فداییان امام هادی علیه السلام

#دعوت_ به_بهشت 65 ؛ شیوه تشویق و تنبیه 1

بِسمِ اللّه الرَّحمنِ الرَّحیم

سلام به شما والدین و معلمان عزیز

موضوع صحبت ما شیوه‌های دعوت کودک و نوجوان به نماز بود. این جلسه می‌خواهیم شیوه تشویق و تنبیه را دوره کنیم.

آقا امیرالمؤمنین علیه السلام به مالک اشتر فرمودند: « لَا یكُونَنَّ الْمُحْسِنُ وَ الْمُسِی‏ءُ عِنْدَكَ بِمَنْزِلَةٍ سَوَاءٍ » نیکوکار و بدکار، با نماز و بی‌نماز نباید در نظر تو یکسان باشند که اگر این کار را انجام دادیم نیکوکار به انجام خوبیش ـ مثل نماز ـ بی‌رغبت می‌شود و بدکار به انجام بدی خود مصمم‌‌تر می‌شود. [1]

پس مدیران محترم مدارس ‌حتماً باید برای نمازگزاران مدرسه امتیازات و تشویق‌‌هایی را قرار بدهند.

باز امیرالمؤمنین علیه السلام فرموند: « اُزْجُرِ الْمُسِىءَ بِثَوابِ الْمُحْسِن» [2] تنبیه کن بدکار را با تشویقی که از نیکوکار انجام می‌دهی.

تشویق هر اقدامی هست که حسّ خوشایندی در کودک و نوجوان ما ایجاد می‌کند و تنبیه هر اقدامی هست که حال کودک و نوجوان ما را ناخوش می کند.

برای اجرای درست این شیوه باید این نکات را در ذهن داشته باشیم.

یک. تشویق رحمت است و تنبیه غضب.

یکی از اسامی خدا این است : « یَا مَنْ سَبَقَتْ رَحْمَتُهُ غَضَبَهُ» [3]‌ ای کسی که رحمت و تشویق او بر تنبیه و غضبش مقدم می‌شود سبقت می‌گیرد.

پس ما از تشویق شروع می‌کنیم اگر نتیجه نداد از تنبیه استفاده می‌کنیم.

دو. تشویق سبب می‌شود کودک ما نماز را از روی محبت بخواند و تنبیه باعث می‌شود از روی ترس بخواند .

آقا امام صادق علیه السلام فرمودند: « الحُبُّ أفضَلُ مِنَ الخَوفِ» [4] عشق و محبت بهتر از ترس است. پس اولویت اول ما تشویق هست نه تنبیه.

سه. والدین و معلمان باید در تنبیه و تشویق هماهنگ باشند که در غیر این صورت اثر تنبیه، خنثی شده یا کاهش داده می شود.

مثلا! اگر فرزندی هر روز نماز صبحش قضا می‌شود و یکی از والدین به او اَخم کند که یک نوع تنبیه است اما دیگری بی‌خیال باشد یا به آن فرزند بگوید : «خودت را به ناراحت نکن چون نماز چیز مهمی نیست»

اگر معلمی به روی نمازگزاران لبخند بزند یا برای آنها جایزه قرار بده اما معلم دیگر بگوید کار مهمی که نیست یا شبهه نمازی را مطرح کند، اثر آن تشویق کاهش پیدا می کند.

چهار. پدر و مادران عزیز! دقت کنیم اگر فرزند ما نماز را خودجوش و با اشتیاق و بدون توقع می‌خواند و ما مدام او را تشویق کنیم و برایش هدیه و جایزه بخریم توقع او را بالا بردیم و انگیزه‌ی او را خراب کردیم.

#دعوت_ به_بهشت 66 ؛ شیوه تشویق و تنبیه 2

بِسمِ اللّه الرَّحمنِ الرَّحیم

سلام به شما والدین و معلمان عزیز

موضوع گفتگوی ما شیوه تشویق و تنبیه در دعوت به نماز بود.

قرار شد برای اجرای درست این شیوه چند نکته را مرور کنیم.

پنج. ما یک تشویق مادی داریم ـ مثلاً به خاطر نمازی که می‌خوانند آن لباسی که دوست دارند برایشان بخریم ـ و یک تشویق معنوی داریم.

بیایم تشویق معنوی را دست‌کم نگیریم این‌که :

* وقتی کودک ما نماز می‌خواند برایش دست بزنیم و به او بگوییم آفرین.

* به فرزند خود بگوییم چون نماز صبح‌هایت را می‌خوانی من از تو راضی‌ هستم،خدا هم از تو راضی باشد.

* به او بگوییم چون نماز تو اول وقت هست « من دوستت دارم، امام زمان هم تو را دوست داشته باشد»

* به او بگوییم وقتی نماز می‌خوانی آن‌قدر خوشحال می‌شویم که انگار خدا کل دنیا را به ما داده است.

* پدر بزرگی پیشانی نوه اش را می‌بوسید و می‌گفت پیشانی که به سجده برود، خوشمزه‌‌تر می‌شود.

* مدیر مدرسه بگوید : همه جهت سلامتی مُکبّر و مؤذن مدرسه صلوات بفرستیم.

* مدیر و معلم‌‌های عزیز بعد از نماز با لبخند با دانش‌آموزان دست بدهند و به آنها بگویند : «قبول باشد»

شش. جایزه باید متناسب باشد اگر خیلی زیاد باشد فرزند ما پُر توقع می‌شود و اگر کم باشد آن حسّ خوشایند در او ایجاد نمی‌شود.

پدری گلایه می‌کرد و می‌گفت : « به فرزند من گفتند یک ماه بیا نماز جماعت تا به تو جایزه بدهیم. یک ماه هر روز در نماز جماعت حاضر شده، بعد به او یک مداد قرمز و یک مداد مشکی دادند».

این گونه تشویق‌ها حسّ نفرت نسبت ‌به نماز را در کودک زنده می کند.

هفت. جایزه و تشویق غیرمنتظره اثر تشویق را بالاتر می‌برود.

یک مدیر دبیرستان در تهران می‌گفت ما بدون اطلاع قبلی هر ماه یکی دو بار بستنی سنتی درجه یک به همه نمازگزاران مدرسه می‌دهیم. این یک حسّ خیلی خوبی در آن‌ها ایجاد می‌کند.

هشت. اساتید تربیت می‌گویند تشویق مستقیم برای کودک زیر سن هفت سال سمّ مهلک است.

گاهی اوقات آنها ما را در نماز همراهی می‌کنند، سجاده خود را کنار ما می‌اندازند یا با ما به مسجد می‌آیند اگر بگوییم این بستنی به خاطر این نماز است به این می‌گویند « تشویق مستقیم».

«تشویق غیرمستقیم» این است که در مسیر رفتن یا برگشت از مسجد بدون این‌که بیان کنیم این تشویق نماز است برایش بستنی بخریم یا بعد از مسجد او را به پارکی که دوست دارد ببریم

یا وقتی کنار ما به نماز می‌ایستد زیر سجاده اش خوراکی قرار بدهیم و نگوییم این جایزه توست و به دروغ هم نگوییم که این را فرشته‌ها برای تو آوردند.

یا بعد از نماز که با هم می‌خوانیم یک خوراکی خوشمزه بیاریم و دوتایی آن خوراکی را بخوریم.

#دعوت_ به_بهشت 67 ؛ شیوه تشویق و تنبیه 3

بِسمِ اللّه الرَّحمنِ الرَّحیم

سلام به شما والدین و معلمان عزیز

موضوع صحبت ما شیوه تشویق و تنبیه در دعوت به نماز بود. گفتیم برای اجرای درست این شیوه باید به نکاتی توجه کنیم:

نُه. تشویق باید همان لحظه‌ای که انجام می‌شود حسّ خوشایند را در کودک و نوجوان ما بگذارد.

در یک مراسمی قرآنِ نفیس رنگارنگی را به یک دختر نه ساله‌ای که نماز خوانده بود جایزه دادند اما لبخند هم بر روی لب‌های او نیامد. اگر با یک دهم آن پول یک دفتر خوشگل یا گل سرِ زیبا به او هدیه می‌دادند اثر تشویق او در دعوت به نماز بیشتر بود.

ده. تشویق درونی اثر بیشتری دارد تا تشویق بیرونی.

تشویق بیرونی مثل خرید لباس می‌ماند و تشویق درونی این است که در جمع نمازگزاران مدرسه کاری کنیم که اعضا با نشاط باشد و آن مراسم پُر از شوخی و لبخند باشد و در آن محیط به آنها خوش بگذرد.

مثلاً دختر من با خاله ش ـ که خیلی به او علاقه دارد ـ مسجد برود. پسرم را با دوست خودش به مسجد ببرم که همراهی آن دوست سبب می‌شود در مسجد به او خوش بگذرد.

یازده. بیان پاداش‌ها و تشویق‌های خدا برای نمازگزاران در دنیا، در لحظه‌ی جان دادن، در قبر و قیامت خودش یک تشویق حساب می‌شود و در نوجوان ما اثر ماندگارتری دارد تا تشویق مادی که من از رفتار او داشته باشم.

و بیان تنبیه‌‌های خدا برای بی‌نماز و سست نمازها اثر ماندگارتری دارد تا تنبیه کلامی و رفتاری که من داشته باشم.

دوازده. دانش‌آموز ما گرفتن نمره را نوعی تشویق می‌داند.

معلمی می‌تواند بگوید هر کسی این مقدار در نماز جماعت شرکت کرد این مقدار به نمره کلاسی او اضافه می‌کنم.

سیزده. «تشویق» می‌تواند برداشتن یک محرومیت باشد یا بخشش یک خطا باشد مثلاً مدیر بگوید کسانی که این مقدار در نماز جماعت شرکت کردند اگر قرار باشد نمره انضباط آنها را کم شود را می بخشیم.

مدیری می‌گفت قانون مدرسه‌ی ما این بود هر کسی موبایلی را می‌آورد موبایل او ضبط می‌شد و فردا والدین او می‌آمدند تا موبایل را تحویل بگیرند.

یک دانش‌آموز کلاس دوازدهم موبایلش را ضبط کردم. گفت ببخشید. قبول نکردم. اصرار کرد گفتم پدر و مادرت بیاید. التماس کرد که ببخشم، یک فکر به ذهنم رسید.

گفتم قرآن می‌فرماید: « إِنَّ الْحَسَنَاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئَاتِ» [5] خوبی‌ها بدی‌ها را پاک می کند.

یک کار خوب بکن تا این خطای تو را ندیده بگیرم. گفت « چه کنم؟»

گفتم : «تا ده روز در نماز جماعت شرکت کن» قبول کرد و من تلفن همراهش را به او دادم.

سال بعد وقتی او را در خیابان دیدم به من گفت : « آن روز برای اولین بار با نامحرمی قرارِ گناه گذاشته بودم و پیامکش را هم در تلفن همراه نوشته بودم، با خودم گفتم اگر پدر و مادرم از محتوای پیامک آگاه بشوند آبروی من می‌رود و به همین خاطر ـ با اینکه نماز را دوست نداشتم ـ گفتم ده روز در نماز جماعت شرکت می‌کنم تا آبروی من پیش پدر و مادرم نرود.

با حضور در اولین نماز جماعت به فکرم رسید اگر پدر و مادرم از متن پیامک آگاه می شدند آبرویم می‌رفت. حالا اگر آن عمل را انجام بدهم و لو برود چقدر بی آبرو می‌شوم.

تصمیم گرفتم که دیگر آن گناه را انجام ندهم.

آن مدیر می گفت : بعد از آن ده روز هم آن دانش‌آموز در نماز جماعت شرکت می‌کرد و به من گفت آن اتفاق سبب شد مسیر زندگیِ من عوض بشود.

#دعوت_ به_بهشت 68 ؛ شیوه تشویق و تنبیه 4

بِسمِ اللّه الرَّحمنِ الرَّحیم

سلام به شما والدین و معلمان عزیز

موضوع صحبت ما شیوه تشویق و تنبیه در دعوت به نماز بود.

خدمت شما عرض کردیم که برای اجرای درست این شیوه باید به نکاتی توجه کنیم:

چهارده. این اشتباه هست که به فرزند خود بگوییم هر نمازی را بخوانی دو هزار تومان به تو می‌دهم و اگر یک شبانه‌روز نماز بخوانی ده هزار تومان کاسب می شوی.

او هم بعد از مدتی به ما می‌گوید : «اگر هر نمازی سه هزار تومان می‌دهی بخوانم، اگر نمی‌دهی نمی‌خوانم».

برای اصل نماز جایز قرار ندهیم برای مستحبات جایزه بگذاریم مثلاً اگر این تعداد نمازت را اول وقت خواندی یا در نمازِ جماعت مسجد شرکت کردی برایت جایزه می‌خرم.

پانزده. بنده بارها در مدارس دیدم که عکس رتبه‌های برتر علمی را بنر کردند و به دیوار نصب کردند اما ندیدم که عکس مُکبر و مؤذن و رتبه‌های برتر قرآن و اذان مدرسه را بنر کرده باشند و به دیوار زده باشند این کار را انجام بدهیم که هم تکریم، هم تقدیر و هم تشویق است.

شانزده. برای انجام مکروهات یا ترک مستحبات هرگز تنبیه قرار ندهیم مثلاً اگر فرزند تعقیبات نماز را نمی‌خواند یا در نماز مسجد شرکت نمی‌کند او را تنبیه نکن.

هفده. تنبیه خشن سبب می‌شود فرزند از پدرش دور بشود و نسبت ‌به نماز نفرت ایجاد بشود.

آقای سی ساله‌ای می‌گفت از نوزده ‌سالگی دیگر نماز نخواندم. پرسیدم چرا؟

گفت: من نمازهای ظهر و عصر و مغرب و عشاء را می‌خواندم اما بیدار شدن برای نماز صبح برایم سختم بود. پدرم مرا صدا می‌زد و من مقاومت می‌کردم.

سه بار اتفاق افتاد که شیشه اتاقم را شکست تا من را برای نماز بیدار کند. من با ترس از خواب می‌پریدم و در من ایجاد نفرت نسبت ‌به نماز شکل گرفت.

تصمیم گرفتم انتقام بگیرم و بقیه نمازها را هم نخوانم البته الان پشیمان هستم.

هیجده. اگر ما رابطه عاطفی قوی با فرزند یا دانش‌آموزان داشته باشیم می‌توانیم از قهر به عنوان یک تنبیه مؤثر استفاده کنیم.

البته اگر زمان قهر خیلی کوتاه باشد اثر ندارد اگر خیلی هم زیاد باشد ایجاد نفرت می‌کند در خطاهای بسیار بزرگ حداکثر زمان قهر را به ما فرمودند سه روز باشد. [6]

در آن موقعیت هم یکی از معلم‌ها یا در خانه یکی از والدین واسطه ‌شود و بگوید : «به خاطر من این نوجوان را ببخش، از این به بعد قول می‌دهد همه‌ی نمازهایش را بخواند».

#دعوت_ به_بهشت 69 ؛ شیوه تشویق و تنبیه 5

بِسمِ اللّه الرَّحمنِ الرَّحیم

سلام به شما والدین و معلمان عزیز

موضوع گفتگوی ما شیوه تشویق و تنبیه در دعوت به نماز بود.

گفتیم که برای اجرای درست این شیوه باید به نکاتی توجه کنیم:

نوزده. تشویق و تنبیه مبهم انجام ندهیم بلکه علتش را بیان کنیم.

بعد از این‌که فرزندم نمازش را خواند نگوییم : «آفرین به پسر خوبم!» این یک تشویق مبهم هست.

بلکه بگوییم آفرین به پسر نمازخوانم.

اگر برای او محرومیتی قرار داریم یا آن چیزی را که خواست برایش نخریدیم به او بگوییم که علتش این است که دیشب نماز مغرب و عشاء را نخواندی و خوابیدی.

بیست. اول تنبیه را بیان کنیم و خط و نشان بکشیم و بعد از تخلف، آن تنبیه را اجرا کنیم.

مثلاً اگر نماز صبحت را نخواندی این هفته نباید استخر بروی یا اجازه نداری بازی مسابقه‌ی فوتبال را از تلویزیون ببینی.

در این ‌صورت او با نخواندنِ نماز صبح، خودش را مستحق جریمه و تنبیه می‌بیند و وقتی تنبیه‌ شد مقاومت نمی‌کند.

اگر هم ابراز پشیمانی کرد، فرصت جبران برایش بگذاریم مثلاً می‌گوید بابا بگذار ‌حتماً من فردا استخر را بروم می‌گوییم در صورتی اجازه می‌دهیم و تنبیه را برمی‌داریم که مثلاً امشب در نماز جماعت مسجد شرکت کنی.

بیست و یک. اسلام با تنبیه‌ی که سبب سیاهی و کبودی بدن بشود مخالفت می‌کند آن را حرام اعلام می‌کند.

و ما اجازه نداریم با رفتار حرام و منکر دعوت به معروف ـ مثل نماز ـ انجام بدهیم.

می‌توانیم گوش او را بپیچانیم و هم‌زمان به او بگوییم چرا با دستور خدا مخالفت می‌کنی؟

موقعی که می‌خواهیم آنها را تنبیه بکنیم ـ مثل امام خمینی ـ فرصت فرار به فرزند بدهیم نه این‌که در را به روش قفل کنیم و تا می‌خورد به او کتک بزنیم.

بیست و دو. تنبیه نباید در حضور دیگران باشد که تحقیر فرزند حساب می‌شود و با تحقیر کسی تربیت نمی‌شود.

بیست و سه. هنگام تنبیه از کلمات توهین‌آمیز مثل بی‌شعور، نفهم، خاک‌برسر استفاده نکنیم.

بیست و چهارم. اگر تشویق کلامی و مادی بیش ‌از اندازه استفاده بشود فرزند ما تلقیِ التماس می‌کند که ما به تو التماس می‌کنیم تا با گرفتن با جایزه نماز بخواند که در این صورت اثر تشویق خنثی می‌شود.

مادری می‌گفت حاج آقا هر چه بگویی جایزه برای فرزندم خریدم تا نماز بخواند، اوایل نماز می‌خواند اما الان دیگر نمی‌خواند.

به او گفتم که تشویق مثل دارو می‌ماند که استفاده زیاد از دارو آن را کم اثر می‌کند و مجبور می‌شویم داروی بزرگتر و قوی‌تر استفاده کنیم و روزی می‌رسد که آن داروی قوی‌تر هم چون زیاد استفاده شده آن اثری که باید داشته باشد، ندارد.

[1] لَا یكُونَنَّ الْمُحْسِنُ وَ الْمُسِی‏ءُ عِنْدَكَ بِمَنْزِلَةٍ سَوَاءٍ فَإِنَّ فِی ذَلِكَ‏ تَزْهِیداً لِأَهْلِ الْإِحْسَانِ فِی الْإِحْسَانِ وَ تَدْرِیباً لِأَهْلِ الْإِسَاءَةِ عَلَى الْإِسَاءَة (نهج البلاغه، نامه 53)

[2] نهج البلاغه، حکمت 177.

[3] مفاتیح الجنان، دعای جوشن کبیر، قسمت 19.

[4] الكافی، ج‏8، ص: 129.

[5] سوره هود، آیه 114.

[6] پیامبر خدا صلى الله علیه و آله : قهر كردن دو مؤمن سه روز است، اگر پس از سه روز ] با هم صحبت نكردند خداوند عز و جل از آن دو روى گرداند تا زمانى كه با هم صحبت كنند.

هَجرُ المُؤمنَینِ ثَلاثا، فإن تَكَلَّما وإلّا أعرَضَ اللّه ُ عَزَّوجلَّ عَنهُما حتّى یتَكلَّما . (الترغیب والترهیب، ج 3، ص: 457)