فصل سوم: اجابت دعا
/ 6 بريدن از غير خدا
حالت اضطرار و انقطاع
742. مصباح الشريعة- فيما نَسَبَهُ إلَى الإِمامِ الصّادِقِ عليه السلام-: سُئِلَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله عَنِ اسمِ اللّهِ الأَعظَمِ، قالَ:
كُلُّ اسمٍ مِن أسماءِ اللّهِ، فَفَرِّغ قَلبَكَ عَن كُلِّ ما سِواهُ، وَ ادعُهُ بِأَيِّ اسمٍ شِئتَ؛ فَلَيسَ فِي الحَقيقَةِ للّهِ اسمٌ دونَ اسمٍ، بَل هُوَ الواحِدُ القَهّارُ.
742. مصباح الشريعة- در آنچه به امام صادق عليه السلام نسبت داده است-: از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله درباره اسم اعظم خدا سؤال شد. فرمود: «همه نامهاى خدا اسم اعظماند. پس، دلت را از هر آنچه جز اوست، خالى گردان و آنگاه او را با هر نامى كه خواستى، بخوان؛ زيرا در حقيقت براى خداوند، نام خاصّى نيست؛ بلكه او يكتاى قهّار است».
سخنى درباره اصلىترين شرط اجابت دعا
علّامه سيّد محمّدحسين طباطبايى رضوان اللّه تعالى عليه در تبيين آيه: «أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَ يَكْشِفُ السُّوءَ ...»[1] مىفرمايد: «مراد از اجابت درماندهاى كه او را مىخوانَد، پاسخ مثبت دادن به درخواستِ دعاكنندگان و برطرف كردن نياز آنهاست. خداوند، صفت درماندگى را آورده تا به دعا كننده،
حقيقت دعا و درخواست را يادآورى كند؛ زيرا ما دام كه انسان در تنگناى درماندگى نيفتد و در رسيدن به خواستش آزادى عمل داشته باشد، درخواستش خالصانه نخواهد بود و اين، مطلب روشنى است.[2]
باب سوم: موانع اجابت دعا
3/ 1 گناه
745. رسول اللّه صلى الله عليه و آله: سَيَأتي عَلَى النّاسِ زَمانٌ تَخبُثُ فيهِ سَرائِرُهُم، و تَحسُنُ فيهِ عَلانِيَتُهُم طَمَعا فِي الدُّنيا، لا يُريدونَ بِهِ ما عِندَ رَبِّهِم، يَكونُ دينُهُم رِياءً لا يُخالِطُهُم خَوفٌ، يَعُمُّهُمُ اللّهُ بِعِقابٍ فَيَدعونَهُ دُعاءَ الغَريقِ فَلا يَستَجيبُ لَهُم.
745. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: به زودى، زمانى خواهد رسيد كه مردم، به سبب دنياخواهى، باطنى پليد و ظاهرى نيك دارند. آنچه را نزد پروردگارشان است، نمىخواهند. دينشان رياكارانه است و در دلهايشان ترسى [از خدا] نيست. عذاب خدا آنان را فرا مىگيرد و مردم، همچون شخص در حال غرق شدن به درگاه او دعا مىكنند؛ امّا دعايشان را نمىپذيرد.
746. عنه صلى الله عليه و آله: يَأتي عَلى امَّتي زَمانٌ يَكونُ امَراؤُهُم عَلَى الجَورِ، و عُلَماؤُهُم عَلَى الطَّمَعِ و قِلَّةِ الوَرَعِ، و عُبّادُهُم عَلَى الرِّياءِ، و تُجّارُهُم عَلى أكلِ الرِّبا و كِتمانِ العَيبِ فِي البَيعِ وَ الشِّراءِ، و نِساؤُهُم عَلى زينَةِ الدُّنيا، فَعِندَ ذلِكَ يُسَلَّطُّ عَلَيهِم أشرارُهُم، فَيَدعو خِيارُهُم فَلا يُستَجابُ لَهُم.
746. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: زمانى بر امّتم مىرسد كه فرمانروايانشان راه ستم مىپويند، علمايشان طمعكار و بىوَرَعاند، عبادتپيشگانشان رياكارند، بازرگانانشان رباخوارند و در خريد و فروش، عيب [كالاى خود] را مىپوشانند، و زنانشان اهل زيور دنيايند. در اين زمان، بَدان آنها بر آنان مسلّط مىشوند، و نيكانشان دعا مىكنند؛ امّا دعايشان مستجاب نمىشود.
747. الإمام عليّ عليه السلام: المَعصِيَةُ تَمنَعُ الإِجابَةَ.
747. امام على عليه السلام: گناه، مانع اجابت مىشود.
803. الإمام زين العابدين عليه السلام: الذُّنوبُ الَّتي تَرُدُّ الدُّعاءَ: سوءُ النِّيَّةِ، و خُبثُ السَّريرَةِ، وَ النِّفاقُ مَعَ الإِخوانِ، و تَركُ التَّصديقِ بِالإِجابَةِ، و تَأخيرُ الصَّلَواتِ المَفروضاتِ حَتّى تَذهَبَ أوقاتُها، و تَركُ التَّقَرُّبِ إلَى اللّهِ عز و جل بِالبِرِّ وَ الصَّدَقَةِ، وَ استِعمالُ البَذاءِ وَ الفُحشِ فِي القَولِ.
803. امام زين العابدين عليه السلام: گناهانى كه دعا را رد مىكنند، عبارتاند از: بدى نيّت، پليدى درون، دورويى با برادران، باور نداشتن اجابت [دعا]، به تأخير افكندن نمازهاى واجب تا جايى كه وقتشان بگذرد، و تقرّب نجستن به خداوند عز و جل با نيكى كردن و صدقه دادن، و بدزبانى و ناسزاگويى كردن.
749. عنه عليه السلام: العَجَبُ مِمَّن يَدعو و يَستَبطِئُ الإِجابَةَ، و قَد سَدَّ طَريقَها بِالمَعاصي.
749. امام على عليه السلام: تعجّب است از كسى كه دعا مىكند و اجابتِ آن را كُند مىشمارد، در حالى كه راه اجابت را با گناهان، بسته است!
750. عنه عليه السلام: اللّهُمَّ اغفِر لِيَ الذُّنوبَ الَّتي تَحبِسُ الدُّعاءَ.
750. امام على عليه السلام: بار خدايا! گناهان مرا كه مانع [اجابت] دعا مىشوند، بيامرز.
754. الإمام الباقر عليه السلام: إنَّ العَبدَ يَسأَلُ اللّهَ الحاجَةَ، فَيَكونُ مِن شَأنِهِ قَضاؤُها إلى أجَلٍ قَريبٍ أو إلى وَقتٍ بَطيءٍ، فَيُذنِبُ العَبدُ ذَنبا، فَيَقولُ اللّهُ تَبارَكَ و تَعالى لِلمَلَكِ: لا تَقضِ حاجَتَهُ وَ احرِمهُ إيّاها؛ فَإِنَّهُ تَعَرَّضَ لِسَخَطي، وَ استَوجَبَ الحِرمانَ مِنّي.
754. امام باقر عليه السلام: بنده از خداوند، حاجتى مىطلبد كه اقتضا دارد به زودى يا ديرتر برآورده شود. سپس آن بنده گناهى مىكند و خداوند تبارك و تعالى به فرشته مىفرمايد: «حاجتش را برآورده مساز و او را از آن محروم كن؛ چرا كه خود را در معرض خشم من قرار داد و مستوجب محروميت من گشت».
757. رسول اللّه صلى الله عليه و آله: مَرَّ موسى عليه السلام بِرَجُلٍ مِن أصحابِهِ و هُوَ ساجِدٌ، وَ انصَرَفَ مِن حاجَتِهِ و هُوَ ساجِدٌ، فَقالَ عليه السلام: لَو كانَت حاجَتُكَ بِيَدي لَقَضَيتُها لَكَ.
فَأَوحَى اللّهُ عز و جل إلَيهِ: يا موسى، لَو سَجَدَ حَتّى يَنقَطِعَ عُنُقُهُ ما قَبِلتُهُ، أو يَتَحَوَّلَ عَمّا أكرَهُ إلى ما احِبُّ.
757. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: موسى عليه السلام به مردى از پيروانش گذشت كه در حال سجده بود. كارش را كه انجام داد و برگشت، ديد همچنان در سجده است. گفت: اگر حاجتت به دست من بود، آن را برايت برآورده مىساختم.
پس، خداوند عز و جل به او وحى فرمود كه: «اى موسى! اگر آن قدر سجده كند كه گردنش قطع شود، از او نمىپذيرم، مگر آن كه از آنچه ناخوش مىدارم، دست برداشته، به آنچه من دوست دارم، روى آورد».
3/ 2 ستم كردن و كمك كردن به ستمكار
761. عنه صلى الله عليه و آله: لا تَظلِموا فَتَدعوا فَلا يُستَجابَ لَكُم، و تَستَسقوا فَلا تُسقَوا، و تَستَنصِروا فَلا تُنصَروا.[3]
761. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: ستم نكنيد كه در اين صورت، دعا مىكنيد و دعايتان مستجاب نمىشود، و باران مىطلبيد و باران نمىآيد، و [از خدا] يارى مىجوييد و يارى نمىشويد.
765. عنه عليه السلام: إنَّ اللّهَ عز و جل يَقولُ: و عِزَّتي و جَلالي لا اجيبُ دَعوَةَ مَظلومٍ دَعاني في مَظلِمَةٍ ظُلِمَها، و لِأَحَدٍ عِندَهُ مِثلُ تِلكَ المَظلِمَةِ.
765. امام صادق عليه السلام: خداوند عز و جل مىفرمايد: «به عزّت و جلالم سوگند كه دعاى ستمديدهاى را در حقّ ستمكننده بدو، كه خود نسبت به ديگرى چنان ستمى را روا داشته است، اجابت نمىكنم».
766. عنه عليه السلام: مَن عَذَرَ ظالِما بِظُلمِهِ، سَلَّطَ اللّهُ عَلَيهِ مَن يَظلِمُهُ؛ فَإِن دَعا لَم يَستَجِب لَهُ و لَم يَأجُرهُ اللّهُ عَلى ظُلامَتِهِ.
766. امام صادق عليه السلام: هر كس ستمكارى را در ستمش، معذور بدارد (ستم او را توجيه كند)، خداوند كسى را بر او مسلّط مىگرداند كه به وى ستم كند. پس چنانچه [براى رفع ستم او از خود] دعا كند، خداوند دعايش را مستجاب نمىكند و در برابر ستمى هم كه به او مىشود، به وى اجرى نمىدهد.
767. عنه عليه السلام: إذا ظُلِمَ الرَّجُلُ فَظَلَّ يَدعو عَلى صاحِبِهِ، قالَ اللّهُ جَلَّ جَلالُهُ: إنَّ هاهُنا آخَرَ يَدعو عَلَيكَ يَزعُمُ أنَّكَ ظَلَمتَهُ، فَإِن شِئتَ أجَبتُكَ و أجَبتُ عَلَيكَ، و إن شِئتَ أخَّرتُكُما فَيوسِعُكُما عَفوي.
767. امام صادق عليه السلام: هرگاه به مردى ستم شود و او پيوسته ستمگرش را نفرين كند، خداوند عز و جل مىفرمايد: «هم اكنون، يك نفر هم تو را نفرين مىكند و مىگويد كه تو به او ستم كردهاى. پس، اگر مىخواهى، نفرين هر دوى شما را اجابت كنم، و اگر مىخواهى، نفرين هر دوى شما را به تأخير افكنم تا مشمول عفوم شويد».
[1] نمل: آيه 62:« يا كيست كه درمانده را آنگاه كه او را بخوانَد اجابت مىكند و گرفتارىاش را برطرف مىسازد؟».
[2] الميزان في تفسير القرآن: ج 15 ص 381.
[3] مجمع الزوائد: ج 5 ص 423 ح 9191.