فصل دهم: تسبيح استفاده از تسبيح
فصل دهم: تسبيح
استفاده از تسبيح در گفتن تسبيحات
رسول اللّه صلی الله عليه و آله: نِعمَ المُذَکرُ السُّبحَةُ.
پيامبر خدا صلی الله عليه و آله: تسبيح، نيکو يادآورندهای است!
محمدی ری شهری ؛ نهج الذکر ، ج 2 ؛ حدیث 1014
الإمام الصادق عليه السلام: إنَّ فاطِمَةَ بِنتَ رَسولِ اللّهِ صلی الله عليه و آله کانَت سُبحَتُها مِن خَيطِ صُوفٍ مُفَتَّلٍ مَعقودٍ، عَلَيهِ عَدَدُ التَّکبيراتِ، و کانَت عليها السلام تُديرُها بِيَدِها تُکبِّرُ و تُسَبِّحُ، حَتّی قُتِلَ
حَمزَةُ بنُ عَبدِ المُطَّلِبِ رضی الله عنه، فَاستَعمَلَت تُربَتَهُ، و عَمِلَتِ التَّسابيحَ فَاستَعمَلَهَا النّاسُ. فَلَمّا قُتِلَ الحُسَينُ صَلَواتُ اللّهِ عَلَيهِ، و جَدَّدَ عَلی قاتِلِهِ العَذابَ عُدِلَ بِالأَمرِ إلَيهِ فَاستَعمَلوا تُربَتَهُ؛ لِما فيها مِنَ الفَضلِ وَ المَزِيَّةِ.
امام صادق عليه السلام: تسبيح فاطمه، دختر پيامبر خدا، عبارت بود از يک نخ پشمی تاخته شده که به تعداد تکبيرات، در آن، گِره خورده بود و با دست خود، آن را میچرخانْد و تکبير و تسبيح میگفت، تا آن که حمزة بن عبد المطلّب، کشته شد.
و فاطمه عليها السلام از خاک [مزار] او برداشت و تسبيحهايی ساخت و مردم، آنها را مورد استفاده قرار دادند؛ امّا پس از کشته شدن حسين که درودهای خدا بر او باد و دمادم بر قاتلانش عذاب باد، تربت او جايگزين شد و مردم از خاک [مزار] او تسبيح ساختند؛ زيرا تربت حسين عليه السلام را فضيلت و امتياز است.
بحار الأنوار: ج 85 ص 333.
الإمام الکاظم عليه السلام: لا يَخلُو المُؤمِنُ مِن خَمسَةٍ: سِواک، و مِشطٍ، و سَجّادَةٍ، و سُبحَةٍ فيها أربَعٌ و ثَلاثُونَ حَبَّةً، و خاتَمِ عَقيقٍ.
امام کاظم عليه السلام: مؤمن، هميشه پنج چيز با خود دارد: مسواک، شانه، سجّاده، تسبيحی با سی و چهار دانه، و انگشتری عقيق.
بحار الأنوار: ج 85 ص 334.
فضيلت تسبيحِ ساخته شده از تربت امام حسين
الإمام الصادق عليه السلام: مَن أدارَ الحُجَيرَ مِن تُربَةِ الحُسَينِ عليه السلام فَاستَغفَرَ بِهِ مَرَّةً واحِدَةً، کتِبَ لَهُ بِالواحِدَةِ سَبعونَ مَرَّةً، و إن أمسَک السُّبحَةَ في يَدِهِ و لَم يُسَبِّح بِها فَفي کلِّ حَبَّةٍ سَبعُ مَرّاتٍ.
امام صادق عليه السلام: هر کس تسبيح ساخته شده از تربت حسين عليه السلام را بچرخاند و با آن يک مرتبه استغفار بگويد، برای هر بار آن، هفتاد بار نوشته شود، و اگر تسبيح را در دستش بگيرد و با آن ذکر نگويد، برای هر دانه آن، هفت بار نوشته میشود.
بحار الأنوار: ج 101 ص 136.
الإمام الصادق عليه السلام و قَد سُئِلَ عَنِ استِعمالِ التُّربَتَينِ مِن طينِ قَبرِ حَمزَةَ و قَبرِ الحُسَينِ عليه السلام وَ التَّفاضُلِ بَينَهُما: السُّبحَةُ الَّتي هِيَ مِن طينِ قَبرِ الحُسَينِ عليه السلام تُسَبِّحُ بِيَدِ الرَّجُلِ مِن غَيرِ أن يُسَبِّحَ.
امام صادق عليه السلام در پاسخ به پرسش از به کار بردن تسبيح ساخته شده از تربت حمزه و تربت حسين عليه السلام و فرق ميان آن دو: تسبيحی که از گِل قبر حسين عليه السلام باشد، خود، در دست انسان، تسبيح میگويد، بدون آن که شخص، تسبيح بگويد.
بحار الأنوار: ج 101 ص 133.
الإمام الرضا عليه السلام: مَن أدارَ الطّينَ مِنَ التُّربَةِ فَقالَ: «سُبحانَ اللّهِ، وَ الحَمدُ للّهِ، و لا إلهَ إلَا اللّهُ، وَ اللّهُ أکبَرُ» مَعَ کلِّ حَبَّةٍ مِنها، کتَبَ اللّهُ لَهُ بِها سِتَّةَ آلافِ حَسَنَةٍ، و مَحا عَنهُ سِتَّةَ آلافِ سَيِّئَةٍ، و رَفَعَ لَهُ سِتَّةَ آلافِ دَرَجَةٍ، و أثبَتَ لَهُ مِنَ الشَّفاعَةِ مِثلَها.
امام رضا عليه السلام: هر کس تسبيح تربت [حسين عليه السلام] را بچرخاند و بگويد: «سبحان اللّه، و الحمد للّه، و لا إلهَ إلَا اللّهُ، و اللّهُ أکبَر؛ پاکا خدا، و ستايش، خدای را، و معبودی جز خدا نيست، و خدا، بزرگتر است!»، با [گفتن] هر دانهای از آن، خداوند، شش هزار نيکی برايش مینويسد و شش هزار بدی را از او پاک کند و شش هزار درجه او را بالا میبَرد، و همين اندازه برايش شفاعت ثبت میکند.
بحار الأنوار: ج 101 ص 133.
فصل يازدهم: چيزهايی که ثواب تسبيحگويی دارند
نَفس کشيدن کسی که نيّت خواندن نماز شب داشته، امّا خوابش برده است
الإمام الصادق عليه السلام: إنَّ العَبدَ لَيَنوي مِن نَهارِهِ أن يُصَلِّيَ بِاللَّيلِ فَتَغلِبُهُ عَينُهُ فَيَنامُ، فَيُثبِتُ اللّهُ لَهُ صَلاتَهُ، و يَکتُبُ نَفَسَهُ تَسبيحا، و يَجعَلُ نَومَهُ عَلَيهِ صَدَقَةً.
امام صادق عليه السلام: بنده، در روز نيّت میکند که شب، نماز [شب] بخواند، امّا خوابش میبَرد. خداوند، نمازش را برای او ثبت میکند و نفس کشيدنش را تسبيح مینويسد و خوابش را برای او، صدقه قرار میدهد.
بحار الأنوار: ج 70 ص 206.
ناله مؤمن
رسول الله صلی الله عليه و آله: إنَّ المُؤمِنَ إذا حُمَّ حُمّی واحِدَةً تَناثَرَتِ الذُّنوبُ مِنهُ کوَرَقِ الشَّجَرِ فَإِن أنَّ عَلی فِراشِهِ فَأَنينُهُ تَسبيحٌ و صِياحُهُ تَهليلٌ و تَقَلُّبُهُ عَلی فِراشِهِ کمَن يَضرِبُ بِسَيفِهِ في سَبيلِ اللّهِ.
پيامبر خدا صلی الله عليه و آله: مؤمن، هرگاه تب کند، گناهانش، همانند برگ درخت، فرو میريزد و اگر در بسترش [از درد و تب] ناله کند، ناله او تسبيح است و فرياد زدنش [از درد]، «لا إله إلّا اللّه» است و غلت خوردنش (/ به خود پيچيدنش) در بستر، همانند کسی است که در راه خدا، شمشير زند.
بحار الأنوار: ج 81 ص 205.
بخش چهارم: تحميد (گفتنِ «الحمد للّه»)
واژهشناسی «حمد» و «تحميد»
واژه «تحميد»، از ريشه «حمد» به معنای ستايش (در مقابل «ذم» به معنای نکوهش) است. اين مادّه (حمد)، هنگامی که به باب تفعيل برود، معمولًا بر مبالغه دلالت میکند و از اين رو، «محمّد» به معنای «بسيار ستوده» است.
خليل بن احمد فراهيدی، «حمد» و «تحميد» را چنين معنا میکند:
حمد، نقيض ذمّ (نکوهش) است. گفته میشود: «بلوته فأحمدته»، يعنی: او را آزمودم و او را ستودنی و پسنديده کردار يافتم و او را بر آنها ستودم ... «تحميد»، يعنی ستودن بسيار خداوند با ستايشهای نيکو .... «حمد»، يعنی: ثنا گفتن.
برخی از لغتشناسان در مقام فرق ميان «حمد» و «مدح» گفتهاند که حمد، اخصّ از مدح است؛ زيرا مدح، مربوط به صفت جميل اختياری و غير اختياری میشود؛ ولی حمد، تنها مربوط به صفت جميل اختياری است.
راغب اصفهانی، در تبيين تفاوت ميان حمد و مدح و شکر میگويد:
حمد کردن خداوند متعال به معنای ثنا گفتن و ستودن او به فضيلت است. حمد، اخصّ از مدح و اعم از شکر است؛ چون در باره اعمال و رفتار نيکی که به اختيار از انسان سر میزند و برای صفات و خصالی که در او نهاده شده است، کلمه مدح به کار میرود. برای مثال، انسان به خاطر قامت بلند و زيبايی چهرهاش مدح میشود، چنان که برای بخشندگی و سخاوت و دانش، مدح میگردد، در صورتی که حمد، مربوط به دومی میشود، نه اوّلی، و شکر هم جز در برابر نعمت، گفته نمیشود. پس هر شکری حمد است؛ ولی هر حمدی شکر نيست. نيز هر حمدی مدح است، امّا هر مدحی حمد نيست.
(مفردات ألفاظ القرآن: ص 256)
حمد و تحميد، در قرآن و حديث
در قرآن کريم، ستايش خداوند متعال در 43 آيه به صورتهای مختلف، مورد توجّه و تأکيد قرار گرفته است. خداوند متعال، در چهارده آيه، خود را ستوده، در سيزده آيه به حمد و ثنای خود امر فرموده است. (شش بار بدون تسبيح و هفت بار همراه با تسبيح). در شانزده آيه نيز از زبان انبياء مؤمنان، فرشتگان، اهل بهشت، اهل قيامت، رعد و همه اشيا، ستايش خداوند آمده است. افزون بر اين، در هفده آيه از خداوند متعال با صفت «حميد» ياد شده است.
نکاتی در باره معنای حمد
در باره معنای «حمد» در قرآن و حديث، چند نکته قابل توجّه است:
1. در قرآن و حديث، اين واژه در فضيلت ذاتی خداوند به کار رفته است، مانند: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَ لَمْ يَکنْ لَهُ شَرِيک». (اسراء، آيه 111)
2. ستايش خداوند متعال، برآيند شناخت و معرفت اوست. از اين رو، حقيقت حمد الهی و کمال آن، ارتباط مستقيم با ميزان معرفت دارد. هر چه معرفت نسبت به جمال و کمال حق تعالی بيشتر شود، ستايشِ ستايشگر، کاملتر میگردد.
بنا بر اين، کاملترين و بهترين ستايشگرِ خداوند متعال، خودِ اوست؛ زيرا هيچ کس مانند او، ذات اقدسش را نمیشناسد. از اين رو، خداوند متعال، نه تنها سزاوارترين ستايششده است، بلکه سزاوارترين ستايشگرِ خويش نيز هست، چنان که در دعا میخوانيم: «يا خيرَ حامِدٍ و مَحمودٍ؛ ای بهترين ستاينده و ستوده شده!».
3. تفسير حمد به شکر و مفاهيمی مشابه آن در احاديث، تفسير به اعم است. اين تفسير، بیترديد به اين معنا نيست که خداوند را بدون در نظر گرفتن نعمتهايش نمیتوان ستود.
4. مقصود احاديثی که «حمد» را به «حقّ شکر» يا «تمام شکر» يا «وفای شکر» تفسير کردهاند، شکر زبانی است، بدين معنا که اگر کلمه «حمد» با معرفت بر زبان جاری گردد، وظيفه زبان در شکرگزاری حقيقتا انجام شده است. بنا بر اين، تفسيرِ ذکر شده، ضرورت شکر عملی بر نعمتهای الهی را که در احاديث ديگر مورد تأکيد قرار گرفته است، نفی نمیکند؛ بلکه حمد صادقانه، ايجاب مینمايد که حمد کننده، عملًا نيز سپاسگزار نعمتهای الهی باشد.
مرز ميان انسان و حيوان
امام زين العابدين عليه السلام فرمودند: «حمد»، مرز ميان انسان و حيوان است و اگر اين فاصله برداشته شود، انسانها از مرز انسانيت، خارج و وارد حريم چارپايان میگردند. متن فرمايش ايشان که در نخستين نيايش صحيفه سجاديه آمده، چنين است:
ستايش، از آنِ خداوندی است که اگر بندگانش را از شناخت حمدش در برابر نعمتهای پی در پی که به آنان داده و نعمتهای آشکاری که به آنان روا داشته، بازمیداشت، از نعمتهايش بهره میگرفتند، بیآن که ستايشش کنند و از روزیاش به فراوانی استفاده میکردند، بدون آنکه شکر آن را به جا آورند. و هرگاه چنين میشد، آنان از مرز انسانيت، خارج و به حيوانيت وارد میشدند و مصداق کلامی میشدند که خداوند در سخن محکمش فرموده است: «آنان چارپايانی بيش نيستند؛ بلکه گمراهترند». (فرقان، آيه 44)
به بيان ديگر، سپاسگزاری، از سپاهيان عقل است و ناسپاسی، از سپاهيان جهل، چنان که امام صادق عليه السلام در تبيين سپاهيان عقل و جهل میفرمايد:
وَ الشُّکرُ و ضِدُّهُ الکفرانُ. شکر که ضدّ آن، کفران است. (دانشنامه عقايد اسلامی، ج 1 ص 331)
چارپايان، چون عقل ندارند، سپاسگزاری را نمیفهمند. به درازگوش هر چه خدمت کنی و نعمت دهی، تشکر نخواهد کرد؛ امّا عقل، انسان را به سپاسگزاری از ولی نعمت خود، دعوت میکند. بیترديد، هر نعمتی که به انسان برسد، از جانب خداست:
«وَ ما بِکمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ. (نحل، آيه 53) و هر نعمتی که داريد، از خداست».
بر اين اساس، از منظر عقل، هيچ کس شايستهتر از خداوند متعال برای حمد و شکر نيست.
بنا بر اين، هر چه انسان از عقل بيشتری برخوردار باشد و از حيواناتْ بيشتر فاصله بگيرد، حمد و شکر زبانی و عملی او نسبت خداوند متعال، افزونتر میگردد و هر چه به مرز حيوانيت نزديکتر شود، از حمد و شکر او کاسته میشود.
فصل يکم: تفسير حمد
سپاس گفتنِ نعمتها
الإمام علیّ عليه السلام في کتابِهِ إلی مَلِک الرّومِ حينَ سَأَلَهُ عَن تَفسيرِ فاتِحَةِ الکتابِ: أمّا قَولُهُ: «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ» فَذلِک ثَناءٌ مِنّا عَلی رَبِّنا تَبارَک و تَعالی بِما أنعَمَ عَلَينا ....
امام علی عليه السلام در نامهاش به پادشاه روم که از ايشان، در باره تفسير «فاتحة الکتاب» پرسيده بود: امّا سخن خداوند «ستايش، خدای را که پروردگار جهانيان است»، سپاسگزاری ماست از پروردگارمان تبارک و تعالی برای نعمتهايی که به ما ارزانی داشته است.
بحار الأنوار: ج 92 ص 259
الإمام الرضا عليه السلام: إنَّ قَولَهُ عز و جل: «الْحَمْدُ لِلَّهِ» إنَّما هُوَ أداءٌ لِما أوجَبَ اللّهُ عز و جل عَلی خَلقِهِ مِنَ الشُّکرِ، و شُکرٌ لِما وَفَّقَ عَبدَهُ مِنَ الخَيرِ.
امام رضا عليه السلام: سخن خداوند: «ستايش خدای را»، در واقع، به جا آوردن وظيفه سپاسگزاری است كه خداوند عز و جل بر عهده خلقش نهاده است و شكرگزاری برای كار نيكی است كه خداوند، توفيق انجام دادن آن را به بندهاش داده است.
بحار الأنوار: ج 85 ص 54
اصل سپاسگزاری
رسول اللّه صلی الله عليه و آله: «الحَمدُ للّهِ» رَأسُ الشُّکرِ، ما شَکرَ اللّهَ عَبدٌ لا يَحمَدُهُ.
پيامبر خدا صلی الله عليه و آله: «ستايش، خدای را»، اصل سپاسگزاری است و بندهای که خدا را سپاس نگويد، او را ستايش نکرده است.
محمدی ری شهری ؛ نهج الذکر ، ج 2 ؛ حدیث 1046
حقّ سپاسگزاری
عن حمّاد بن عثمان: خَرَجَ أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام مِنَ المَسجِدِ و قَد ضاعَت دابَّتُهُ، فَقالَ: لَئِن رَدَّهَا اللّهُ عَلَيَّ لَأَشکرَنَّ اللّهَ حَقَّ شُکرِهِ. قالَ: فَما لَبِثَ أن اتِيَ بِها، فَقالَ: الحَمدُ للّهِ.
فَقالَ لَهُ قائِلٌ: جُعِلتُ فِداک، أ لَيسَ قُلتَ: لَأَشکرَنَّ اللّهَ حقَّ شُکرِهِ؟!
فَقالَ أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام: أ لَم تَسمَعني قُلتُ: الحَمدُ للّهِ؟
حمّاد بن عثمان: امام صادق عليه السلام از مسجد بيرون آمد. ديد که مرکبش گم شده است. فرمود: «اگر خدا آن را به من بازگردانَد، خدای را چنان که حقّ سپاسگزاری اوست، سپاس خواهم گفت».
طولی نکشيد که آن را آوردند. امام عليه السلام فرمود: «ستايش، خدای را».
گويندهای گفت: فدايت شوم! مگر نفرمودی: «خدای را چنان که حقّ سپاسگزاری اوست، سپاس خواهم گفت»؟!
امام صادق عليه السلام فرمود: «مگر نشنيدی که گفتم: ستايش، خدای را؟».
بحار الأنوار: ج 71 ص 33
عن أبي بصير: قُلتُ لِأَبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام: هَل لِلشُّكرِ حَدٌّ إذا فَعَلَهُ العَبدُ كانَ شاكِرا؟ قالَ: نَعَم، قُلتُ: ما هُوَ؟ قالَ: يَحمَدُ اللّهَ عَلی كُلِّ نِعمَةٍ عَلَيهِ في أهلٍ و مالٍ، و إن كانَ فيما أنعَمَ عَلَيهِ في مالِهِ حَقٌّ أدّاهُ.
ابو بصير: به امام صادق عليه السلام گفتم: آيا برای سپاسگزاری از خدا، حدّی هست كه هرگاه بنده آن را به جا آورَد، سپاسگزار باشد؟
فرمود: «آری». گفتم: آن حد چيست؟
فرمود: «خدای را بر هر نعمتی كه با خانواده و اموالش به او داده است، ستايش گويد و اگر در اموالی كه به او ارزانی داشته، حقّی داشته باشد، آن را بپردازد».
بحار الأنوار: ج 71 ص 29
به جا آوردن سپاسگزاری کامل
الإمام زين العابدين عليه السلام: مَن قالَ: «الحَمدُ للّهِ» فَقَد أدّی شُکرَ کلِّ نِعمَةٍ للّهِ عز و جل عَلَيهِ.
امام زين العابدين عليه السلام: هر کس بگويد: «ستايش، خدای را»، شکر هر نعمتی را که خداوند عز و جل به او داده، به جا آورده است.
بحار الأنوار: ج 71 ص 44
الإمام الصادق عليه السلام: ما أنعَمَ اللّهُ عَلی عَبدٍ بِنِعمَةٍ صَغُرَت أو كَبُرَت فَقالَ: «الحَمدُ للّهِ» إلّا أدّی شُكرَها.
امام صادق عليه السلام: هر نعمتی، كوچك يا بزرگ، كه خداوند به بندهای ارزانی میدارد، اگر بنده بگويد: «ستايش، خدای را»، بیگمان، شكر آن نعمت را به جا آورده است.
بحار الأنوار: ج 71 ص 32.
الإمام الصادق عليه السلام: مَن قالَ أربَعَ مَرّاتٍ إذا أصبَحَ: «الحَمدُ للّهِ رَبِّ العالَمينَ» فَقَد أدّی شُکرَ يَومِهِ، و مَن قالَها إذا أمسی فَقَد أدّی شُکرَ لَيلَتِهِ.
امام صادق عليه السلام: هر کس چون صبح کند، چهار مرتبه بگويد: «ستايش، خدای را که پروردگارِ جهانيان است»، شکر آن روزش را به جا آورده است، و هر کس چون شب کند، همين گونه بگويد، شکر آن شبِ خود را نيز به جا آورده است.
بحار الأنوار: ج 86 ص 162