الإمام زین العابدین علیه السلام:
الإمام زین العابدین علیه السلام: مِن دُعائِهِ فی یومِ عَرَفَةَ: أعِذنی مِمّا یباعِدُنی عَنک، و یحولُ بَینی و بَینَ حَظّی مِنک، و یصُدُّنی عَمّا احاوِلُ لَدَیک.
امام زین العابدین علیه السلام از دعای ایشان در روز عرفه: مرا از هر آنچه از تو دورم میسازد و میان من و بهرهای که از سوی تو به من میرسد، حایل میگردد و مرا از آنچه برای تو میکوشم، باز میدارند، در پناه خود دار.
الصحيفة السجّاديّة: ص 196 الدعاء 47.
الإمام زین العابدین علیه السلام: مِن مُناجاتِهِ فی أسحارِ شَهرِ رَمَضانَ: أنَا یا سَیدی عائِذٌ بِفَضلِک، هارِبٌ مِنک إلَیک، مُتَنَجِّزٌ ما وَعَدتَ مِنَ الصَّفحِ عَمَّن أحسَنَ بِک ظَنّا ...
اللّهُمَّ إنّی ... أعوذُ بِک یا رَبِّ عَلی نَفسی و دینی و مالی، و عَلی جَمیعِ ما رَزَقتَنی، مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیمِ، إنَّک أنتَ السَّمیعُ العَلیمُ.
امام زین العابدین علیه السلام از مناجات ایشان در سحرهای ماه رمضان: سَرورم! من به فضل تو پناه آوردهام، از تو به خود تو گریختهام و بیگمان، تو به وعده گذشت از کسی که به تو گمان نیک بَرَد، جامه عمل میپوشانی ....
بار خدایا! من ... از گزند شیطان رانده شده به خودم و دینم و اموالم و همه آنچه روزیام کردهای، به تو پناه میبرم ای پروردگار من که به راستی، تو شنوا و دانایی.
بحار الأنوار: ج 98 ص 84 93.
الإمام زین العابدین علیه السلام: مِن مُناجاتِهِ: رَبَّنا ... أعِذنا مِن ... کثرَةِ الکلامِ فیما لا تُحِبُّ، وَ التَّشاغُلِ بِما لا یعودُ عَلَینا نَفعُهُ.
امام زین العابدین علیه السلام از راز و نیاز ایشان با خداوند: پروردگارا! ما را ... از پُرگویی در آنچه تو دوست نداری، و پرداختن به آنچه برایمان سودی ندارد، ما را در پناه خویش بدار.
بحار الأنوار: ج 94 ص 125.
الإمام زین العابدین علیه السلام: مِن دُعائِهِ فِی الاستِعاذَةِ مِنَ المَکارِهِ و سَیئِ الأَخلاقِ و مَذامِّ الأَفعالِ: اللّهُمَّ إنّی أعوذُ بِک مِن ... إلحاحِ الشَّهوَةِ، ... و إیثارِ الباطِلِ عَلَی الحَقِّ، وَ الإِصرارِ عَلَی المَأثَمِ، وَ استِصغارِ المَعصِیةِ، وَ استِکبارِ الطّاعَةِ و مُباهاةِ المُکثِرینَ وَ الإِزراءِ بِالمُقِلِّینَ، و سوءِ الوِلایةِ لِمَن تَحتَ أیدینا، ... أو نَقولَ فِی العِلمِ بِغَیرِ عِلمٍ. و نَعوذُ بِک أن نَنطَوِی عَلی غِشِّ أحَدٍ، و أن نُعجَبَ بِأَعمالِنا، و نُمَدَّ فی آمالِنا.
امام زین العابدین علیه السلام از دعای ایشان در پناه جستن به خدا از ناخوشایندها و خویهای بد و رفتارهای نکوهیده: بار خدایا! به تو پناه میبرم از ... پافشاری شهوت، ... و برگزیدن باطل بر حق، و پای فشردن بر گناه، و خُرد شمردن معصیتها و بزرگ شمردن طاعت، و نازیدن توانگران و خوار داشتن درویشان، و سوء سرپرستی نسبت به کسانی که زیردست ما هستند، ... یا دَم از علمی بزنیم که نمیدانیم. به تو پناه میبریم از این که در سر، خیال فریب کسی را بپروریم و به کردارهای خویش، مغرور شویم و به آرزوهای دور و دراز، گرفتار آییم.
الصحيفة السجّاديّة: ص 45 الدعاء 8.
الإمام زین العابدین علیه السلام: مِن دُعائِهِ لِلمُهِمّاتِ: اللّهُمَّ إنّی أعوذُ بِک مِنَ الرِّیاءِ وَ السُّمعَةِ.
امام زین العابدین علیه السلام از دعای ایشان در گرفتاریهای بزرگ: بار خدایا! از خودنمایی و آوازهخواهی به تو پناه میبرم!
بحار الأنوار: ج 95 ص 182.
الإمام زین العابدین علیه السلام: اللّهُمَّ بِک اعیذُ نَفسی و دینی، و أهلی و مالی، و وُلدی و مَن یعنینی أمرُهُ.
امام زین العابدین علیه السلام: بار خدایا! من خودم را و دینم را و همسرم (/ کسانم) را و اموالم را و فرزندانم را و هر آن کس را که کارش به من مربوط میشود، در پناه تو در میآورم.
بحار الأنوار: ج 86 ص 307.
الإمام الباقر علیه السلام: اللّهُمَّ إنّی أعوذُ بِک مِنَ الشَّرِّ و أنواعِ الفَواحِشِ کلِّها، ظاهِرِها و باطِنِها و غَفَلاتِها، و جَمیعِ ما یریدُنی بِهِ الشَّیطانُ الرَّجیمُ.
امام باقر علیه السلام : بار خدایا! به تو پناه میبرم از شرّ و از همه انواع زشتیها، پیدا و نهانش و آنچه از سرِ غفلت سر زند، و از هر آنچه [از شرّ و گزند که] شیطان رانده شده، بدان، آهنگ من کند.
بحار الأنوار: ج 94 ص 269.
الإمام الصادق علیه السلام: کانَ أبی علیه السلام یقولُ إذا أصبَحَ: اللّهُمَّ إنّی أعوذُ بِک مِن عَذابِ القَبرِ و مِن ضَغطَةِ القَبرِ و مِن ضیقِ القَبرِ...
اعیذُ نَفسی و وُلدی و ما رَزَقَنی رَبّی بِ «قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ» حَتّی یختِمَ السّورَةَ، و اعیذُ نَفسی و وُلدی و ما رَزَقَنی رَبّی بِ «قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ» حَتّی یختِمَ السّورَةَ. و یقولُ: ...اللّهُمَّ إنّی ... أعوذُ بِک مِن سوءِ المَنظَرِ فِی الأَهلِ وَ المالِ وَ الوَلَدِ. و یصَلّی عَلی مُحَمَّدٍ و آلِ مُحَمَّدٍ عَشرَ مَرّاتٍ.
امام صادق علیه السلام: پدرم [امام باقر علیه السلام] هرگاه صبح خود را آغاز میکرد، میگفت: «بار خدایا! من از عذاب قبر و از فشار قبر و از تنگی قبر، به تو پناه میآورم ... خودم را و فرزندانم را و آنچه را پروردگارم روزی من کرده است، در پناه «بگو: پناه میبرم به پروردگار سپیده دم ...» (تا آخر سوره فلق را میخوانْد) در میآورم. خودم را و فرزندانم را و آنچه را پروردگارم روزی من کرده است، در پناه «بگو: پناه میبرم به پروردگار مردم ...» (تا آخر سوره ناس را میخوانْد) در میآورم.
بار خدایا! ... به تو پناه میبرم. از پیشامد بد برای زن و دارایی و فرزند، به تو پناه میبرم». و [پدرم] ده بار بر محمّد و خاندان محمّد، درود میفرستاد.
بحار الأنوار: ج 86 ص 263.
الإمام الصادق علیه السلام مِن دُعائِهِ بَعدَ صَلاةِ المَغرِبِ: اللّهُمَّ إنّی أعوذُ بِک مِن نَفسٍ لا تَقنَعُ، و بَطنٍ لا یشبَعُ، و عَینٍ لا تَدمَعُ، و قَلبٍ لا یخشَعُ، و صَلاةٍ لا تُرفَعُ، و عَمَلٍ لا ینفَعُ، و دُعاءٍ لا یسمَعُ ...
و أعوذُ بِاللّهِ مِن إنسانِ سَوءٍ و جارِ سَوءٍ و قَرینِ سَوءٍ و یومِ سَوءٍ و ساعَةِ سَوءٍ.
امام صادق علیه السلام از دعای ایشان پس از نماز مغرب: بار خدایا! به تو پناه میبرم از نَفسی که قانع نباشد، و از شکمی که سیر نشود، و از چشمی که اشک نریزد، و از دلی که [نرم و] فروتن نباشد، و از نمازی که [به درگاه تو] بالا نرود، و از کرداری که سود نبخشد، و از دعایی که شنیده نشود...
به خدا پناه میبرم از انسان بد و همسایه بد و همدم بد و روز بد و ساعت بد.
بحار الأنوار: ج 86 ص 109.
الإمام الصادق علیه السلام: اللّهُمَّ إنّی ... أعوذُ بِک أن أتَکلَّفَ طَلَبَ ما لَم تَقسِم لی، و ما قَسَمتَ لی مِن قِسمٍ، أو رَزَقتَنی مِن رِزقٍ، فَائتِنی بِهِ فی یسرٍ مِنک و عافِیةٍ، حَلالًا طَیبا.
و أعوذُ بِک مِن کلِّ شَیءٍ زَحزَحَ بَینی و بَینَک، و باعَدَ بَینی و بَینَک، أو نَقَصَ بِهِ حَظَّی عِندَک، أو صَرَفَ بِوَجهِک الکریمِ عَنّی.
امام صادق علیه السلام: بار خدایا! ... پناه میبرم به تو از این که در طلب آنچه قسمت من نکردهای، خویشتن را به رنج افکنم؛ بلکه آنچه را قسمت من کردهای، یا رزقی را که روزیام نمودهای، به آسانی و با عافیت و حلال و پاک به من برسان.
و پناه میبرم به تو از هر آنچه میان من و تو جدایی بیفکند و مرا از تو دور کند یا بهره مرا در نزد تو بکاهد یا روی گرامیات را از من بگرداند.
بحار الأنوار: ج 97 ص 372.
الإمام الصادق علیه السلام فیما یقالُ فِی الیومِ السّادِسِ وَ العِشرینَ مِن کلِّ شَهرٍ: اللّهُمَّ إنّی أسأَلُک مِنَ الخَیرِ کلِّهِ، عاجِلِهِ و آجِلِهِ، ما عَلِمتُ مِنهُ و ما لَم أعلَم، و أعوذُ بِک مِنَ الشَّرِّ کلِّهِ عاجِلِهِ و آجِلِهِ ما عَلِمتُ مِنهُ و ما لَم أعلَم.
امام صادق علیه السلام در دعای روز بیست و ششم هر ماه: بار خدایا! هر چه خوبی است، زود یا دیر (/ این جهانی یا آن جهانی) آن را، و آنچه را میدانم و نمیدانم، از تو درخواست میکنم. و از هر چه بدی است، زود یا دیر (/ این جهانی یا آن جهانی) آن را، و از آنچه میدانم و نمیدانم، به تو پناه میبرم.
بحار الأنوار: ج 97 ص 292.
الإمام الصادق علیه السلام مِن دُعائِهِ فی یومِ عَرَفَةَ: اللّهُمَّ إنّی أعوذُ بِک مِنَ النِّسیانِ وَ الکسَلِ وَ التَّوانی فی طاعَتِک، و مِن عِقابِک الأَدنی، و عَذابِک الأَکبَرِ، و أعوذُ بِک مِن دُنیا تَمنَعُ خَیرَ الآخِرَةِ، و مِن حَیاةٍ تَمنَعُ خَیرَ المَماتِ، و مِن أمَلٍ یمنَعُ خَیرَ العَمَلِ، و أعوذُ بِک مِن نَفسٍ لا تَشبَعُ، و مِن قَلبٍ لا یخشَعُ، و مِن دُعاءٍ لا یرفَعُ، و مِن صَلاةٍ لا تُقبَلُ ....
اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ و آلِهِ، وَ اکفِنی ما أهَمَّنی و غَمَّنی، و لا تَکلنی إلی نَفسی، و أعِذنی مِن شَرِّ ما خَلَقتَ و ذَرَأتَ و بَرَأتَ، و ألبِسنی دِرعَک الحَصینَةَ مِن شَرِّ جَمیعِ خَلقِک، وَ اقضِ عَنّی دَینی، و وَفِّقنی لِما یرضیک عَنّی، وَ احرُسنی و ذُرِّیتی و أهلی، و قَراباتی و جَمیعَ إخوانی فیک، و أهلَ حُزانَتی (الحُزانَةُ: عيالُ الرَّجُلِ الذين يُتحزّنُ بأمرهم )، مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیمِ، و مِن شَرِّ فَسَقَةِ العَرَبِ وَ العَجَمِ، و شَیاطینِ الإِنسِ وَ الجِنِّ، وَ انصُرنی عَلی مَن ظَلَمَنی.
امام صادق علیه السلام از دعای ایشان در روز عرفه: بار خدایا! من از فراموشی و تنبلی و سستی در طاعت تو، و از کیفر نزدیکترت و عذاب بزرگترت، به تو پناه میبرم. به تو پناه میبرم از دنیایی که مانعِ خیر آخرت شود، و از زندگیای که مانعِ خوبْ مُردن شود، و از آرزویی که مانعِ کار نیک شود. به تو پناه میبرم از
نفسی که سیر نشود، و از دلی که [نرم و] خاشع نباشد، و از دعایی که بالا نرود، و از نمازی که پذیرفته نگردد ....
بار خدایا! بر محمّد و خاندان او درود فرست، و تو خود در همّ و غم، مرا بسنده باش، و مرا به خودم وا مگذار، و مرا از شرّ آنچه آفریدهای و پدید آوردهای و ایجاد کردهای، در پناه خویش بدار، و زره خود را که از گزند همه آفریدگانت نگه میدارد، بر من بپوشان، و دَینم را بپرداز، و در آنچه تو را از من خشنود میسازد، توفیقم ده، و مرا و فرزندانم و همسرم و نزدیکانم و همه برادران دینیام و بستگانم را از شیطان رانده شده و از شرّ تهبکاران عرب و عجم و شیاطین انس و جِن، محافظت فرما، و مرا در برابر آن که بر من ستم کند، یاری رسان.
بحار الأنوار: ج 98 ص 260.
الإمام الصادق علیه السلام مِن دُعائِهِ فی یومِ عَرَفَةَ: اللّهُمَّ إنّی أعوذُ بِک مِن وَحشَةِ القَبرِ و مِن خَلوَتِهِ، و مِن ظُلمَتِهِ و ضیقِهِ و عَذابِهِ، و مِن هَولِ ما أتَخَوَّفُ بَعدَهُ، یا رَبَّ العالَمینَ، یا رَبِّ یا رَبِّ یا رَبِّ ....
اللّهُمَّ إنّی أعوذُ بِک أن اوالِی لَک عَدُوّا، أو اعادِی لَک وَلِیا، أو أسخَطَ لَک رِضی، أو أرضی لَک سَخَطا، أو أقولَ لِحَقٍّ هذا باطِلٌ، أو أقولَ لِباطِلٍ هذا حَقٌّ، أو أقولَ لِلَّذینَ کفَروا هؤُلاءِ أهدی مِنَ الَّذینَ آمَنوا سَبیلًا.
امام صادق علیه السلام از دعای ایشان در روز عرفه: بار خدایا، به تو پناه میبرم از وحشت و تنهایی قبر، و از تاریکی و تنگی و رنج و عذاب آن، و از هراسهای پس از آن، ای پروردگار جهانیان، ای پروردگار من، ای پروردگار من، ای پروردگار من! ....
بار خدایا! من به تو پناه میبرم از این که با دشمن تو دوستی کنم، یا با دوست تو دشمنی و رزم، یا پسند تو را نپسندم، یا آنچه را ناپسند توست، بپسندم، یا به حقّی بگویم: «این، باطل است»، یا به باطلی بگویم: «این، حقّ است»، یا در باره کسانی که کافرند، بگویم: «اینان، از مؤمنان رهیافتهترند».
بحار الأنوار: ج 98 ص 246.
الإمام الکاظم علیه السلام: اللّهُمَّ إنّی أعوذُ بِک مِنَ العَدیلَةِ (العَديلَة: أي العُدول عن الحقّ) عِندَ المَوتِ، و مِن شَرِّ المَرجِعِ فِی القُبورِ، و مِنَ النَّدامَةِ یومَ الآزِفَةِ. (أزِفَ: اقتربَ. و الآزِفَة: القيامة؛ لقُربها و إن استبعَدَ الناسُ مَداها)
امام کاظم علیه السلام: بار خدایا! از برگشتن از حق در هنگام مرگ و از بدی بازگشت در قبر و از پشیمانی در روز قیامت، به تو پناه میبرم.
بحار الأنوار: ج 98 ص 381.
الإمام الرضا علیه السلام مِن دُعاءٍ کتَبَهُ لِأَحَدِ أصحابِهِ: اللّهُمَّ إنّی أعوذُ بِک مِن زَوالِ نِعمَتِک، و تَحویلِ عافِیتِک، و مِن فَجأَةِ نَقِمَتِک، و مِن شَرِّ کتابٍ قَد سَبَقَ.
امام رضا علیه السلام از دعایی که برای یکی از یارانش نوشت: بار خدایا! به تو پناه میبرم از زوال آمدن نعمتت، و برگشتن عافیتت، و از فرود آمدن ناگهانی خشمت، و از شرّ نوشتهای که پیشتر مقدّر شده است.
الكافي: ج 2 ص 562.
الإمام الجواد علیه السلام: اعیذُ نَفسی بِاللّهِ الَّذی «لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَی الْقَیومُ لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَ لا نَوْمٌ لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِی یشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ یعْلَمُ ما بَینَ أَیدِیهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ وَ لا یحِیطُونَ بِشَیءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِما شاءَ وَسِعَ کرْسِیهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ لا یؤُدُهُ حِفْظُهُما وَ هُوَ الْعَلِی الْعَظِیمُ» (البقرة: آیه 255)....
امام جواد علیه السلام: خویشتن را در پناه خدایی در میآورم که: «معبودی جز او نیست. آن زنده پاینده که نه چرتش میبرد و نه خواب، او رای میگیرد. آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است، از آن اوست. در نزد او، شفاعت، جز به اذن او که کند؟ آنچه رای که در پیش رو و در پشت سرشان است، میداند. از دانشش به چیزی دست نمییابند، جز آنچه خود بخواهد» ....
بحار الأنوار: ج 90 ص 155.
الإمام الجواد علیه السلام: مِن عَوذَتِهِ فی یومِ الخَمیسِ: اعیذُ نَفسی بِرَبِّ المَشارِقِ وَ المَغارِبِ، مِن کلِّ شَیطانٍ مارِدٍ، و قائِمٍ و قاعِدٍ، و عَدُوٍّ و حاسِدٍ و مُعانِدٍ.
امام جواد علیه السلام از تعویذ ایشان در روز پنج شنبه: خویشتن را در پناه پروردگار خاورها و باخترها در میآورم، از شرّ هر شیطان سرکشی، و هر ایستاده و نشستهای، و هر دشمنی و حسودی و کینهتوزی.
بحار الأنوار: ج 90 ص 214.
پناهخواهیهای جامع
الإمام الصّادق علیه السلام مِن دُعائِهِ الَّذی کانَ یقرَؤُهُ عِندَ دُخولِهِ عَلَی المَنصورِ: أعوذُ بِاللّهِ العَظیمِ مِن شَرِّ مَا استَعاذَ مِنهُ المَلائِکةُ المُقَرَّبونَ، وَ الأَنبِیاءُ المُرسَلونَ، و خاصَّةً مِمَّا استَعاذَ مِنهُ عَبدُک و رَسولُک مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله، أسأَلُک أن تُعطِینی مِن خَیرِ ما سَأَلوا، و أن تُعیذَنی مِن شَرِّ مَا استَعاذوا.
امام صادق علیه السلام از دعای ایشان که هنگام وارد شدن بر منصور، آن را میخواند: به خدای بزرگ پناه میبرم از شرّ آنچه فرشتگان مقرّب و پیامبران مُرسَل، از آن پناه بردند، بویژه از آنچه بندهات و فرستادهات محمّد صلی الله علیه و آله از آن به تو پناه برد. از تو میخواهم که هر خیری را که آنان از تو خواستند، به من نیز عطا کنی، و از شرّ آنچه به تو پناه آوردند، مرا نیز در پناه خود داری.
بحار الأنوار: ج 94 ص 302.
الإمام الصادق علیه السلام فیما یدعی بِهِ بَعدَ الفَراغِ مِن صَلاةِ جَعفَرِ بنِ أبی طالِبٍ: اللّهُمَّ إنّی أسأَلُک مِن کلِّ ما سَأَلَک بِهِ مُحَمَّدٌ و آلُهُ، و أستَعیذُ بِک مِن کلِّ مَا استَعاذَ بِهِ مُحَمَّدٌ و آلُهُ...
امام صادق علیه السلام در دعایی که پس از پایان نماز جعفر بن ابی طالب، خوانده میشود: بار خدایا! هر آنچه را که محمّد صلی الله علیه و آله و خاندان او از تو خواستند، من نیز از تو میخواهم، و از هر آنچه محمّد صلی الله علیه و آله و خاندان او از آن به تو پناه جستند، من نیز به تو پناه میجویم...
بحار الأنوار: ج 91 ص 210.
بخش نهم: استغفار (آمرزش خواهی از خدا)
واژهشناسی «استغفار»
مادّه «غفر»، اغلب به معنای پوشش است. پس «غفر»، يعنی پوشاندن. غفران و غفر به يك معنا هستند. گفته میشود: «غفر اللّه ذنبه (خدا گناهش را بپوشاند)». غفر و غفران و مغفرة، مصدر هستند ... مِغفَر، يعنی: كلاهْ خود.
(معجم مقاييس اللغة: ج 4 ص 385.)
غفر، پوشاندن چيزی است كه او را از آلودگی نگه دارد. و از همين معنا گفته میشود: «اغفر ثوبك في الوعاء (جامهات را در ظرف بپوشان و پنهان كن)» و «اصبغ ثوبك؛ فإنّه أغفر للوسخ (جامهات را رنگ كن؛ زيرا اين كار، چرك آن را بهتر میپوشاند)». «المغفرة من اللّه»، به اين معناست كه خداوند، بنده را از اين كه عذاب به او رسد، نگه میدارد ... استغفار، يعنی: طلب پوشاندن به گفتار و كردار.
استغفار، در قرآن و حديث
در قرآن كريم، مشتقّات مادّه «غفر»، 234 بار تكرار شده است. اين كتاب آسمانی، هفت بار به صورتهای مختلف، پيروان خود را به درخواست مغفرت تشويق كرده است. (بقره: آيه 199، هود: آيه 3 و 52 و 92، نوح: آيه 10، مزّمّل: آيه 20، فصّلت: آيه 6.) همچنين، از خداوند متعال 91 بار با صفت «غفور»، پنج بار با صفت «غفّار» و يك بار با صفت «غافر» ياد كرده است، كه اين همه در برخورد با خطاكاران، حاكی از گستردگی رأفت و رحمت الهی است.
معنای غفران الهی
پردهپوشی خداوند متعال نسبت به گناه، به معنای از بين بردن آثار و تبعات آن است و حتّی خداوند منّان، در شرايطی، برای گنهكار، با تبديل كردن گناهان او به كارهای نيك، پردهپوشی میكند، چنان كه خداوند متعال با اشاره به شماری از كسانی كه مرتكب گناهانی بزرگ شدهاند و مستحقّ عذاب مضاعف در دوزخ گرديدهاند، میفرمايد:
«إِلَّا مَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلًا صالِحاً فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ وَ كانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً» (فرقان: آيه 70)
مگر كسی كه توبه كند و ايمان آورد و كار شايسته كند. پس خداوند، بدیهای اينان را به نيكی تبديل میكند و خدا همواره آمرزنده مهربان است».
فصل يكم: حقيقت آمرزشخواهی
معنای آمرزشخواهی
الإمام عليّ عليه السلام لِقائِلٍ قالَ بِحَضرَتِهِ: أستَغفِرُ اللّهَ: ثَكِلَتكَ امُّكَ، أ تَدري مَا الاستِغفارُ؟ الاستِغفارُ دَرَجَةُ العِلِّيّينَ. و هُوَ اسمٌ واقِعٌ عَلی سِتَّةِ مَعانٍ:
أوَّلُها: النَّدَمُ عَلی ما مَضی. وَ الثّاني: العَزمُ عَلی تَركِ العَودِ إلَيهِ أبَدا.
وَ الثّالِثُ: أن تُؤَدِّيَ إلَی المَخلوقينَ حُقوقَهُم حَتّی تَلقَی اللّهَ أملَسَ لَيسَ عَلَيكَ تَبِعَةٌ. وَ الرّابِعُ: أن تَعمِدَ إلی كُلِّ فَريضَةٍ عَلَيكَ ضَيَّعتَها فَتُؤَدِّيَ حَقَّها.
وَ الخامِسُ: أن تَعمِدَ إلَی اللَّحمِ الَّذي نَبَتَ عَلَی السُّحتِ فَتُذيبَهُ بِالأَحزانِ حَتّی تُلصِقَ الجِلدَ بِالعَظمِ، و يَنشَأَ بَينَهُما لَحمٌ جَديدٌ. وَ السّادِسُ: أن تُذيقَ الجِسمَ ألَمَ الطّاعَةِ، كَما أذَقتَهُ حَلاوَةَ المَعصِيَةِ. فَعِندَ ذلِكَ تَقولُ: أستَغفِرُ اللّهَ.
امام علی عليه السلام : به گويندهای كه در حضور ايشان گفت: از خدا آمرزش میخواهم: مادرت به عزايت بنشيند! آيا میدانی آمرزشخواهی چيست؟ آمرزشخواهی، درجه بلندپايگان است، و آن، نامی است كه متضمّن شش معناست:
اوّل، پشيمانی از گذشته؛ دوم، تصميم بر اين كه ديگر، هرگز به گناه باز نگردی؛
سوم، اين كه حقوق مردمان را به آنان ادا كنی، به طوری كه خداوند را در حالی ديدار كنی كه كاملًا پاك باشی و هيچ حقّی از مردم بر گردنت نباشد؛ چهارم، اين كه هر وظيفه [و واجبی] را كه فرو گذاردهای، حقّ آن را به جا آوری.
پنجم، اين كه گوشتی را كه از حرام [بر تنت] روييده است، با غم و اندوهها آب كنی تا جايی كه پوست به استخوان بچسبد و دوباره، گوشتی تازه ميانشان بِرويد. و ششم، اين كه درد [و رنج] طاعت را به تن بچشانی، همچنان كه شيرينی گناه را به آن چشاندهای. در اين هنگام، بگو:" از خدا آمرزش میخواهم"».
نهج البلاغة: الحكمة 417.
نكوهش آمرزشخواهی غير حقيقی
رسول اللّه صلی الله عليه و آله: التّائِبُ مِنَ الذَّنبِ كَمَن لا ذَنبَ لَهُ، وَ المُستَغفِرُ مِنَ الذَّنبِ و هُوَ مُقيمٌ عَلَيهِ كَالمُستَهزِئِ بِرَبِّهِ.
پيامبر خدا صلی الله عليه و آله: توبه كننده از گناه، مانند كسی است كه اصلًا گناه نكرده باشد، و كسی كه از گناه، آمرزش خواهد، امّا همچنان بر آن گناه بمانَد، چونان كسی است كه پروردگارش را ريشخند كند.
مكارم الأخلاق: ج 2 ص 90.
الإمام عليّ عليه السلام: مِنَ الغِرَّةِ بِاللّهِ أن يُصِرَّ العَبدُ عَلَی المَعصِيَةِ، و يَتَمَنّی عَلَی اللّهِ المَغفِرَةَ.
امام علی عليه السلام: از گستاخی [و بیتوجّهی] به خداست كه بنده، بر گناه و نافرمانی او پای فشارد و [با اين حال] توقّع آمرزش از خدا داشته باشد.
الأمالي للطوسي: ص 580.