گلچین شناخت نامه قرآن (4 جلدی) ؛ آیت الله ری شهری
احادیث مربوط به نزول نخستین وحى قرآنى
الف- سوره علق
123. الإمام علی علیه السلام- وَ سُئِلَ صَلَواتُ اللَّهِ عَلَیهِ عَن أَوَّلِ ما أَنزَلَ اللَّه عز و جل مِنَ القُرآنِ فَقالَ-: أَوَّلُ مَا أَنزَلَ اللَّه عز و جل مِنَ القُرآنِ بِمَكَّةَ سُورَةُ «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِی خَلَقَ»، وأوَّلُ ما أنزَلَ بِالمَدینَةِ سورَةُ البَقَرَةِ.
123. امام على علیه السلام- در پاسخ سؤال از نخستین سوره قرآن كه خداوند عز و جل فرو فرستاد-: نخستین سوره قرآن كه خداوند عز و جل در مكّه فرو فرستاد، سوره «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِی خَلَقَ» و نخستین سورهاى كه در مدینه فرو فرستاد، سوره بقره بود.
126. الإمام الهادی علیه السلام: لَمَّا استَكمَلَ [رَسولُ اللَّهِ صلى الله علیه و آله] أربَعینَ سَنَةً ... نَظَرَ إلى جَبرَئیلَ الرّوحِ الأَمینِ المُطَوَّقِ بِالنّورِ طاووسِ المَلائِكَةِ هَبَطَ إلَیهِ، وأخَذَ بِضَبعِهِ[1] وهَزَّهُ وقالَ: یا مُحَمَّدُ اقرَأ. قالَ: وما أقرَأُ؟ قالَ: یا مُحَمَّدُ «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِی خَلَقَ* خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ» إلى قَولِهِ: «ما لَمْ یعْلَمْ».
126. امام هادى علیه السلام: چون پیامبر خدا صلى الله علیه و آله چهلساله شد ... جبرئیلِ روح الأمین، طاووس فرشتگان، را- كه حلقهاى از نور، او را در میان داشت-، دید كه بر وى فرود آمد و بازویش را گرفت و تكانش داد و گفت: اى محمّد! بخوان. محمّد صلى الله علیه و آله گفت: «چه بخوانم؟». گفت: اى محمّد! «بخوان به نام پروردگارت كه آفرید. انسان را از عَلَق (آویزكى) آفرید» تا «آنچه را نمىدانست».
134. تاریخ الطبری عن هشام بن محمد: أتى جِبریلُ علیه السلام رَسولَ اللَّهِ صلى الله علیه و آله أوَّلَ ما أتاهُ لَیلَةَ السَّبتِ ولَیلَةَ الأَحَدِ، ثُمَّ ظَهَرَ لَهُ بِرِسالَةِ اللَّهِ عز و جل یومَ الإِثنَینِ، فَعَلَّمَهُ الوُضوءَ وعَلَّمَهُ الصَّلاةَ، وعَلَّمَهُ «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِی خَلَقَ». وكانَ لِرَسولِ اللَّهِ صلى الله علیه و آله یومَ الإِثنَینِ یومَ أوحِی إلَیهِ أربَعونَ سَنَةً.[2]
134. تاریخ الطبرى- به نقل از هشام بن محمّد-: نخستین بارى كه جبرئیل علیه السلام نزد پیامبر خدا صلى الله علیه و آله آمد، در شب شنبه و شب یكشنبه بود. سپس در روز دوشنبه، رسالت خداوند را آشكار كرد و وضو و نماز را به او آموخت و «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِی خَلَقَ» را به وى، تعلیم داد. پیامبر خدا صلى الله علیه و آله در آن روزِ دوشنبهاى كه بر او وحى شد، چهل سال داشت.
(در این نقل آمده که در روز اول بعثت وضو و نماز به پیامبر آموزش داده شده است؛ در نقل مناقب ابن شهر آشوب آمده که پیامبر در 37 سالگی وضو را از جبرئیل آموخت ؛ بحار الانوار، ج 18 ، ص 194)
ب- فاتحة الكتاب
139. الإمام علی علیه السلام: سَأَلتُ النَّبِی عَن ثَوابِ القُرآنِ، فَأَخبَرَنی بِثَوابِ سورَةٍ سورَةٍ عَلى نَحوِ ما نَزَلَت مِنَ السَّماءِ، فَأَوَّلُ ما نَزَلَ عَلَیهِ بِمَكَّةَ فاتِحَةُ الكِتابِ، ثُمَ «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ».
139. امام على علیه السلام: از پیامبر صلى الله علیه و آله در باره ثواب [قرائت] قرآن پرسیدم. ایشان، مرا از ثواب یكایك سورهها، به ترتیبى كه از آسمان نازل شده بودند، آگاه ساخت. بنا بر این، نخستین چیزى كه در مكّه بر ایشان نازل شد، فاتحة الكتاب بود و سپس «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ».
141. الإمام الصادق علیه السلام: رَنَّ إبلیسُ أربَعَ رَنّاتٍ: أوَّلُهُنَّ یومَ لُعِنَ، وَ حینَ اهبِطَ إلَى الأَرضِ، وَ حینَ بُعِثَ مُحَمَّدٌ صلى الله علیه و آله عَلى حینِ فَترَةٍ مِنَ الرُّسُلِ، وَ حینَ اُنزِلَت امُّ الكِتابِ.
141. امام صادق علیه السلام: ابلیس، چهار بار فغان بر آورد: نخستین بار آن، روزى بود كه از درگاه خدا رانده شد. [دوم،] زمانى كه به زمین، فرو فرستاده شد. [سوم،] زمانى كه پس از وقفهاى طولانى در فرستاده شدن پیامبران، محمّد صلى الله علیه و آله مبعوث شد، و [چهارم،] زمانى كه امّ الكتاب، فرو فرستاده شد.
در برخی نقل ها نزول سوره مزمل و در برخی دیگر نزول سوره اعلی اولین سوره شمرده شده است.
احادیث مربوط به نزول آخرین وحى قرآنى
167. تفسیر القمّی: نَزَلَت بِمِنىً فی حَجَّةِ الوَداعِ: «إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ» فَلَمّا نَزَلَت قالَ رَسولُ اللَّهِ صلى الله علیه و آله: نُعِیت إلَی نَفسی، فَجاءَ إلى مَسجِدِ الخَیفِ فَجَمَعَ النّاسَ، ثُمَّ قالَ:
نَصَرَ اللَّهُ امرَأً[3] سَمِعَ مَقالتی فَوَعاها وبَلَّغَها مَن لَم یسمَعها، فَرُبَّ حامِلِ فِقهٍ غَیرُ فَقیهٍ، و رُبَّ حامِلِ فِقهٍ إلى مَن هُوَ أفقَهُ مِنهُ:...
أیهَا النّاسُ، إنّی تارِكٌ فیكُم ثَقَلَینِ، ما إن تَمَسَّكتُم بِهِما لَن تَضِلّوا ولَن تَزِلّوا، كِتابَ اللَّهِ وعِترَتی أهلَ بَیتی، فَإِنَّهُ قَد نَبَّأَنِی اللَّطیفُ الخَبیرُ أنَّهُما لَن یتَفَرَّقا حَتّى یرِدا عَلَی الحَوضَ كَإِصبَعَی هاتَینِ- وجَمَعَ بَینَ سَبّابَتَیهِ- ولا أقولُ كَهاتَینِ- وجَمَعَ بَینَ سَبّابَتِهِ وَالوُسطى- فَیفضُلَ هذِهِ عَلى هذِهِ.
167. تفسیر القمّى: سوره «إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ»، در حجّة الوداع، در مِنا، نازل شد. با نزول آن، پیامبر خدا صلى الله علیه و آله فرمود: «خبر مرگم به من داده شد». آن گاه به مسجد خَیف آمد و مردم را گِرد آورد و سپس فرمود: «خدا یارى كند مردى را كه سخنم را بشنود و آن را به كسى كه نشنیده، برساند؛ زیرا بسا حامل علمى كه خود، عالِم نیست، و بسا كسى كه علم را به كسى منتقل مىكند و آن كس از او، داناتر است....
اى مردم! من در میان شما، دو چیز گرانسنگ به یادگار مىگذارم كه تا وقتى به آن دو چنگ زنید، هرگز گمراه نمىشوید و هیچ گاه دچار لغزش نمىگردید: كتاب خدا و عترتم [یعنى] خانوادهام؛ زیرا آن خدایى كه از دقایق امور آگاه است، به من خبر داد كه این دو، هرگز از یكدیگر جدا نمىشوند تا آن گاه كه در كنار حوض [كوثر] بر من وارد شوند، همانند این دو انگشتم» و دو انگشت نشانهاش را به هم چسباند» [و افزود:] «و نمىگویم همانند این دو كه این، بلندتر از این یكى است» و انگشتِ نشانه و میانهاش را به هم چسباند.
[1] الضَّبع: العَضُد( الصحاح: ج 3 ص 1247« ضبع»).
[2] تاریخ الطبری: ج 2 ص 304.
[3] فی بحار الأنوار:« نضَّرَ اللَّهُ امرأً».