عاقل
14- (مصباح الشريعة) قَالَ الصَّادِقُ ع: الْعَاقِلُ مَنْ كَانَ ذَلُولًا عِنْدَ إِجَابَةِ الْحَقِّ مُنْصِفاً بِقَوْلِهِ جَمُوحاً عِنْدَ الْبَاطِلِ خَصْماً بِقَوْلِهِ يَتْرُكُ دُنْيَاهُ وَ لَا يَتْرُكُ دِينَهُ- وَ دَلِيلُ الْعَاقِلِ شَيْئَانِ صِدْقُ الْقَوْلِ وَ صَوَابُ الْفِعْلِ وَ الْعَاقِلُ لَا يَتَحَدَّثُ بِمَا يُنْكِرُهُ الْعَقْلُ وَ لَا يَتَعَرَّضُ لِلتُّهَمَةِ وَ لَا يَدَعُ مُدَارَاةَ مَنِ ابْتُلِيَ بِهِ وَ يَكُونُ الْعِلْمُ دَلِيلَهُ فِي أَعْمَالِهِ وَ الْحِلْمُ رَفِيقَهُ فِي أَحْوَالِهِ وَ الْمَعْرِفَةُ تُعِينُهُ فِي مَذَاهِبِهِ وَ الْهَوَى عَدُوُّ الْعَقْلِ وَ مُخَالِفُ الْحَقِّ وَ قَرِينُ الْبَاطِلِ وَ قُوَّةُ الْهَوَى مِنَ الشَّهْوَةِ وَ أَصْلُ عَلَامَاتِ الشَّهْوَةِ أَكْلُ الْحَرَامِ وَ الْغَفْلَةُ عَنِ الْفَرَائِضِ وَ الِاسْتِهَانَةُ بِالسُّنَنِ وَ الْخَوْضُ فِي الْمَلَاهِي
حضرت صادق (عليه السلام) فرموده: عاقل كسى است كه هنگام اجابت و پذيرفتن حقّ و درستى (سخنان خداى تعالى و رسول اكرم و ائمّه معصومين، عليهم السّلام) رام است (آن را آسان دانسته و انجام ميدهد) بگفتارش عادل و دادگر باشد (از حد و اندازه خود تجاوز نكرده و نگذرد) نزد باطل و نادرستى سركش است (هنگامى كه نادرستى پيش آيد كارى نميكند كه آن را برگزيند) دشمن گفتار خويش خواهد بود (هيچ گاه نگذارد خود را كه سخنى بر خلاف حقّ و درستى گويد)دنيايش را (براى دين و آئينش) ترك كرده و از دست ميدهد، و دينش را (براى دنيايش) رها نمينمايد، و دليل و راهنماى عاقل دو چيز است: راستى در گفتار و حقّ و درستى در كردار و عاقل سخن نميگويد و خبر نميدهد از چيزى كه عقل آن را انكار كرده و نميشناسد، و براى تهمت و بدگمانى خود را آشكار نميكند (سخنى نگفته و كارى نكرده كه باو تهمت زده و بدنامش كنند) و رها نميكند مداراة و نرمى و مهربانى با كسى را كه به (معاشرت و آميزش با) او مبتلى و گرفتار شده است، و علم و دانش در كردارهايش دليل و راهنماى او است، و حلم و بردبارى در احوال و چگونگيهايش رفيق و همراه او است، و معرفت و شناسائى و درك نمودن و دريافتن (هر چيزى) او را در معتقدات و باور نمودنهايش يارى ميكند، و هواى نفس، دشمن عقل و مخالف و ناسازگار با حقّ و درستى و يار باطل و نادرستى است، و قوّه و توانائى هواى نفس از شهوت و خواهش است، و اصل و پايهنشانههاى شهوت خوردن حرام و ناروا، و ناآگاهى از واجبات، و اهانت نمودن و كوچك شمردن مستحبّات، و داخل شدن و فرو رفتن در زيانها و كارهاى بيهوده و ناپسنديده ميباشد.
قال موسی بن جعفرالکاظم علیهماالسلام:
15- يَا هِشَامُ لِكُلِّ شَيْءٍ دَلِيلٌ وَ دَلِيلُ الْعَاقِلِ التَّفَكُّرُ وَ دَلِيلُ التَّفَكُّرِ الصَّمْتُ وَ لِكُلِّ شَيْءٍ مَطِيَّةٌ وَ مَطِيَّةُ الْعَاقِلِ التَّوَاضُعُ وَ كَفَى بِكَ جَهْلًا أَنْ تَرْكَبَ مَا نُهِيتَ عَنْه
اى هشام براى هر چيزى رهبرى است و رهبر عقل انديشيدن و رهبر انديشيدن خاموشى است، و براى هر چيز مركب و آنچه بر آن سوار ميشوند است، و مركب عاقل تواضع و فروتنى است، و براى نادانى تو بس است كه مرتكب شده و بجا آورى آنچه را كه از آن نهى و بازداشتهشدهاى.
16- يَا هِشَامُ الصَّبْرُ عَلَى الْوَحْدَةِ عَلَامَةُ قُوَّةِ الْعَقْلِ فَمَنْ عَقَلَ عَنِ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَىاعْتَزَلَ أَهْلَ الدُّنْيَا وَ الرَّاغِبِينَ فِيهَا وَ رَغِبَ فِيمَا عِنْدَ رَبِّهِ وَ كَانَ أُنْسَهُ فِي الْوَحْشَةِ وَ صَاحِبَهُ فِي الْوَحْدَةِ وَ غِنَاهُ فِي الْعَيْلَةِ وَ مُعِزَّهُ فِي غَيْرِ عَشِيرَة
اى هشام صبر و شكيبائى بر تنهائى نشانه قوّه و نيروى عقل است، پس كسى كه از جانب خداى منزّه و پاك و بلند بالا، خردمند شد (آنچه دانسته و طبق آن عمل ميكند از قرآن عظيم و سنّت و روش پيغمبر اكرم است) از اهل و كسان دنيا و خواهان دنيا كناره گيرد، و خواهان در چيزى است كه نزد پروردگارش است، و هنگام وحشت و ترس پروردگار همدم و هنگام تنهائى يار و هنگام تنگدستى بىنيازى او است، و عزيز وارجمندكننده او است بىعشيره و خويشاوند (بىآنكه خويشاوندانش او را ارجمند كنند پروردگارش او را عزيز گرداند).
17- يَا هِشَامُ قَلِيلُ الْعَمَلِ مِنَ الْعَاقِلِ مَقْبُولٌ مُضَاعَفٌ وَ كَثِيرُ الْعَمَلِ مِنْ أَهْلِ الْهَوَى وَ الْجَهْلِ مَرْدُود
اى هشام كردار اندك از عاقل چند برابر پذيرفته است (و پاداش آن داده مىشود) و كردار بسيار از هواپرستان (پيروان هوا و خواهش نفس) و نادانان باز گرديده شده (و پذيرفته نيست، و براى آن پاداش نخواهد بود، بلكه عذاب و كيفر)است.
18- يَا هِشَامُ إِنَّ الْعَاقِلَ رَضِيَ بِالدُّونِ مِنَ الدُّنْيَا مَعَ الْحِكْمَةِ وَ لَمْ يَرْضَ بِالدُّونِ مِنَ الْحِكْمَةِ مَعَ الدُّنْيَا فَلِذَلِكَ رَبِحَتْ تِجَارَتُهُم
اى هشام عاقل بكمى دنيا با داشتن حكمت (علم و دانش بسيار) راضى و خوشنود است، و بكمى حكمت (و علم و دانش بحقائق اشياء) با داشتن دنيا (ى بسيار) راضى و خوشنود نيستپس از اين رو تجارت و بازرگانيشان سودمند ميباشد.
19- يَا هِشَامُ مَنْ أَرَادَ الْغِنَى بِلَا مَالٍ وَ رَاحَةَ الْقَلْبِ مِنَ الْحَسَدِ وَ السَّلَامَةَ فِي الدِّينِ فَلْيَتَضَرَّعْ إِلَى اللَّهِ فِي مَسْأَلَتِهِ بِأَنْ يُكْمِلَ عَقْلَهُ فَمَنْ عَقَلَ قَنِعَ بِمَا يَكْفِيهِ وَ مَنْ قَنِعَ بِمَا يَكْفِيهِ اسْتَغْنَى وَ مَنْ لَمْ يَقْنَعْ بِمَا يَكْفِيهِ لَمْ يُدْرِكِ الْغِنَى أَبَدا
اى هشام هر كه بىنيازى به مال و دارائى و دل آسوده از حسد و رشك و سلامت و تندرستى دين و آئين خواهد، بايد بسوى خدا (رفته و) در درخواست خود (از او) تضرع و زارى كند باينكه عقل او را كامل و بىنقص و كمى گرداند، زيرا كسى كه عاقل و خردمند است قناعت ميكند و راضى و خرسند است بآنچه او را بس ميباشد، و كسى كه قناعت كند بآنچه او را بس است (از هر چه در دست مردم است) بىنياز است، و كسى كه قناعت نكند بآنچه او را بس است هرگز بىنيازى را نيابد (و اگر چه بيشتر دنيا را بدست آورد).
20- يَا هِشَامُ إِنَّ الْعَاقِلَ لَا يُحَدِّثُ مَنْ يَخَافُ تَكْذِيبَهُ وَ لَا يَسْأَلُ مَنْ يَخَافُ مَنْعَهُ وَ لَا يَعِدُ مَا لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ وَ لَا يَرْجُو مَا يُعَنَّفُ بِرَجَائِهِ وَ لَا يَتَقَدَّمُ عَلَى مَا يَخَافُ الْعَجْزَ عَنْه.
اى هشام محقّقا و بدرستى عاقل خبر نميدهد و سخنى نميگويد با كسى كه ميترسد او را تكذيب نموده و دروغگو داند، و درخواست نميكند (چيزى را) از كسى كه ميترسد او را منع كرده و باز دارد، و وعده نميدهد چيزى را كه بر (انجام) آن توانائى ندارد، و اميد ندارد آنچه را كه باميدواريش او را سرزنش كنند، و بآنچه (كارى كه) ميترسد از آن درماند اقدام ننموده و گام برندارد.
22- حضرت موسى بن جعفر علیه السلام: يَا هِشَامُ إِنَّ الْعَاقِلَ الَّذِي لَا يَشْغَلُ الْحَلَالُ شُكْرَهُ- وَ لَا يَغْلِبُ الْحَرَامُ صَبْرَه
هشام، عاقل كسى است كه حلال او را از شكرگزارى باز ندارد و حرام بر صبر و شكيبائيش غلبه نكند.
23- يَا هِشَامُ إِنَّ ضَوْءَ الْجَسَدِ فِي عَيْنِهِ- فَإِنْ كَانَ الْبَصَرُ مُضِيئاً اسْتَضَاءَ الْجَسَدُ كُلُّهُ- وَ إِنَّ ضَوْءَ الرُّوحِ الْعَقْلُ- فَإِذَا كَانَ الْعَبْدُ عَاقِلًا كَانَ عَالِماً بِرَبِّهِ- وَ إِذَا كَانَ عَالِماً بِرَبِّهِ أَبْصَرَ دِينَهُ- وَ إِنْ كَانَ جَاهِلًا بِرَبِّهِ لَمْ يَقُمْ لَهُ دِينٌ- وَ كَمَا لَا يَقُومُ الْجَسَدُ إِلَّا بِالنَّفْسِ الْحَيَّةِ- فَكَذَلِكَ لَا يَقُومُ الدِّينُ إِلَّا بِالنِّيَّةِ الصَّادِقَةِ- وَ لَا تَثْبُتُ النِّيَّةُ الصَّادِقَةُ إِلَّا بِالْعَقْل
هشام، نور بدن (دو) چشم است اگر چشم بينا باشد تمام بدن روشن مىشود و نور روح عقل است وقتى بندهاى عاقل باشد عالم بپروردگار خويش است وقتى عالم نسبت بخدا باشد بينش دينى دارد اگر جاهل بخدا باشد دين ندارد، همان طورى كه بدن پايدار نيست مگر با نفس زنده همين طور دين پايدار نيست مگر با نيتصادق و نيت صادق ثابت نيست مگر با عقل.
24- وَ مُشَاوَرَةُ الْعَاقِلِ النَّاصِحِ يُمْنٌ وَ بَرَكَةٌ- وَ رُشْدٌ وَ تَوْفِيقٌ مِنَ اللَّهِ- فَإِذَا أَشَارَ «5» عَلَيْكَ الْعَاقِلُ النَّاصِحُ- فَإِيَّاكَ وَ الْخِلَافَ فَإِنَّ فِي ذَلِكَ الْعَطَبَ - يَا هِشَامُ إِيَّاكَ وَ مُخَالَطَةَ النَّاسِ وَ الْأُنْسَ بِهِمْ- إِلَّا أَنْ تَجِدَ مِنْهُمْ عَاقِلًا وَ مَأْمُوناً- فَأْنَسْ بِهِ وَ اهْرُبْ مِنْ سَائِرِهِمْ كَهَرَبِكَ مِنَ السِّبَاعِ الضَّارِيَةِ - وَ يَنْبَغِي لِلْعَاقِلِ إِذَا عَمِلَ عَمَلًا أَنْ يَسْتَحْيِيَ مِنَ اللَّهِ- وَ إِذَا تَفَرَّدَ لَهُ بِالنِّعَمِ أَنْ يُشَارِكَ فِي عَمَلِهِ أَحَداً غَيْرَهُ - وَ إِذَا خَرَّ بِكَ أَمْرَانِ لَا تَدْرِي أَيُّهُمَا خَيْرٌ وَ أَصْوَبُ- فَانْظُرْ أَيُّهُمَا أَقْرَبُ إِلَى هَوَاكَ فَخَالِفْهُ- فَإِنَّ كَثِيرَ الصَّوَابِ فِي مُخَالَفَةِ هَوَاكَ- وَ إِيَّاكَ أَنْ تَغْلِبَ الْحِكْمَةَ وَ تَضَعَهَا فِي الْجَهَالَةِ .
مشورت با شخص عاقل خيرخواه نعمت و بركت و راهيابى و توفيق از جانب خدا است وقتى عاقل خيرخواه راهنمائى كرد ترا مبادا مخالفت كنى كه اين مخالفت برايت زيانبخش است. هشام سعى كن بپرهيزى از همنشينى با مردم و انس و الفت با آنها مگر در ميان آنها شخص عاقل و مورد اعتمادى پيدا كنى در اين صورت با او انس بگير و از ديگران فرار كن مانند فرار از حيوانات درنده و شايسته است عاقل كارى را كه انجام ميدهد از خدا حيا و خجالت داشته باشد و هر گاه مشمول يك نعمت قرار گرفت كه باو تنها داده شده، ديگرى را نيز شريك نعمت خود كند. وقتى مواجه با دو كار شدى و نميدانى كداميك بهتر و عالىتر است ببين به كداميك ميل بيشترى دارى و موافق طبع تو است مخالفت با همان كار كن زيرا اغلب كارهاى شايسته بر خلاف هواى نفس است بترس از اينكه حكمت را از تو بگيرند و آن را بنااهل و نادان بسپارى.
25- قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص: إِنَّ الْعَاقِلَ مَنْ أَطَاعَ اللَّهَ وَ إِنْ كَانَ ذَمِيمَ الْمَنْظَرِ حَقِيرَ الْخَطَرِ وَ إِنَّ الْجَاهِلَ مَنْ عَصَى اللَّهَ وَ إِنْ كَانَ جَمِيلَ الْمَنْظَرِ عَظِيمَ الْخَطَرِ أَفْضَلُ النَّاسِ أَعْقَلُ النَّاس.
رسول خدا (صلّى اللَّه عليه و آله) فرمود: خردمند كسى است كه خدا را اطاعت نموده و فرمان برد و اگر چه جاى نگريستن او (رويش) نكوهيده (زشت) بوده و مقام و منزلت او كوچك باشد، و نادان كسى است كه خدا را معصيت و نافرمانى نمايد و اگر چه جاى نگريستن او نيكو بوده و مقام و منزلتش بزرگ باشد، برترين مردم خردمندترين مردماند.
26- قَالَ علی علیه السلام: مَنْ جَانَبَ هَوَاهُ صَحَّ عَقْلُه.
كسى كه از (خواسته) هواى نفس و خواهش خود كنارهگيرى نموده و از آن دورى گزيند عقل او صحيح و سالم است.
27- قَالَ هِمَّةُ الْعَقْلِ تَرْكُ الذُّنُوبِ وَ إِصْلَاحُ الْعُيُوب.
حضرتعلى عليهالسلامفرموده: قصد و آهنگ عقل واگذاشتن و، ول كردن گناهان و نيكو گردانيدن بديها است.
بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار ج1 ص 132
28- قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع الرِّجَالُ ثَلَاثَةٌ عَاقِلٌ وَ أَحْمَقُ وَ فَاجِرٌ فَالْعَاقِلُ الدِّينُ شَرِيعَتُهُ وَ الْحِلْمُ طَبِيعَتُهُ وَ الرَّأْيُ سَجِيَّتُهُ إِنْ سُئِلَ أَجَابَ وَ إِنْ تَكَلَّمَ أَصَابَ وَ إِنْ سَمِعَ وَعَى وَ إِنْ حَدَّثَ صَدَقَ وَ إِنِ اطْمَأَنَّ إِلَيْهِ أَحَدٌ وَفَى وَ الْأَحْمَقُ إِنِ اسْتُنْبِهَ بِجَمِيلٍ غَفَلَ وَ إِنِ اسْتُنْزِلَ عَنْ حُسْنٍ تَرَكَوَ إِنْ حُمِلَ عَلَى جَهْلٍ جَهِلَ وَ إِنْ حَدَّثَ كَذَبَ لَا يَفْقَهُ وَ إِنْ فُقِّهَ لَمْ يَفْقَهْ وَ الْفَاجِرُ إِنِ ائْتَمَنْتَهُ خَانَكَ وَ إِنْ صَاحَبْتَهُ شَانَكَ وَ إِنْ وَثِقْتَ بِهِ لَمْ يَنْصَحْكَ.
امير المؤمنين عليه السّلام فرمود: مردم سه گروه هستند: عاقل، احمق و بدكار، عاقل دينش راه او را معين مىكند، حلم و بردبارى طبيعت او مىباشد، رأى و نظر او را هدايت مىكند، اگر از وى سؤال كنند پاسخ مىدهد و اگر سخن بگويد حق بر زبانش جارى مىگردد، اگر حديثى نقل كند راست مىگويد، و اگر به كسى مطمئن شد وفا مىكند.اما احمق اگر كار نيكى برايش پيش بيايد از آن غفلت مىكند، اگر از كار خوبى پائين بياورند آن را ترك مىكند و اگر او را از روى نادانى بكارى وادارند او هم از نادانى آن را قبول مىنمايد، اما فاجر اگر او را در كارى امين بدانى خيانت مىكند، اگر با وى رفاقت كنى تو را سرزنش مىنمايد، و اگر به او اعتماد كنى او خيانت خواهد كرد.
بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار - ج67 ص 9
29- قَالَ علی علیه السلام: قَطِيعَةُ الْعَاقِلِ تَعْدِلُ صِلَةَ الْجَاهِل
دورى كردن عاقل (با هر كه را صلاح و شايسته داند) برابر است با وصل و پيوند نمودن جاهل و نادان. بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار - ج1ص95
30- قال الصادق علیه السلام: وَ يَنْبَغِي لِلْعَاقِلِ أَنْ يَكُونَ صَدُوقاً لِيُؤْمَنَ عَلَى حَدِيثِهِ- وَ شَكُوراً لِيَسْتَوْجِبَ الزِّيَادَ
لازم است براى عاقل كه راستگو باشد تا بگفتارش اعتماد حاصل شود و شكرگزار باشد تا موجب افزايش نعمت براى او بشود.