#تاریخچه_نماز جلسه 22 ؛ افزایش رکعات نماز 1

بیان شد که پیامبر عزیزمان صلّی الله علیه و آله در سفر معراج پنج تا دو رکعت ، نماز ، برای امت آوردند !

در این جلسه می خواهیم به این سؤال پاسخ بدهیم که چرا رکعات نمازهای روزانه از ده رکعت به هفده رکعت تغییر پیدا کرد ؟

به دو رکعت اول نمازهای پنجگانه « فَرضُ اللّه » می گویند. یعنی رکعاتی که در سفر معراج مستقیماً توسط خود خدا واجب شد.

و به رکعت سوم و چهارم نمازهای روزانه را « فَرضُ النبی » می گویند. یعنی آن رکعاتی که پیامبر عزیزمان بر نماز ها اضافه کردند و بر امت خودشان واجب کردند.

البته توجه داریم که قرآن می‌فرماید :

« ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى ‏* إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحى‏ » [1] پیامبر عزیزمان لب به سخن باز نمی‌کند ، حکمی را واجب نمی‌کند مگر اینکه از طرف خدا ، دستور داشته باشد.

یعنی نمازها در علمِ الهی این چنین بود که مسلمان‌ها هفده رکعت در شبانه روز نماز بخوانند. اما این را به صورت تدریج برای مسلمان‌ها قرار داد.

اول نمازها مستحب بود. بعد ده رکعت واجب شد و بعد هفده رکعت شد.

درباره علت افزایش رکعات نماز سه علت بیان شده است.

یک. امام باقر علیه السلام فرمودند : بعد از ولادت امام حسن و امام حسین علیهم السلام ، « زَادَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ سَبْعَ رَكَعَاتٍ شُكْراً لِلَّهِ » [2] ، حضرت رسول ، به شکرانه ی تولد این دو عزیز هفت رکعت به تعداد رکعات نمازها اضافه کرد.

یعنی مسلمان‌ها تا روز قیامت باید توجه داشته باشند که خداوند دو نعمتِ بسیار بزرگ به آنها داده به نام آقا امام حسن و امام حسین علیهم السلام و شکرانه این نعمت هفت رکعت نماز واجب است که باید در شبانه روز بخوانند.

دو. امام سجاد علیه السلام فرمودند : وقتی پیامبر عزیزمان صلّی الله علیه و آله به مدینه وارد شدند ، تشکیل حکومت دادند. قدرت گرفتند و جهاد بر ایشان واجب شد ، خداوند فرمودند : تعداد رکعات نماز را افزایش بده! [3]

علامه طباطبایی رضوان الله علیه می فرمایند : یعنی با قدرت یافتن اسلام ، انسان‌ها بیشتر نیاز دارند که نفسِ شان را مهار کنند. [4]

به همین خاطر نماز به کمک آنها می آید برای اینکه تکبّر آنها را بگیرد ، چون در روایات آمده که یکی از فواید نماز دوری از تکبر است. « فَرَضَ اللَّهُ . . . الصَّلَاةَ تَنْزِيهاً لَكُمْ عَنِ الْكِبْر » [5] خداوند نماز را واجب کرد تا شما را از تکبر دور کند.

طبق این نقل در ۱۲ ربیع الثانی سال اول هجرت یعنی یک ماه بعد از ورود پیامبر عزیزمان به مدینه تعداد رکعات افزایش پیدا کرد. [6]

سه. امام رضا علیه السلام فرمودند : پیامبر عزیزمان دیدند که « أنَّ العِبادَ لا يُؤَدّونَ هاتَينِ الرَّكعَتَينِ بِتَمامِ ما اُمِروا بِهِ وكَمالِه‏ » [7] مردم این دو رکعت نماز را به صورت کامل به جا نمی آورند ؛ یعنی نمره حضور قلبشان در نماز کم است و آن نمازی که شایسته است را به جا نمی آورند.

به همین خاطر به تعداد رکعات اضافه کردند تا با حضور قلبی که در آن رکعاتِ اضافه انسان کسب می‌کند و با ذکرهایی که در رکعت‌های سوم و چهارم نماز گفته می‌شود آن نواقصِ رکعت اول و دوم نماز را برطرف کنند و نمازشان یک درجه به آن نمازی که خداوند از ما خواسته است نزدیکتر شود.

#تاریخچه_نماز جلسه 23 ؛ افزایش رکعات نماز 2

در جلسات قبل بیان شد که در سفر معراج ، خداوند پنج تا نماز دو رکعتی بر امت واجب کرد یعنی ده رکعت در هر شبانه روز.

بعد از چندین سال پیامبر عزیزمان صلّی الله علیه و آله هفت رکعت به تعداد رکعات نمازهای روزانه اضافه کرد.

در این جلسه می خواهیم به دو سؤال پاسخ بدهیم.

یک. چرا پیامبر عزیزمان به نماز مغرب یک رکعت اضافه کردند ؟

جواب : وقتی حضرت آدم علیه السلام در بهشت بودند و از آن درختی که نباید به آن نزدیک می‌شدند ، نزدیک شدند و از میوه آن خوردند ؛ خداوند حضرت آدم و همسرش را از بهشت اخراج کرد.

آنها وارد زمین شدند و حضرت آدم چندین سال اشک می‌ریختند ، توبه کردند و درخواست بخشش داشتند ، که خدایا خطایِ من را نادیده بگیر!

در هنگام مغربِ یک روز ، جبرئیل نازل شد و به حضرتِ آدم این مژده را داد : خداوند توبه تو را پذیرفت! [8]

حضرت آدم علیه السلام فرمودند : من در این لحظه سه رکعت نماز می خوانم یک رکعت برای جبران خطای خودم یک رکعت برای جبران خطای همسرم و یک رکعت هم به شکرانه اینکه خداوند توبه من را پذیرفته ! « رَكَعةً لِخَطيئَتِهِ ، ورَكعَةً لِخَطيئَةِ حَوّاءَ ، وَ رَكعَةً لِتَوبَتِه‏ » [9]

پیامبر عزیزمان صلّی الله علیه و آله به فرمان خدا ، به یادِ پدر عزیزشان حضرت آدم علیه السلام و برای اینکه این ماجرا در ذهن‌ها ماندگار شود ، تعداد رکعاتِ نماز مغرب را سه رکعت قرار دادند و فرمودند : در حَضر و سفر ـ یعنی در وطن و هنگام مسافرت ـ به تعداد رکعات نماز مغرب دست زده نشود و همان سه رکعت خوانده شود.

دو. چرا پیامبر عزیزمان به تعداد رکعات نماز صبح چیزی اضافه نکردند ؟

ما انسان‌ها دو تا فرشته داریم که در طول روز ، مأمور نوشتن اعمال خوب و بد ما هستند و دو تا فرشته داریم در شب ، که مأمور نوشتن اعمال خوب و بد است.

فرشتگانِ روز از اذان صبح تا اذان مغرب همراه ما هستند و فرشتگانِ شب از اذان مغرب تا اذان صبحِ فردا با ما همراهی می‌کنند.

در هنگام اذان صبح به علت اینکه نماز صبح بسیار با فضیلت است فرشتگانِ شب از خداوند درخواست می‌کنند که آیا می شود به ما اجازه بدهی ما بمانیم و نماز صبح بنده‌ات رو هم ببینیم و بنویسیم و بعد به آسمان برویم ؟ خداوند با آنها اجازه می‌دهد.

در حقیقت انسانها برای نماز صبح دو رکعت نماز می‌خوانند ولی چهار رکعت برای آن‌ها نوشته می‌شود. دو رکعت را فرشتگانِ شب می‌نویسند و دو رکعت را فرشتگانِ روز!

در سوره إسرا این مطلب آمده که « إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُودا » [10] نماز صبح شهود می‌شود.

از امام سجاد علیه السلام سؤال پرسیدند : مگر نمازهای دیگر انسان شهود نمی‌شود که در قرآن آمده نماز صبحِ شهود می‌شود ؟!

حضرت فرمودند : منظور از شهود در این آیه شهود فرشتگان روز و فرشتگان شب است و فقط نماز صبح هست که هر دو گروه فرشتگانِ روز و فرشتگانِ شب آن را می بینند و می نویسند. «يَشْهَدُهُ مَلَائِكَةُ النَّهَارِ وَ مَلَائِكَةُ اللَّيْل‏» [11]

پیامبر عزیزمان صلّی الله علیه و آله به خاطر اینکه این لحظه ، لحظه ی صعود فرشتگان شب به آسمان بود بر تعدادِ رکعات نماز صبح چیزی را اضافه نکردند.

برخی از علما فرمودند : اگر انسان نمازِ صبحش را اول وقت بخواند یعنی آن زمانی که هوا هنوز تاریک است و ستارگان هنوز پیدا هستند ـ هوا روشن نشده ـ این توفیق را پیدا می‌کند که دو رکعت نماز او چهار رکعت نوشته شود.

#تاریخچه_نماز جلسه 24 ؛ تسبیحات اربعه

در جلساتِ قبل بیان شد که پیامبر عزیزمان هفت رکعت به تعداد رکعات نمازهای روزانه اضافه کرد.

در رکعت سوم و چهارمِ نماز ـ هنگام ایستادن ـ ذکر «تسبیحاتِ اربعه» رو قرار دادند.

حضرت فرمودند : در شبی که به معراج رفتم و با حضرت ابراهیم علیه السلام ملاقات کردم ایشان فرمودند : ای احمد! به امتت این پیغام را برسان که زمینِ بهشت بسیار وسیع و بسیار حاصلخیز است ، اما خالی هست! « مُر امَّتَكَ يُكثِروا مِن غِراسِ الجَنَّة » [12] به آنها بگو تا می‌توانند درخت بکارند.

حضرت فرمودند : «مَن قالَ : « سُبحانَ اللَّه » غَرَسَ اللَّهُ لَهُ بِها شَجَرَةً فِي الجَنَّة » [13] کسی که یک بار بگوید « سُبحانَ اللَّه » خداوند یک درخت بهشتی برای او می کارد!

همین جمله را حضرت در رابطه با ذکر « الحَمدُ للَّهِ » ، « لا إِلهَ إِلّا اللَّهُ » و « اللَّهُ أَكبَرُ » هم فرمودند. [14]

یک یهودی از پیامبر عزیزمان صلّی الله علیه و آله پرسیدند : وقتی حضرت ابراهیم پایه‌های خانه کعبه را بالا می‌برد ، خداوند چه ذکری را برای او انتخاب کرد آن ذکر را بگوید ؟

پیامبر عزیزمان فرمودند : « سُبحانَ اللَّهِ وَ الحَمدُ للَّهِ وَ لا إِلهَ إِلّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَكبَرُ » [15]

شخصی از امام صادق علیه السلام سؤال پرسید : چرا کعبه چهار گوشه دارد ؟

حضرت فرمود : به خاطر اینکه بیت المعمور که محازی و مقابلِ کعبه در آسمان چهارم است و روزانه هفتاد هزار فرشته بیت المعمور را طواف می‌کنند چهار گوش دارد!

آن شخص پرسید : چرا بیت المعمور چهار گوش دارد ؟

حضرت فرمودند : به خاطر اینکه عرشِ خدا چهارگوشه است!

پرسید : چرا عرش خدا چهار گوش دارد ؟

حضرت فرمودند : به خاطر اینکه « لِأَنَّ الْكَلِمَاتِ الَّتِي بُنِيَ عَلَيْهَا الْإِسْلَامُ أَرْبَعٌ » [16]

به خاطر اینکه چهار تا کلمه مقدس که پایه‌های دین خدا بر همین چهار تا کلمه استوار شده و خداوند به احترام هر یک از این کلمات ، یک گوشه ی عرش ، یک گوشه ی بیت المعمور و یک گوشه ی کعبه رو قرار دادند ؛ آن چهار تا کلمه این است : « سُبحانَ اللَّهِ وَ الحَمدُ للَّهِ وَ لا إِلهَ إِلّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَكبَرُ »

پیامبر عزیزمان صلّی الله علیه و آله با یارانش کنار درختی نشسته بودند ، حضرت دستشان را کنار شاخه خشکیده ای قرار دادند وآن را تکان دادند و برگ‌های درخت ریخت!

ایشان رو کرد به یارانشان و فرمودند : ذکر « سُبحانَ اللَّهِ وَ الحَمدُ للَّهِ وَ لا إِلهَ إِلّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَكبَرُ » سبب ریزش گناهان شما می‌شود.

« كَما يُحَطُّ وَرَقُ هذِهِ الشَّجَرةِ » [17] همان طور که برگ‌های این درخت را دیدید که ریخت ، گناهان شما با این ذکر ریخته می‌شود!

پیامبر عزیزمان چون می‌دانستند این چهار ذکر پایه‌های دین خداست و سبب ریزش گناهان می شود و سببِ کاشت درخت در بهشت می‌شود و این ذکر فواید بسیار زیادی دارد ، آن را در رکعت سوم و چهارم نماز قرار دادند.

[1] سوره نجم ، آیه 3 و 4.

[2] الكافي ، نشر دارالحدیث ، ج‏ 6 ، ص 647.

[3] سَأَلَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ علیه السلام فَقَالَ لَهُ مَتَى فُرِضَتِ الصَّلَاةُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ عَلَى مَا هِيَ الْيَوْمَ عَلَيْهِ فَقَالَ بِالْمَدِينَةِ حِينَ ظَهَرَتِ الدَّعْوَةُ وَ قَوِيَ الْإِسْلَامُ وَ كَتَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى الْمُسْلِمِينَ الْجِهَادَ زَادَ رَسُولُ اللَّهِ صلّی الله علیه و آله فِي الصَّلَاةِ سَبْعَ رَكَعَاتٍ.

[4] افزودنِ رکعات برای تقویت معنوی مسلمین و مهار نفس امّاره بوده است. ( تفسیر المیزان ، ج13 ، ص 246 )

[5] بحار الأنوار ، ج‏ 29 ، ص 223.

[6] تاریخ الطبرى ، ج ۲ ، ص ۱۱۹.

[7] عيون أخبار الرضا عليه السلام ، ج 2 ص 107.

[8] لحظه مغرب لحظه اجابت دعا و درخواست بندگان است و توبه حضرت آدم در این لحظه پذیرفته شد و از ما خواسته اند در این لحظه دعا کنیم. .

هِيَ السَّاعَةُ الَّتِي يُسْتَجَابُ فِيهَا الدُّعَاءُ فَوَعَدَنِي رَبِّي عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ يَسْتَجِيبَ لِمَنْ دَعَاهُ فِيهَا. ( وسائل الشيعة ، ج‏ 4 ، ص 15 )

[9] صَلَّى آدَمُ علیه السلام ثَلَاثَ رَكَعَاتٍ رَكْعَةً لِخَطِيئَتِهِ وَ رَكْعَةً لِخَطِيئَةِ حَوَّاءَ وَ رَكْعَةً لِتَوْبَتِهِ فَفَرَضَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ هَذِهِ الثَّلَاثَ رَكَعَاتٍ عَلَى أُمَّتِي‏. ( وسائل الشيعة ، ج‏ 4 ، ص 15 )

[10] سوره اسراء ، آیه 78.

[11] الكافي ، دارالحدیث ، ج‏ 15 ، ص 755.

[12] محمدی ری شهری ، نهج الذكر ، ج‏ 3 ، ص 97.

[13] بحار الأنوار ، ج 8 ص 186 ح 154.

[14] همان.

[15] بحار الأنوار ، ج 93 ص 166.

[16] من لا يحضره الفقيه ، ج‏ 2 ، ص 191.

[17] محمدی ری شهری ، نهج الذكر ، ج‏ 1 ، ص 530.