ نماز اول وقت
امام رضا علیه السلام فرمودند: نماز اول وقت سبب خشنودی خداوند است و در وسط وقت سبب عفو خداوند است و نماز آخر وقت شایسته نیست و البته این بی ادبی را خدا می بخشد.
«فَأَوَّلُ الْوَقْتِ رِضْوَانُ اللَّهِ وَ أَوْسَطُهُ عَفْوُ اللَّهِ وَ آخِرُهُ غُفْرَانُ اللَّهِ وَ أَوَّلُ الْوَقْتِ أَفْضَلُهُ وَ لَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَأْخُذَ آخِرَ الْوَقْتِ وَقْتاً وَ إِنَّمَا جُعِلَ آخِرُ الْوَقْتِ لِلْمَرِيضِ وَ الْمُعْتَلِّ وَ لِلْمُسَافِرِ.» (مستدرك الوسائل ؛ ج3 ؛ ص109)
امام صادق علیه السلام فرمودند: نشانه شیعیان واقعی ما محافظت از نماز (به خصوص نماز های اول وقت) است.
«امْتَحِنُوا شِيعَتَنَا عِنْدَ مَوَاقِيتِ الصَّلَاةِ كَيْفَ مُحَافَظَتُهُمْ عَلَيْهَا» (وسائل الشيعة، ج4، ص 114)
پیامبر اکرم صلی اله علیه و آله فرمودند: برتری نماز اول وقت بر آخر وقت مانند برتری آخرت بر دنیاست.
«فَضلُ الصَّلاةِ في أوَّلِ الوَقتِ عَلى آخِرِهِ كَفَضلِ الآخِرَةِ عَلَى الدُّنيا» (کافی؛ ج 6؛ ص 35)
نماز در قرآن 6؛ آثار و فواید نماز
- آثار نماز؛ آثار دنیایی و آخرتی
هر عبادتی که آثار بیشتری دارد از اهمیت بیشتری برخوردار است. و از بین عبادات بیشتر فواید مادی و معنوی، دنیایی و آخرتی، فردی و اجتماعی برای نماز است.
همچنین بیان آثار و فواید نماز یکی از راه های دعوت به نماز است.