/ 2 كسانى كه اسم اعظم را مىدانستهاند
/ 2 كسانى كه اسم اعظم را مىدانستهاند
862. الإمام الصادق عليه السلام: كانَ سُلَيمانُ عِندَهُ اسمُ اللّهِ الأَكبَرُ، الَّذي إذا سَأَلَهُ أعطى، و إذا دَعا بِهِ أجابَ، و لَو كانَ اليَومَ لَاحتاجَ إلَينا.
862. امام صادق عليه السلام: سليمان، نام اكبر خدا را مىدانست؛ همان كه هرگاه با آن از خدا درخواست مىكرد، به او عطا مىفرمود و هرگاه با آن مىخواندش، پاسخ مىداد. با اين حال، اگر او امروز مىبود، به ما نياز داشت.
864. بصائر الدرجات عن عبد اللّه بن بكير عن أبي عبد اللّه عليه السلام: كُنتُ عِندَهُ فَذَكَروا سُليمانَ و ما اعطِيَ مِنَ العِلمِ و ما اوتِيَ مِنَ المُلكِ، فَقالَ لي: و ما اعطِيَ سُليمانُ بنُ داودَ؟ إنَّما كانَ عِندَهُ حَرفٌ واحِدٌ مِنَ الاسمِ الأَعظَمِ، و صاحِبُكُم الَّذي قالَ اللّهُ: «قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ»[1] و كانَ و اللّهِ عِندَ عَلِيٍّ عليه السلام عِلمُ الكِتابِ، فَقُلتُ: صَدَقتَ وَ اللّهِ جُعِلتُ فِداكَ!
864. بصائر الدرجات- به نقل از عبد اللّه بن بكير-: خدمت امام صادق عليه السلام بودم كه حاضران، از سليمان و علم و سلطنتى كه به او داده شده بود، سخن به ميان آوردند. امام عليه السلام به من فرمود: «مگر به سليمان بن داود چه داده شده بود؟ او فقط يك حرف از اسم اعظم را مىدانست؛ امّا امام شما، كسى است كه خداوند [در حقّ او] فرمود: «بگو: كافى است خدا و آن كس كه نزد او علم كتاب است، ميان من و شما گواه باشد». به خدا سوگند، علمِ كتاب، نزد على بود».
گفتم: به خدا كه راست فرمودى، فدايت شوم!
866. عنه عليه السلام: إنَّ اللّهَ سُبحانَهُ و تَعالى جَعَلَ اسمَهُ الأَعظَمَ عَلى ثَلاثَةٍ و سَبعينَ حَرفا، فَأَعطى آدَمَ مِنها خَمسَةً و عِشرينَ حَرفا، و أعطى نوحا مِنها خَمسَةَ عَشَرَ حَرفا، و أعطى إبراهيمَ مِنها ثَمانِيَةَ أحرُفٍ، و أعطى موسى مِنها أربَعَةَ أحرُفٍ، و أعطى عيسى مِنها حَرفَينِ، و كانَ يُحيي بِهِمَا المَوتى، و يُبرِئُ الأَكمَهَ وَ الأَبرَصَ، و أعطى مُحَمَّدا صلى الله عليه و آله اثنَينِ و سَبعينَ حَرفا، وَ احتَجَبَ بِحَرفٍ؛ لِئَلّا يَعلَمَ أحَدٌ ما في نَفسِهِ، و يَعلَمُ ما في أنفُسِ العِبادِ.
866. امام صادق عليه السلام: خداوند پاك و بلندمرتبه، نام اعظم خود را هفتاد و سه حرف قرار داد. بيست و پنج حرف از آن را به آدم داد، پانزده حرفش را به نوح، هشت حرفش را به ابراهيم، چهار حرفش را به موسى، و دو حرفش را به عيسى كه با آن دو حرف، مرده را زنده مىكرد و كور مادرزاد و پيس را شفا مىداد. و به محمّد صلى الله عليه و آله هفتاد و دو حرف داد و يك حرف را از او پنهان داشت، براى اين كه كسى نداند كه در ذات خدا چه هست و خدا بداند كه در جان بندگان چه مىگذرد.
867. الإمام الرضا عليه السلام: اعطِيَ بَلعَمُ بنُ باعورَا الاسمَ الأَعظَمَ، فَكانَ يَدعو بِهِ فَيُستَجابُ لَهُ.
867. امام رضا عليه السلام: به بلعم بن باعورا اسم اعظم داده شده بود. او با آن دعا مىكرد و دعايش مستجاب مىشد.
تحقيقى در باره معناى اسم اعظم و استجابت دعاء با آن
موضوع اسم اعظم خداوند عز و جل، در احاديث اسلامى، بويژه در ادعيه، بسيار تكرار شده و اين نكته نيز آمده است كه هر كس خدا را با آن نام بخواند، دعايش مستجاب مىشود و اهل بيت عليهم السلام اين نام (بجز يك حرف از آن) را مىدانند. امّا آن نام چيست؟
همان طور كه ملاحظه شد، احاديث، در اين باره، مختلفاند و نمىتوان پاسخ قاطعى بر پايه احاديث اسلامى، به اين سؤال داد؛ ليكن مىتوان گفت كه به فرض صحّت اين احاديث، اسم اعظمى كه نزد انبياى الهى و اهل بيت عليهم السلام بوده، با توجه به خصوصياتى كه براى آن ذكر شده، بىترديد، چيزى غير از الفاظى است كه در احاديث مذكور آمده است.
نبودن دليل قاطعى بر مراد از اسم اعظم، موجب شده است كه ديدگاههاى مختلفى درباره آن ارائه گردد، تا آنجا كه سيوطى، بيست قول را در اين زمينه نقل كرده است.
گروهى مانند ابو جعفر طبرى و ابو الحسن اشعرى و ابو حاتم ابن حيّان و باقلانى، بر اين باورند كه همه اسماى الهى (يعنى صفات خداوند عز و جلّ)، بزرگ هستند و اسمى كه بزرگتر از اسماى ديگر باشد، وجود ندارد.
برخى مىگويند: اسم اعظم، وجود دارد؛ امّا كسى جز خداوند متعال، از آن آگاهى ندارد.
برخى مىگويند: اسم اعظم خدا، در ميان اسماى حُسنا پنهان است.
برخى مىگويند: اسم اعظم، هر اسمى است كه بنده، پروردگار خود را با همه وجود، به آن بخواند.
برخى گفتهاند: اسم اعظم، نامى است كه جامع همه نامهاى الهى باشد.
برخى گفتهاند: انبيا، تجلّى نامهاى اصلىِ حق هستند و اين نامهاى اصلى، همگى داخل در اسم اعظم (اسم جامع) و مظهر حقيقت محمّدىاند.
بارى، اختلاف نظر در تبيين آنچه حقيقتش حتى براى محقّقانْ مشخص نيست، طبيعى است؛ ولى از آنجا كه ديدگاههاى مختلف را در اين زمينه مطالعه كردهايم، كلام علّامه طباطبايى را در تبيين اسم اعظم، بهترين تحقيق يافتهايم.
بهترين تحقيق در تبيين اسم اعظم
علّامه سيّد محمّدحسين طباطبايى رحمه الله در پاسخ اين سؤال كه: «معناى اسم اعظم چيست؟» مىگويد: «در ميان مردم، شايع شده كه اسم اعظم، اسمى است لفظى، از اسماى خداى متعال، كه اگر خدا را به آن بخوانند، دعا مستجاب مىشود و در هيچ مقصدى، از تأثير باز نمىماند، و چون در ميان اسماى حسناى خدا به چنين اسمى دست نيافتهاند و در لفظ جلاله (اللّه) نيز چنين اثرى نديدهاند، معتقد شدهاند كه اسم اعظم، مركّب از حروفى است كه آن حروف و نحوه تركيب آنها را هر كسى نمىداند، و اگر كسى به آن دست بيابد، همه موجودات، در برابرش خاضع مىشوند و به فرمانش در مىآيند.
به نظر افسونگران و دعانويسان [كه به علوم غريبه معتقدند]، اسم اعظم، داراى لفظى است كه به حسب طبعْ دلالت بر آن مىكند، نه به حسب وضع لغوى. چيزى كه هست، تركيب حروف آن، به حسب اختلاف حوايج و مقاصد، مختلف مىشود و براى به دست آوردن آن، راههاى مخصوصى هست، كه نخست، حروف آن را از آن راهها به دست مىآورند و سپس آنها را در هم مىآميزند و با آنها دعا مىكنند، و تفصيل آن، محتاج به مراجعه به آن فن است.
در بعضى روايات نيز اندكْ اشعارى به اين معنا هست، مثل آن روايتى كه مىگويد: «بسم اللّه الرحمن الرحيم، نسبت به اسم اعظم، نزديكتر است از سفيدىِ چشم به سياهى آن» و آن روايتى كه مىگويد: «اسم اعظم، در آية الكرسى و اوّل سوره آل عمران است» و نيز روايتى كه مىگويد: «حروف اسم اعظم، در سوره حمد پراكندهاند و امام، آن حروف را مىشناسد و هر وقت بخواهد، آنها را تركيب مىكند و با آنها دعا مىكند و در نتيجه، دعايش مستجاب مىشود» و نيز اين روايت كه: «آصف بن بَرخيا، وزير سليمان، با حروفى از اسم اعظم كه پيشش بود، دعا كرد و توانست تخت بِلقيس، ملكه سبأ را در مدّتى كمتر از چشم بر هم زدن، نزد سليمان حاضر سازد» و يا اين روايت كه: «اسم اعظم، مركّب از 73 حرف است و خداوند، 72 حرف از اين حروف را در ميان پيامبرانش تقسيم كرده، و يكى را در علم غيب، به خودش اختصاص داده است».
همچنين، روايات ديگرى هستند كه اشعار دارند بر اين كه اسم اعظم، مركّب
لفظى است؛ ولى بحث حقيقى درباره علّت و معلول و خواصّ آن، همه اين سخنان را نفى مىكند؛ زيرا تأثير حقيقى، به وجود اشيا و قوّت و ضعف وجود آنها و سنخيت بين مؤثّر و متأثّر بستگى دارد و اسم لفظى، صِرفا از نظر لفظ آن، چيزى جز مجموعهاى از صوتهاى شنيدنى نيست و شنيدنىها، از كيفيّات عَرَضى هستند و اگر از جهت معناى متصوّرش اعتبار شود، صورتى است ذهنى كه به خودىِ خود، هيچ اثرى در هيچ موجودى ندارد، و مُحال است صوتى كه ما آن را از حنجره خود خارج مىكنيم و يا صورت خيالىاى كه ما آن را در ذهن خود تصور مىنماييم، آن گونه باشد كه به وجود خود، وجود هر چيزى را مقهور سازد و در آنچه ما ميل داريم، به دلخواه ما تصرّف كند، مثلًا آسمان را زمين و زمين را آسمان كند، دنيا را آخرت و آخرت را دنيا كند و كارهايى از اين دست. حالْ آن كه خود آن صورت، معلول اراده ماست.
افزون بر اين، اسماى الهى و مخصوصا اسم اعظم او، هر چند در عالم، مؤثّر باشند و اسباب و وسايطى براى نزول فيض از ذات خداى متعال در اين عالمِ مشهود بوده باشند، اين تأثيرشان به خاطر حقايقشان است، نه الفاظى كه در فلان گويِش، دلالت بر فلان معنا دارند، و نه حتّى به خاطر معانىشان كه از الفاظ، فهميده مىشوند و در ذهن، تصوّر مىشوند نيز نيست؛ بلكه معناى اين تأثير، اين است كه خداى متعال كه پديدآورنده هر چيزى است هر چيزى را با يكى از صفات كريمش پديد مىآورَد كه مناسب آن چيز و در قالب اسمى است، نه اين كه لفظ خشك و خالىِ اسم و يا معناى آن و يا حقيقت ديگرى غير از ذات متعالى خداوندى، چنين تأثيرى داشته باشد.
چيزى كه هست، خداى متعال، وعده داده است كه دعاى دعا كننده را اجابت
مىكند و فرموده است: «أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ؛[2] دعاى دعا كننده را اجابت مىكنم، آنگاه كه مرا بخواند» و اين اجابت، موكول به دعا و طلب حقيقى و جدّى است و نيز همان طور كه در تفسير اين آيه گذشت موقوف بر اين است كه درخواست، از خودِ خدا شود و نه از ديگرى. آرى، كسى كه دست از تمامى وسائل و اسباب بردارد و براى يكى از حوايجش، به پروردگارش متّصل شود، در حقيقتْ متّصل به حقيقت آن اسمى شده است كه با حاجتش تناسب دارد و در نتيجه، آن اسم نيز با حقيقتش تأثير مىكند و دعاى او مستجاب مىشود.
اين است حقيقت «خدا را به نامهايش خواندن» و به همين جهت، خصوصيت و عموميت تأثير، به حال آن اسمى بستگى دارد كه حاجتمند، به آن، تمسّك جسته است. پس اگر اين اسم، اسم اعظم باشد، تمامى اشيا، در برابرِ حقيقت آن اسم، رام مىشوند و دعاى كسى كه با آن اسم دعا كرده، بى هيچ قيد و شرطى مستجاب مىشود.
بنا براين، روايات و ادعيه اين باب را بايد بر اين معنا حمل كرد و نه بر اسم لفظى يا مفهوم آن. و اين كه در روايت آمده است كه خداوند، اسمى از اسماى خود و يا چيزى از اسم اعظم خود را به يكى از پيغمبران يا بندگانش آموخته، معنايش اين است كه راه انقطاع به سوى خود را به وى آموخته است، بدين گونه كه اسم خداوندىِ مناسب با دعا و درخواستِ او را بر زبانش جارى ساخته است. پس اگر واقعا اسمِ لفظىاى در كار باشد و معناى روشنى هم داشته باشد، باز هم تأثير آن دعا، از اين باب است كه الفاظ و معانى، وسايل و اسبابى هستند كه به نحوى، حقايق را حفظ مىكنند. پس دقّت فرماييد».[3]
[1] الرعد: 43.
[2] بقره: آيه 186.
[3] الميزان في تفسير القرآن: ج 8 ص 354 356.