به نوجوان جوان بگوییم : « خدا به دلیل لطافت قلب و آلودگی کم
به نوجوان جوان بگوییم : « خدا به دلیل لطافت قلب و آلودگی کمتر عنایت و توجه خاصی به تو دارد و توبه و استغفار تو را سریعتر می پذیرد و وقتی از خواب یا فوتبال یا مطالعه می‌گذری و به نماز می ایستی خدا پیش فرشتگان به تو افتخار می کند.
پيامبر صلي الله عليه و آله : خداوند بزرگ ، به جوان عبادت پيشه ، نزد فرشتگان افتخار مى كند ، در حالى كه مى فرمايد : «بنده ام را بنگريد. براى من ، خواسته هاى نفْس خود را كنار نهاده است»
«إنَّ اللّه َ تَعالى يُباهي بِالشّابِّ العابِدِ المَلائِكَةَ ، يَقولُ : اُنظُروا إلى عَبدي ! تَرَكَ شَهوَتَهُ مِن أجلي» (میزان الحکمه، ج ۵ ، ص ۹)
(صفحه ۱۱۱)
کودکان در دوره ابتدایی علاقه دارند که در نظر دیگران خوب جلوه کنند و از این رو بیشتر رفتارها را به منظور جلب رضایت دیگران انجام می دهند.
در مرحله نوجوانی این علاقه اگرچه صد در صد نیست، اما باز وجود دارد. آنها علاقه به جلب اعتماد، جلب مقبولیت و محبوبیت، تحسین و داشتن جایگاه مطلوب اجتماعی هستند.
اگر نوجوان ببیند در مدرسه و در سطح وسیعی از جامعه به کسی که پایبند نماز است توجه بیشتری می شود و از محبوبیت برخوردار است و دیگران راحت تر به او اعتماد می کنند انگیزه قوی تر برای اقامه نماز در او پیدا میشود.
امام صادق علیه السلام فرمودند: به کسی که نمازهای پنجگانه را به جماعت می‌خواند، گمان نیکو داشته باشید. «من صلّى الصلوة الخمس جماعة فظنوا به خيراً» (وسائل الشیعه ، ج ۵ ،ص ۳۷۱)
(صفحه ۱۱۶)
یکی از بهترین زمان‌های استجابت دعا پس از نماز جماعت است.
پیامبر خدا فرمودند : زمانی که بنده ای نمازش را به جماعت بخواند، خداوند از او حیاء می کند، و هنگامی که از او طلب حاجت کرد، منصرف نشود، مگر این که حاجتش را برآورد.
«إنَّ الله یَستَحیِیَ مِن عَبدِهِ إذا صَلَّی فِی جَماعَهٍ ثُمَّ سَألَهُ حَاجَهً أن یَنصَرف حَتّی یَقضِیهَا» (بحار الانوار، ج ۸۸ ،ص ۴)
(صفحه ۱۱۷)
نوجوان پس از انجام گناه، سریعتر از دیگران عذاب وجدان می‌گیرد و دوست دارد با توبه روح خود را پاک کند. به آنان بگوییم یکی از بهترین راه‌های شستشوی روح از گناه ، نماز است.
قرآن پس از دستور به اقامه نماز می فرماید: «نیکی ها ، بدی ها را از بین می‌برد» یعنی نماز ، چرک گناه آن را از روح می‌برد.
«وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ» (سوره هود آیه ۱۱۴)
و نماز را در دو طرف (اول و آخر) روز به پا دار و نیز در ساعات آغازین شب، که البته نیکی ها، بدی‌ها را نابود می‌سازد.
(صفحه 117)
روان درمانگرام جدید جهت درمان بیماریها از تکنیک آرام سازی استفاده می کنند.
خواندن نمازهای پنجگانه بهترین برنامه تمرین آرام سازی می باشد که انسان را از تشنجات عصبی ناشی از فشارها و نگرانی ها رها می کند، به خصوص اگر بدون عجله و همیشه در اول وقت خوانده شود.
روان درمان گر آن اعتقاد دارند که یادآوری مشکلات و بازگو کردن آن از طرف بیمار با یک دوست یا فامیل صمیمی باعث کاهش شدید درد و آرامش روانی خواهد شد.
[زنان از این شیوه زیاد استفاده می کنند ولی در برخی موارد، ممکن است سبب پخش گناه یا گرفتاری بیمار شود یا از اطلاعاتی که او می دهد دیگران سوء استفاده کنند]
حال تصور کنید اگر انسان پس از هر نماز مشکلات خود را برای خدا بازگو کند و با دعا و استغاثه از او طلب یاری کند حالت روانی او چقدر بهبود خواهد یافت؟!
امیرالمومنین فرمودند: یاد خدا دارویی برای بیماری های روحی است.
«ذِكرُ اللّهِ دَواءُ أعلالِ النُّفوس» (غررالحکم، ج ۱ ،ص ۳۶۹)
(صفحه ۱۲۴)
امروزه بسیاری از روانشناسان و روان‌پزشکان دریافته‌اند که : دعا ، نماز و داشتن ایمان محکم، نگرانی و تشویقو یأس و ترس را که موجب بیشتر بیماریها روحی و جسمی است را برطرف می کند.
در آیه ۲۸ سوره رعد آمده است که قلبها فقط با یاد خدا آرامش می یابد. «أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ»
(صفحه ۱۲۴)
حضرت عیسی علیه السلام: خداوند می فرماید : بنده من با انجام واجبات از عذاب من نجات می یابد و با به جا آوردن مستحبات به من نزدیک می شود.
«الفرائضُ یَنجو مِنّی عَبدی و بِالنّوافل یَتقرّبُ الیَّ عَبدی» (مهجةُ‌البیضا ، ج ۱ ، ص ۳۹۸)
(صفحه ۱۲۶)
چند فایده تشویق در دعوت به نماز:
۱. در تربیت نوجوان و جوان تشویق اثربخش تر از تنبیه می باشد.
۲. تشویق می تواند انگیزه و رغبت باطنی افراد را تقویت کند
۳. تشویق می تواند جریان یادگیری سرعت ببخشد و اثر عمیق و دائمی به وجود بیاورد.
(صفحه ۱۲۹)
امام صادق علیه السلام فرمودند : بهترین ساعات شب و روز اوقات نماز های پنجگانه است. «أَفْضَلُ سَاعَاتِ اَللَّيْلِ وَ اَلنَّهَارِ أَوْقَاتُ اَلصَّلاَةِ» (کافی ، ج ۲ ، ص ۸۷)
(صفحه ۱۳۳)
به دلیل سن کم عادت نکردن نوجوان به اوقات نماز باید همواره وقت نماز را به آنها یادآوری کرد. خداوند به پیامبر می فرماید: ﻭ ﺧﺎﻧﻮﺍﺩﻩ ﺍﺕ ﺭﺍ ﺑﻪ ﻧﻤﺎﺯ ﻓﺮﻣﺎﻥ ﺑﺪﻩ ﻭ ﺧﻮﺩ ﻧﻴﺰ ﺑﺮ ﺁﻥ [نماز یا امر به نماز خانواده] ﺷﻜﻴﺒﺎیی ﻭﺭﺯ. «وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا» (سوره طه، آیه ۱۳۲)
(صفحه ۱۳۴)
هرچه برای انسان مهم جلوه کند برای آن برنامه و وقت خاص تنظیم می‌کند. مراقبت بر زمان نماز و تعیین کردن وقت مخصوص برای آن (یعنی اول وقت) نشانه میزان اهمیت نمازگزار به عبادت است.
وقتی نمازی را از اول وقت به عقب می‌اندازیم در حقیقت با زبان بی زبانی به نماز می گوییم : «کار دارم و تو مزاحم شده ای»
(صفحه ۱۳۴)
شخصی با نمازی می گفت : «علت علاقه و اشتیاق بنده به نماز این است که مادرم برای نماز صبح با آوردن گل یاس کنار صورتم بیدارم می‌کرد.»
بیدار ماندن تا دیروقت برای دیدن تلویزیون و حضور در فضای مجازی، لذت خواب، و شرایط جسمی نوجوان بیدار شدن برای نماز صبح را سخت می‌کند.
بیدار کردن با نهایت محبت و صبر و نوازش صدا زدن زیبا و روشن کردن محیط با آوردن خوراکی های دوست داشتنی کنار رختخواب او، بیدار شدن را برای نوجوان آسان‌تر می‌کند.
(صفحه ۱۳۷)
پیامبر خدا فرمود : خدا رحمت کند مردی که همسرش را به نماز شب تشویق کند و اگر بیدار نشد به صورت وی آب به پا شد. [به شرطی که همسرش از این کار نفرت نداشته باشد] (میزان الحکمه ، ج ۵ ، ص ۴۱۸)
نوجوان و جوانی که نماز برایش مهم است می تواند به پدر و مادر یا همسر یا دوستان پیشنهاد دهد که «در صورتی که برای نماز صبح بیدار نشدم مقدار کمی آب به صورت من بپاشید»
(صفحه ۱۳۸)
آیا برای دعوت به نماز فرزند می توان از تنبیه استفاده کرد؟
تنبیه مانند داروی تلخی است که در مواقع اضطرار و به مقدار کم و مناسب هر فرد باید مصرف شود.
در صورتی که شیوه‌های تشویقی و رفتار محبت آمیز همراه با تغافل و گذشت، جواب نداد نوبت به تنبیه می رسد.
تنبیه برای آن است که نوجوان احساس نکند در برابر رفتار نادرست است هیچ مانعی وجود ندارد.
چند نکته در رابطه با تنبیه :
۱. تنبیه شامل حبس ، توقیف ، جریمه و کتک می شود.
۲. تنبیه بایستی متناسب با سن فرد باشد مستمر و همیشگی نباشد.
۳. در حضور دیگران نباشد
۴. با میزان جرم متناسب باشد.
۵. پس از تنبیه، دیگر تخلف او به رویش آورده نشود.
۶. اگر از اشتباهش پشیمان بود، تنبیه انجام نشود.
۷. تنبیه همراه با خشونت شدید نباشد.
۸. علت تنبیه را او بگوییم.
(صفحه ۱۴۰)
عواقب دعوت نوجوانان به نماز با عصبانیت و تندخویی و اجبار :
۱. به خاطر لجبازی با ما نماز نخواهد خواند.
۲. نماز همراه با ترس و اضطراب و بدون درک درست آن بجا می آورد.
۳. نماز را برای خشنودی اما به جا خواهد آورد نه خوشنودی خدا. [وقتی که ما حاضر نباشیم یا وقتی که بزرگ شده و قدرت مخالفت پیدا می‌کند، دیگر نماز نخواهد خواند]
(صفحه ۱۴۳)
عواقب توبیخ و سرزنش نوجوان، به خاطره تأخیر در خواندن نماز یا اشتباهات در گفتار و افعال نماز :
۱. سبب گوشه گیری و سلب اعتماد به نفس نوجوان میشود.
۲. از خواندن نماز به خصوص در حضور دیگران خودداری می کند.
۳. همگام حضور در کنار ما به هراس و وحشت می‌افتد و دیگر توصیه ها و راهنمایی های دلسوزانه ما را نمی پذیرد.
۴. اگر نماز بخواند با بی میلی و کسالت و بدون رغبت خواهد خواند. در حالی که امام صادق علیه السلام می فرمایند:
نفسهای خود را با اکراه به عبادت وادار نکنید. [بلکه با میل و رغبت به انجام عبادت بپردازید].
«لاتُکرِهُوا إِلی أَنْفُسِکمْ اَلْعِبادَةَ» (اصول کافی ، ج ۳ ، ص ۱۲۹)
(صفحه ۱۴۴)
طولانی کردن نماز جماعت مثل دیر شروع کردن نماز، خواندن دعاهای اضافی، طول دادن نمازهای نافله، صحبت کردن در بین نماز و... باعث بیزاری مردم از نماز جماعت می شود.
امیرالمومنین علیه السلام به مالک اشتر فرمود: «آن گاه كه امام جماعت هستی، نماز را طورى انجام بده كه نه [به جهت طولانی شدن] موجب رنجش و نفرت مردم گردد و نه [به جهت سریع خواندن] موجب ضايع شدن حق بيمار شود؛ زيرا در ميان نمازگزاران كسانى هستند كه بيمارند يا كار ضرورى دارند. [و بايد رعايت هر دو طرف بشود]
«إِذَا قُمْتَ فِي صَلَاتِكَ لِلنَّاسِ فَلَا تَكُونَنَّ مُنَفِّراً وَ لَا مُضَيِّعاً فَإِنَّ فِي النَّاسِ مَنْ بِهِ الْعِلَّةُ» (نهج البلاغه ، نامه ۵۳)
(صفحه ۱۴۵)
امام صادق علیه السلام : هر كس كارگری را به كار گيرد و او را از شركت در نماز جمعه باز دارد ، گناهش را به عهده گرفته است [نماز جمعه در زمان حضور امام معصوم واجب است و ترک آن گناه دارد] و اگر او را باز ندارد ، در اجر او شريک است.
«مَنِ استَأجَرَ أجيراً ثُمَّ حَبَسَهُ عَنِ الجُمُعَةِ يَبوَءُ بِإثمِهِ وَ إن كانَ هُوَ لَم يَحبِسهُ اشتَرَكا فِي الأجرِ» (تهذيب الأحكام ، ج ۲، ص ۱۷۵)
برگزاری کلاس در دبیرستان و دانشگاه و همزمان با اذان و همچنین نگه داشتن کارگر در خط تولید کارخانه در وقت نماز، توهین به دستور خداوند است. چون خدا می فرماید : «حیّ علی الصّلاة» بشتاب به سوی نماز اول وقت.
ولی ما به گونه ای غیر مستقیم مانع اجرای این دستور خدا می‌شویم به بهانه این که «نماز اول وقت مستحب است» در حالی‌که بدون داشتن عذر موجه، دستور خدا را زمین زده ایم.
یادمان باشد امیرالمومنین و امام حسین علیهما السلام جنگ با دشمن و امام رضا علیه السلام مناظره علمی با دشمن را به خاطر نماز اول وقت رها کردند.
باید صدا و سیما هنگام نماز اول وقت از پخش برنامه های جذاب خودداری کنند، چون اینها مانع اقامه نماز اول وقت می شود.
(صفحه ۱۴۸)
نزدیک‌ترین دوستان نوجوان، هر قدر نسبت به نماز پایبند تر باشند ، نقش مؤثرتری در تشویق و ترغیب او به نماز خواهند داشت و همچنین برعکس اگر آنان نگرش منفی به نماز داشته باشند نوجوان از نماز دوری خواهد کرد.
امام صادق علیه السلام فرمودند : هر کس با افراد بد همنشینی و دوستی کند سالم نمی ماند. «مَن یَصحَب صاحِبَ السُّوءِ لایَسلَم» (مستدرک الوسائل ، ج ۲ ، ص ۶۵)
مسجد و نمازخانه ای که باز، دارای نورگیر، تمیز و جذاب باشد سبب جذب نمازگزار و احساس خوشایند و آرامش برای حاضران دارد و برعکس اگر مکان دلگیر، بی‌نور، کثیف و مشمئزکننده باشد آنان دچار گرفتگی روحی شده واز آن فرار خواهند کرد.
(صفحه ۱۵۱)
استفاده از بوی خوش به هنگام نماز و معطر ساختن مسجد فضای مسجد سبب رغبت آنان به مسجد و نماز میشود و در مقابل کثیفی و بوی بدِ بدن ، پا و لباس، جوانان را از مسجد فراری می‌دهد.
در حدیث آمده است که شخصی وارد مسجد شد در حالی که پاهایش بوی عرق میداد امام باقر علیه السلام فرمود : «تو با این کار مردم را از محیط عبادت فراری می دهی»
شاید یکی از علت‌های تاکید امامان معصوم به استفاده از بوی خوش و عطر در نماز این است که خود فرد نیز در زمان حال از نماز، لذت بیشتری می برد.
(صفحه ۱۵۶)
از لحاظ روانشناسی ثابت شده است که نور و رنگ در در روحیه افراد بسیار موثر است. مناسب است در مسجد و نمازخانه از نورهای آرام‌بخش مثل آبی و سبز استفاده شود.
در صورتی که فضای نمازخانه و مسجد روشن باشد، کف پوش ها و دیوارها با رنگ های شاد و دل‌چسب مزین شود رغبت برای آمدن به نمازخانه و اقامه نماز بیشتر می شود.
سفارش پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به روشن کردن چراغ در مسجد نشان‌دهنده لزوم نور مناسب در مسجد است.
«مَنْ اَسْرَجَ فِي مَسْجِدٍ مِنْ مَسَاجِدَ الله سَراجَاً لَمْ تَزَل المَلائِكَةُ وَ حَمَلَةُ العَرْشُ يسْتَغْفِرُونَ لَهُ مَا دَامَ فِي المَسْجِد ضُوءً مِنْ ذَلِكَ السَّرَاجِ» (من لایحضره الفقیه، ج ۱ ، صفحه ۱۶۹)
هر كس در مسجدی از مساجد خدا چراغی روشن كند، ملائكه و حاملان عرش برايش استغفار می‌كنند تا زمانی كه آن چراغ در آن مسجد روشن باشد.
(صفحه ۱۶۰)
امام باقر علیه السلام فرمودند: مرد مسلمان تا آن زمان که در نماز است پیوسته خداوند به او نظر [رحمت] دارد تا از نمازش فارغ گردد.
«الْمَرْءُ الْمُسْلِمُ مَا دَامَ فِی صَلَاتِهِ لَمْ یَزَلِ اللَّهُ یَنْظُرُ إِلَیْهِ حَتَّی یَفْرُغَ مِنْ صَلَاتِهِ» (بحارالانوار ، جلد ۸۲ ، صفحه ۲۰۶)
امیرالمومنین علیه السلام می فرماید: آدمى بنده احسان است. «اَلإنسانُ عَبدُ الإحسانِ». (غررالحکم ، حدیث ۲۶۳)
نوجوان و جوان اسیر محبت است، وقتی از کسی نعمت و نیکی ببیند نسبت به او احساس سپاس و تشکر دارد. وقتی دقت کند که همه نعمت ها از آن خداوند است بسیار لطف و محبت او می شود و به شکر و سپاس الهی روی می آورد و چنانچه بداند عمل به دستورات خدا ـ مثل اقامه نماز ـ بهترین سپاس محسوب می شود به اقامه نماز به همت می گمارد.
(صفحه ۱۷۲)
برخی جوانان از اقامه نماز در حضور دوستان خود خجالت می کشند و حتی ممکن است آن را ترک کنند.
آگاه سازی جوان از توجه ویژه پروردگار به او هنگام نماز می‌تواند مشوق او برای اقامه نماز در جمع دوستان بی‌نمازی یا سست‌نماز خود باشد.
امام حسن عسکری علیه السلام فرمودند : وقتی نمازگزار رهسپار محل نماز می شود می فرماید : «ای ملائکه این بنده من است که از همه کس غیر از من بریده است و به امید بخشش و کرم من به سوی من می آید شما شاهد باشید که رحمت و کرامتم را بصورت ویژه ای به او عطا می کنم.
«إِذَا تَوَجَّهَ إِلَى مُصَلَّاهُ لِيُصَلِّيَ- قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِمَلَائِكَتِهِ: يَا مَلَائِكَتِي- أَ مَا تَرَوْنَ هَذَا عَبْدِي كَيْفَ قَدِ انْقَطَعَ عَنْ جَمِيعِ الْخَلَائِقِ إِلَيَّ، وَ أَمَّلَ رَحْمَتِي وَ جُودِي وَ رَأْفَتِي أُشْهِدُكُمْ أَنِّي أَخْتَصُّهُ بِرَحْمَتِي وَ كَرَامَاتِي» (جامع احادیث شیعه ، جلد ۴ ، صفحه ۳۲)
(صفحه ۱۸۴)
جوانی که با مشکلات زندگی مواجه است و دستش از اسباب عادی برای حل آن کوتاه است را با بیان آثار معنوی نماز مثل اجابت دعا به نماز ترغیب کرد.
امام صادق علیه السلام : هر گاه حاجتى داشتى ، دو ركعت نماز بگزار و بر محمّد و خاندان محمّد صلوات بفرست و درخواست كن ، كه حاجتت داده مى شود.
«إذا أرَدتَ حاجَةً فَصَلِّ رَكعَتَينِ ، وَ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ ، وَ سَلْ تُعطَهُ» (الكافی ، جلد ۳ ، صفحه ۴۷۹)
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: زمانی که بنده ای نمازش را به جماعت بخواند، خداوند از او حیاء می کند، و هنگامی که از او طلب حاجت کرد، رو برنمی‌گرداند مگر این که حاجتش را برآورد.
«إنَّ الله یَستَحیِیَ مِن عَبدِهِ إذا صَلَّی فِی جَماعَهٍ ثُمَّ سَألَهُ حَاجَهً أن یَنصَرف حَتّی یَقضِیهَا» (بحار الانوار، ج ۸۸ ،ص ۴)
البته در کنار تشویق به اقامه نماز برای گرفتن حاجت، برایش توضیح دهیم که خدا مانند مادری مهربان است.
حاجتی که برای ما ضرر داشته باشد نمی دهد، گاهی بهتر از آن را می دهد، راهیان را صلاح می داند دیرتر از زمانی که ما طلب می کنیم بدهد.
(صفحه ۱۹۱)
علی بن اسباط نظر امام صادق علیه السلام را درباره مرد پرسید که آخر شب برای اقامه نماز شب بر می خیزد و صدایش را در قرائت بلند می‌کند.
امام فرمود شایسته است که انسان وقتی نماز شب می‌خواند صدایش را به خانواده اش برساند تا هر که خواب رفته بیدار شود و هر که می‌خواهد برخیزد برخیزد.
«عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَمِّهِ يَعْقُوبَ بْنِ سَالِمٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الرَّجُلِ يَقُومُ فِي آخِرِ اللَّيْلِ يَرْفَعُ صَوْتَهُ بِالْقِرَاءَةِ قَالَ يَنْبَغِي لِلرَّجُلِ إِذَا صَلَّى بِاللَّيْلِ أَنْ يُسْمِعَ أَهْلَهُ لِكَيْ يَقُومَ النَّائِمُ وَ يَتَحَرَّكَ الْمُتَحَرِّك» (بحارالانوار ، جلد ۸۷ ، صفحه ۲۰۹)
نماز جماعت بهترین ، بیشترین، پاک ترین و کم خرج‌ترین اجتماعات دنیاست و نوع دید و بازدید مجانی و آگاهی از مشکلات و نیازهای یکدیگر و زمینه‌ساز تعاون اجتماعی بین مسلمانان است
(صفحه ۲۲۳)
شیوه‌های شناختی برانگیزنده نماز 1
شیوه‌های شناختی برانگیزنده نماز، راهکارهای فکری است که فرد را از طریق تغییر یا ایجاد شناخت به سوی رفتار مورد نظر را تحریک می‌کند.
تعدادی از این شیوه ها که متناسب سن کودک است عبارتند از:
۱. آموزش نماز با تکیه بر روش مشاهده ای مثل نمایش عروسکی، کلیپ، عکس، نقاشی و... .
۲. آموزش نماز به شیوه مشارکتی که با یک مربی و مشارکت چند کودک انجام میشود. (توصیه میشود همراه با تفریح و بازی و در محیط های باز انجام شود)
۳. آموزش تدریجی وضو و نماز مثل آموزش فقط رکوع یا سجده یا شستن صورت در یک جلسه. (مثلاً همه کودکان ذکر سجده را با هم بگویند یا سوره هم یا دعای قنوت را با هم تکرار کنند)
۴. آموزش نماز و مقدمات آن و احکام آن ها با شعر ، سرود، داستان ، معما و...
۵. آموزش حداقلی یعنی اکتفا به واجبات و رها کردن مستحبات.
۶. افزایش شناخت کودک از صفات خدا و محبت های او به انسانها.
۷. آموزش فلسفه و چرایی نماز با زبان قابل فهم برای کودک.
(خلاصه صفحه ۲۶۷ تا ۲۶۹)