فصل دوم: گوش دادن به قرآن
فصل دوم: گوش دادن به قرآن:
ثواب گوش دادن به قرآن
1199. عنه صلى الله علیه و آله: قارِئُ القُرآنِ وَالمُستَمِعُ فِی الأَجرِ سَواءٌ.
1199. پیامبر خدا صلى الله علیه و آله: قارى قرآن و شنونده، پاداش یكسان دارند.
1201. عنه صلى الله علیه و آله: یدفَعُ اللَّهُ عَن مُستَمِعِ القُرآنِ بَلاءَ الدُّنیا، ویدفَعُ عَن قارِئِ القُرآنِ بَلاءَ الآخِرَةِ.
1201. پیامبر خدا صلى الله علیه و آله: خداوند، از شنونده قرآن، بلاى دنیا را دور مىكند و از قارى قرآن، بلاى آخرت را.
1204. الإمام زین العابدین والإمام الصادق علیهما السلام: مَنِ استَمَعَ حَرفاً مِن كِتابِ اللَّهِ عز و جل مِن غَیرِ قِراءَةٍ، كَتَبَ اللَّهُ لَهُ حَسَنَةً ومَحا عَنهُ سَیئَةً ورَفَعَ لَهُ دَرَجَةً.
1204. امام زین العابدین و امام صادق علیهما السلام: هر كس یك حرف از كتاب خداوند عز و جل را بدون آن كه بخواند، گوش كند، خداوند براى او یك نیكى مىنویسد و یك بدى را از او مىزداید و او را یك درجه بالا مىبرد.
آداب گوش دادن به قرآن
«وَ إِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ».[1]
«و چون قرآن خوانده مىشود، بدان گوش فرا دارید و خاموش باشید، شاید مشمول رحمت خدا شوید».
1210. الإمام الصادق علیه السلام: یجِبُ الإِنصاتُ لِلقُرآنِ فِی الصَّلاةِ وفی غَیرِها، وإذا قُرِئَ عِندَكَ القُرآنُ وَجَبَ عَلَیكَ الإِنصاتُ وَالاستِماعُ.
1210. امام صادق علیه السلام: سكوت كردن براى قرآن در نماز و غیر نماز، واجب است و هر گاه در حضور تو قرآن خوانده شد، لازم است كه خاموش بمانى و گوش دهى.[2]
فصل سوم: آداب تلاوت قرآن:
الف- داشتن طهارت
1212. الإمام علی علیه السلام: لا یقرَأُ العَبدُ القُرآنَ إذا كانَ عَلى غَیرِ طَهورٍ حَتّى یتَطَهَّرَ.
1212. امام على علیه السلام: بنده، زمانى كه طهارت ندارد، نباید قرآن بخواند تا با طهارت شود. (این حدیث اشاره به استحباب دارد به وجوب)
ب- مسواك زدن
1218. رسول اللَّه صلى الله علیه و آله: إنَّ أفواهَكُم طُرُقُ القُرآنِ؛ فَطَهِّروها بِالسِّواكِ.
1218. پیامبر خدا صلى الله علیه و آله: دهانهاى شما راههاى قرآن اند. پس، آنها را با مسواك زدن، پاكیزه كنید.
(قبل از نماز مسواک بزن یکی از علت های آن این است که چون می خواهی قرآن بخوانی)
1220. عنه: إنّی لَاحِبُّ لِلرَّجُلِ إذا قامَ بِاللَّیلِ أن یستاكَ و أن یشُمَّ الطَّیبَ؛ فَإِنَّ المَلَكَ یأتِی الرَّجُلَ إذا قامَ بِاللَّیلِ حَتّى یضَعُ فاهُ عَلى فیهِ، فَما خَرَجَ مِنَ القُرآنِ مِن شَیءٍ دَخَلَ جَوفَ ذلِكَ المَلَكِ.
1220. امام صادق علیه السلام: من دوست دارم كه شخص هر گاه شب [براى نماز و عبادت] بر مىخیزد، مسواك بزند و بوى خوش استعمال كند؛ زیرا زمانى كه انسان بر مىخیزد، فرشته نزد او مىآید تا دهانش را بر دهان او بگذارد. پس آنچه از قرآن [از دهان او] خارج شود، به درون آن فرشته وارد مىشود.
د- پناه بردن به خدا (با گفتن أعوذ باللَّه من الشیطان الرجیم)
«فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیطانِ الرَّجِیمِ».[3]
«هر گاه قرآن خواندى، از شیطانِ رانده شده، به خدا پناه ببر».
ه- خواندن از رو
1226. عنه صلى الله علیه و آله: النَّظَرُ فی ثَلاثَةِ أشیاءَ عِبادَةٌ: النَّظَرُ فی وَجهِ الوالِدَینِ، وفِی المُصحَفِ، و فِی البَحرِ.
1226. پیامبر خدا صلى الله علیه و آله: نگاه كردن به سه چیز، عبادت است: نگاه كردن به چهره پدر و مادر، و به قرآن، و به دریا.
1230. عنه صلى الله علیه و آله: لَیسَ شَیءٌ أشَدَّ عَلَى الشَّیطانِ مِنَ القَراءَةِ فِی المُصحَفِ نَظَراً.
1230. پیامبر خدا صلى الله علیه و آله: براى شیطان، هیچ چیزى كوبندهتر از این نیست كه قرآن از رو، خوانده شود.
1235. الإمام زین العابدین والإمام الصادق علیهما السلام: مَن قَرَأَ نَظَراً مِن غَیرِ صَوت، كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِكُلِّ حَرفٍ حَسَنَةً، ومَحا عَنهُ سَیئَةً، ورَفَعَ لَهُ دَرَجَةً.
1235. امام زین العابدین و امام صادق علیهما السلام: هر كس [قرآن را] با چشم و بدون صدا [آهسته در دل] بخواند، خداوند برایش به ازاى هر حرفى، یك حسنه مىنویسد، (و اگر با زبان بخوانی ده حسنه پاداش دریافت می کنی) و یك گناه از او پاك مىكند، و او را یك درجه بالا مىبرد.
1236. الإمام الصادق علیه السلام: مَن قَرَأَ القُرآنَ فِی المُصحَفِ مُتِّعَ بِبَصَرِهِ، وخُفِّفَ عَن والِدَیهِ وإن كانا كافِرَینِ.
1236. امام صادق علیه السلام: هر كس قرآن را از روى آن بخواند، با چشمش بهرهمند مىشود و عذاب والدینش تخفیف مىیابد، اگرچه كافر باشند.
1237 الكافی عن إسحاق بن عمّار عن الإمام الصادق علیه السلام، قال: قُلتُ لَهُ علیه السلام: جُعِلتُ فِداكَ! إنّی أحفَظُ القُرآنَ عَلى ظَهرِ قَلبی، فَأَقرَؤُهُ عَلى ظَهرِ قَلبی أفضَلُ، أو أنظُرُ فِی المُصحَفِ؟
فَقالَ علیه السلام لی: بَلِ اقرَأهُ وَانظُر فِی المُصحَفِ، فَهُوَ أفضَلُ، أما عَلِمتَ أنَّ النَّظَرَ فِی المُصحَفِ عِبادَةٌ؟[4]
1237. الكافى- به نقل از اسحاق بن عمّار-: به امام صادق علیه السلام گفتم: قربانت گردم! من قرآن را در قلبم حفظ دارم. آن را از حفظ بخوانم، بهتر است، یا از رو بخوانم؟
به من فرمود: «نه! آن را از رو بخوان، كه فضیلتش بیشتر است. مگر نمىدانى كه نگاه كردن در قرآن، عبادت است؟».
و- اعراب دادن و درست خواندن
1245. رسول اللَّه صلى الله علیه و آله: إذا قَرَأَ القارِئُ فَأَخطَأَ أو لَحَنَ أو كانَ أعجَمِیاً، كَتَبَهُ المَلَكُ كَما انزِلَ.[5]
1245. پیامبر خدا صلى الله علیه و آله: هر گاه شخص قرآن بخواند و غلط و یا با اعرابِ اشتباه بخواند یا غیر عرب باشد [و تلفّظ غیر عربى داشته باشد]، فرشته [قرائتش را] آن گونه مىنویسد كه نازل شده است.
1247. عنه صلى الله علیه و آله: إنَّ الرَّجُلَ الأَعجَمِی مِن امَّتی لَیقرَأُ القُرآنَ بِعَجَمِیةٍ، فَتَرفَعُهُ المَلائِكَةُ عَلى عَرَبِیةٍ.
1247. پیامبر خدا صلى الله علیه و آله: همانا مرد غیر عرب از امّت من، قرآن را با زبانى عَجَمى[6] مىخواند و فرشتگان، آن را به زبان عربى [صحیح]، بالا مىبرند.
ز- قرائت با ترتیل[7]
«وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلًا».[8]
«و قرآن را با ترتیل بخوان».
1253. الكافی عن عبداللَّه بن سلیمان: سَأَلتُ أبا عَبدِاللَّهِ علیه السلام عَن قَولِ اللَّهِ عز و جل: «وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلًا». قالَ: قالَ أمیرُ المُؤمِنینَ صَلَواتُ اللَّهِ عَلَیهِ: بَینهُ تِبیاناً، ولا تَهُذَّهُ هَذَّ الشِّعرِ، ولا تَنثُرهُ نَثرَ الرَّملِ، ولكِن أفزِعوا قُلوبَكُمُ القاسِیةَ، ولا یكُن هَمُّ أحَدِكُم آخِرَ السّورَةِ.
1253 الكافى- به نقل از عبد اللَّه بن سلیمان-: از امام صادق علیه السلام در باره این سخن خداوند:
«و قرآن را با ترتیل بخوان» پرسیدم. فرمود: «امیر مؤمنان- كه درود خدا بر او باد- فرمود: آن را واضح بخوان و مانند شعر، به شتاب [و پیوسته] مخوان و چون ریگ، پراكندهاش مگردان؛ بلكه دلهاى سخت خود را [به وسیله آن] به هراس افكنید و تمام سعیتان این نباشد كه سوره را به آخر برسانید».
1259. الإمام علی علیه السلام- فی صِفَةِ المُتَّقینَ-: أمَّا اللَّیلَ فَصافّون أقدامَهُم، تالینَ لِأَجزاءِ القُرآنِ یرَتِّلونَها تَرتیلًا، یحَزِّنونَ بِهِ أنفُسَهُم، وَ یستَثیرونَ بِهِ دَواءَ دائِهِم.
1259. امام على علیه السلام- در وصف پرهیزگاران-: شبهنگام به پا مىخیزند و آیات قرآن را شمرده و آرام مىخوانند، جانهایشان را با خواندن آن، اندوهناك مىسازند، و داروى درد خود را در آن مىجویند.
1260. الإمام الصادق علیه السلام: إنَّ القُرآنَ لا یقرَأُ هَذرَمَةً [9] ولكِن یرَتَّلُ تَرتیلًا، فَإِذا مَرَرتَ بِآیةٍ فیها ذِكرُ الجَنَّةِ فَقِف عِندَها، وسَلِ اللَّهَ عز و جل الجَنَّةَ، وإذا مَرَرتَ بِآیةٍ فیها ذِكرُ النّارِ فَقِف عِندَها، وتَعَوَّذ بِاللَّهِ مِنَ النّارِ.
1260. امام صادق علیه السلام: قرآن را نباید تند تند خواند؛ بلكه باید شمرده و آرام خوانده شود، و هر گاه به آیهاى رسیدى كه در آن از بهشت یاد شده است، درنگ كن و از خداوند عز و جل بهشت را درخواست كن، و نیز هر گاه به آیهاى برخوردى كه در آن از آتش یاد شده است، درنگ كن و از دوزخ، به خدا پناه ببر.
1264. الإمام الصادق علیه السلام - فی مَعنَى التَّرتیلِ-: هُوَ أن تَقرَأَ بِصَوتٍ حَزینٍ، وَ تُحَسِّنَ بِهِ صَوتَكَ.
1264. امام صادق علیه السلام- در معناى ترتیل-: ترتیل، آن است كه با صداى سوزناك بخوانى و با صوت خوش، آن را تلاوت كنى.
ح- قرائت با صداى خوش
1265. رسول اللَّه صلى الله علیه و آله: حَسِّنُوا القُرآنَ بِأَصواتِكُم؛ فَإِنَّ الصَّوتَ الحَسَنَ یزیدُ القُرآنَ حُسناً.
1265. پیامبر خدا صلى الله علیه و آله: قرآن را با صداهایتان زیبا گردانید؛ زیرا صداى خوب، بر زیبایى قرآن مىافزاید.
1268. عنه صلى الله علیه و آله: لِكُلِّ شَیءٍ حِلیةٌ، و حِلیةُ القُرآنِ الصَّوتُ الحَسَنُ.
1268. پیامبر خدا صلى الله علیه و آله: هر چیزى زیورى دارد و زیور قرآن، صداى خوش است.
1276. تفسیر القمّی: كانَ رَسولُ اللَّهِ صلى الله علیه و آله إذا تَهَجَّدَ بِالقُرآنِ، تَسمَعُ لَهُ قُرَیشٌ بِحُسنِ صَوتِهِ.
1276. تفسیر القمّى: پیامبر خدا صلى الله علیه و آله هر گاه نیمه شب قرآن مىخواند، به خاطر صداى خوشش، قریش به او گوش مىدادند.
1278. الكافی عن أبی بصیر: قُلتُ لِأَبی جَعفَرٍ علیه السلام: إذا قَرَأتُ القُرآنَ فَرَفَعتُ بِهِ صَوتی جاءَنِی الشَّیطانُ فَقالَ: إنَّما تُرائی بِهذا أهلَكَ وَالنّاسَ، قالَ: یا أبا مُحَمَّدٍ، اقرَأ قِراءَةً ما بَینَ القَراءَتَینِ؛ تُسمِع أهلَكَ، ورَجِّعِ بِالقُرآنِ صَوتَكَ؛ فَإِنَّ اللَّهَ عز و جل یحِبُّ الصَّوتَ الحَسَنَ یرَجَّعُ فیهِ تَرجیعاً.
1278. الكافى- به نقل از ابو بصیر-: به امام باقر علیه السلام گفتم: هر گاه قرآن مىخوانم و صدایم را به آن بلند مىكنم، شیطان به سراغم مىآید و مىگوید: تو این كار را جهت خودنمایى براى خانوادهات و مردم انجام مىدهى.
فرمود: «اى ابو محمّد! با آوازى ملایمتر بخوان، به طورى كه فقط خانوادهات بشنوند و صدایت را هنگام خواندن قرآن، در گلو بچرخان؛ زیرا خداوند عز و جل آواز خوش را كه در گلو چرخانده مىشود، دوست دارد».[10]
1279. الإمام الصادق علیه السلام: كانَ عَلِی بنُ الحُسَینِ صَلَواتُ اللَّهِ عَلَیهِ، أحسَنَ النّاسِ صَوتاً بِالقُرآنِ، وكانَ السَّقّاؤونَ یمُرّونَ فَیقِفونَ بِبابِهِ یسمَعونَ قِراءَتَهُ، وكانَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام أحسَنَ النّاسِ صَوتاً.[11]
1279. امام صادق علیه السلام: على بن الحسین (زین العابدین)- كه درودهاى خدا بر او باد- خوشصداترینِ مردم در خواندن قرآن بود، به طورى كه وقتى سقّاها از درِ خانه او مىگذشتند، مىایستادند و به صداى قرآن خواندن وى گوش مىدادند. امام باقر علیه السلام نیز خوشصداترینِ مردم بود.
ى- تكرار
1285. سنن ابن ماجة عن أبیذر: قامَ النَّبِی صلى الله علیه و آله بِآیةٍ حَتّى أصبَحَ یرَدِّدُها، وَالآیةُ: «إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ وَ إِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَكِیمُ»[12].[13]
1285. سنن ابن ماجة- به نقل از ابوذر-: پیامبر صلى الله علیه و آله در نماز شب، آیهاى را شروع كرد و تا [نماز] صبح، آن را [در قیام و قعود و ركوع و سجود] تكرار مىكرد. آیه این بود: «اگر عذابشان كنى، آنان بندگان تو اند و اگر بر ایشان ببخشایى، تو خود، توانا و حكیمى».
1287. فلاح السائل: رُوِی أنَّ مَولانا جَعفَرَ بنَ مُحَمَّدٍ الصّادِقَ علیهما السلام، كانَ یتلُو القُرآنَ فی صَلاتِهِ فَغُشِی عَلَیهِ، فَلَمّا أفاقَ، سُئِلَ: مَا الَّذی أوجَبَ مَا انتَهَت حالُكَ إلَیهِ؟ فَقالَ- ما مَعناهُ-: ما زِلتُ اكَرِّرُ آیاتِ القُرآنِ حَتّى بَلَغتُ إلى حالٍ كَأَنَّنی سَمِعتُها مُشافَهَةً مِمَّن أنزَلَها.
1287. فلاح السائل: روایت شده است كه آقایمان امام صادق علیه السلام در نمازش قرآن مىخواند كه از هوش رفت و چون به هوش آمد، سؤال شد: چه چیزى موجب شد كه به این حال در آیید؟
امام علیه السلام پاسخى به این مضمون داد: «آیات قرآن را پیوسته تكرار مىكردم تا به حالتى رسیدم كه گویى آن را شفاهاً از كسى كه آن را نازل كرده است، مىشنیدم».
ل- گوناگون
1290. عنه صلى الله علیه و آله: فَضلُ قَراءَةِ السِّرِّ عَلى قِراءَةِ العَلانِیةِ، كَفَضلِ صَدَقَةِ السِّرِّ عَلى صَدَقَةِ العَلانِیةِ.[14]
1290. پیامبر خدا صلى الله علیه و آله: برترى قرائت نهانى بر قرائت آشكار، همانند برترى صدقه دادن نهانى بر صدقه دادن آشكار است. (هر دو خوب است و پنهانی بهتر است)
[1] الأعراف: 204.
[2] مقتضاى جمع بین ادلّه شرعى در این مسئله، حمل لفظ« وجب»- كه در متن عربى حدیث آمده- بر معناى لغوى آن( یعنى لزوم) است كه مراد از آن در اینجا تأكید استحباب است، نه وجوب اصطلاحى فقهى.
[3] النحل: 98.
[4] الكافی: ج 2 ص 614 ح 5، عدّة الداعی: ص 272، عوالی اللآلی: ج 4 ص 23 ح 71، بحار الأنوار: ج 92 ص 196 ح 4.
[5] الفردوس: ج 1 ص 289 ح 1137 عن ابن عبّاس، كنز العمّال: ج 1 ص 513 ح 2284.
[6] یعنى با زبان غیر عربى یا با عربى شكسته و بدون رعایت اعراب درست و بدون تجوید و محسّناتقرائت.
[7] در مفردات ألفاظ القرآن راغب آمده است: رَتَل، یعنى هماهنگ و منظّم بودن چیزى همراه با درست بودن آن. گفته مىشود:« رَجُلٌ رَتَلُ الأسنان»، یعنى: مرد داراى دندانهاى ردیف و منظّم. ترتیل: یعنى بیرون فرستادن كلمه از دهان با سهولت و درستى و به معناى شمرده و آرام خواندن و اظهار حروف و حركات.
[8] المزّمّل: 4.
[9] الهذرمة: السرعة فی الكلام( النهایة: ج 5 ص 256« هذرم»).
[10] این حدیث، سندش كامل است و شاید تنها حدیث معتبر در این موضوع در نزد شیعه باشد. صاحب وسائل، آن را حمل بر تقیه كرده؛ امّا به گمان قوى، این نظر، درست نیست.
[11] الكافی: ج 2 ص 616 ح 11، بحار الأنوار: ج 46 ص 70 ح 45.
[12] المائدة: 118.
[13] سنن ابن ماجة: ج 1 ص 429.
[14] المحجّة البیضاء: ج 2 ص 229.