استثنا به مشیت الهی (استثنا گفتن يا مشروط كردن
استثنا به مشیت الهی
(استثنا گفتن يا مشروط كردن اجرای هر قصدی به مشيّت خدا، در عرف شرع و متشرّعه، عبارت است از: گفتن جمله« إن شاء اللّه». اين اصطلاح، از آيههای 23 و 24 سوره كهف اخذ شده است.)
کسی که به مرتبه توحید افعالی رسید، انجام شدن هر کاری را منوط به خواست الهی میداند. از این رو، ادب عبودیت، اقتضا میکند که موحّد، وقتی میخواهد بگوید: «فلان کار را انجام میدهم»، آن را منوط به مشیت الهی نماید، چنان که قرآن کریم در اشاره به این ادب میفرماید:
«وَ لا تَقُولَنَّ لِشَیءٍ إِنِّی فاعِلٌ ذلِک غَداً* إِلَّا أَنْ یشاءَ اللَّهُ. (كهف: آيه 23 و 24.) و زنهار! در مورد چیزی مگو که: «من آن رای انجام خواهم داد»، مگر آن که خدا بخواهد».
همچنین پیامبر خدا ضمیمه کردن ذکر «استثنا» (یعنی گفتنِ إن شاء اللّه) به هر گونه سخن را نشانه کمال ایمان که همان توحید افعالی است میشمارد: إن من إتمام إیمان العبد أن یستثنی فی کل حدیث. از کمال ایمان بنده است که در هر سخنی، «إن شاء الله» بگوید.
در احادیث اهل بیت، ضمیمه کردن استثنا به نوشتهها نیز مورد تأکید قرار گرفته است.
فصل یکم: تفسیر «لا حول و لا قوّة الّا باللّه»
خودداری از معصیت و توانایی بر طاعت، جز با یاری خودِ خدا نیست
عن جابر الجعفی عن الإمام الباقر علیه السلام، قال: سَأَلتُهُ عَن مَعنی: «لا حَولَ و لا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» فَقالَ: مَعناهُ لا حَولَ لَنا عَن مَعصِیةِ اللّهِ إلّا بِعَونِ اللّهِ، و لا قُوَّةَ لَنا عَلی طاعَةِ اللّهِ إلّا بِتَوفیقِ اللّهِ عز و جل.
از جابر جُعْفی: از امام باقر علیه السلام در باره معنای «هیچ نیرو و توانی نیست، جز به یاری خدا» پرسیدم. فرمود: «معنایش این است که ما از معصیت خدا، باز نتوانیم ایستاد، مگر به یاری خود خداوند، و بر انجام دادن طاعت خدا، توانایی نداریم، جز با توفیقدهی خود خداوند عز و جل».
بحار الأنوار: ج 93 ص 187.
عن الإمام الصادق علیه السلام، قال: سَألَتُهُ عَن تَفسیرِ: «لا حَولَ و لا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ»، قالَ: لا یحولُ بَینَنا و بَینَ المعاصی إلَا اللّهُ، و لا یقَوّینا عَلی أداءِ الطّاعَةِ وَ الفَرائِضِ إلَا اللّهُ.
حسین بن علوان کلبی: از امام صادق علیه السلام در باره تفسیر «هیچ نیرو و توانی نیست، جز به یاری خدا»، پرسیدم. فرمود: «یعنی میان ما و معاصی حایل نمیگردد، مگر خداوند، و ما را بر انجام دادن طاعت و وظایف، نیرومند نمیگرداند، مگر خداوند».
بحار الأنوار: ج 93 ص 189.
وا گذاشتن کار به خدا
رسول اللّه صلی الله علیه و آله: إذا قالَ العَبدُ: «لا حَولَ و لا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» فَقَد فَوَّضَ أمرَهُ إلَی اللّهِ، و حَقٌّ عَلَی اللّهِ أن یکفِیهُ.
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: هرگاه بنده بگوید: «هیچ نیرو و توانی نیست، جز به یاری خدا»، در واقع، کار خود را به خدا وا نهاده است و بر خداست که برایش کارسازی کند.
بحار الأنوار: ج 93 ص 189.
فصل دوم: ویژگیهای «لا حول و لا قوّة إلّا باللّه»
سخن اهل آسمانها
رسول اللّه صلی الله علیه و آله: ما نَزَلَ مِنَ السَّماءِ مَلَک و لا صَعِدَ إلَی السَّماءِ مَلَک حَتّی یقولَ: لا حَولَ و لا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ.
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: هیچ فرشتهای از آسمان، فرود نیامد و هیچ فرشتهای به آسمان بالا نرفت، مگر آن که گفت: «هیچ نیرو و توانی نیست، مگر به یاری خدا».
محمدی ری شهری ؛ نهج الذکر ، ج 3 ؛ حدیث 1679
نهالی از نهالهای بهشت
رسول اللّه صلی الله علیه و آله: إنَّ اللّهَ عز و جل لَمّا خَلَقَ الجَنَّةَ جَعَلَ غَرسَها: سُبحانَ اللّهِ، وَ الحَمدُ للّهِ، و لا إلهَ إلَا اللّهُ، وَ اللّهُ أکبَرُ، و لا حَولَ و لا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ.
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: خداوند عز و جل چون بهشت را آفرید، نهالهای آن را: «پاکا خدا!»، و «ستایش، خدای را!» و «معبودی جز خدا نیست»، و «خدا، بزرگتر است»، و «هیچ نیرو و توانی نیست، مگر به یاری خدا» قرار داد.
محمدی ری شهری ؛ نهج الذکر ، ج 3 ؛ حدیث 1681.
رسول اللّه صلی الله علیه و آله: لَمّا اسرِی بی مَرَرتُ بِإِبراهیمَ علیه السلام، فَقالَ لِجَبرَئیلَ علیه السلام: مَن هذا؟ قالَ: مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله، فَرَحَّبَ بی و سَلَّمَ عَلَی، و قالَ: مُر امَّتَک یکثِروا مِن غِراسِ الجَنَّةِ، فَإِنَّ تُربَتَها طَیبَةٌ، و أرضَها واسِعَةٌ قالَ: قُلتُ: و ما غِراسُ الجَنَّةِ؟ قالَ: لا حَولَ و لا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ.
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: شبی که به آسمان برده شدم، بر ابراهیم علیه السلام گذشتم. به جبرئیل علیه السلام گفت: این کیست؟ گفت: محمّد.
ابراهیم علیه السلام به من خوشامد گفت و سلام کرد و گفت: به امّتت بفرما که بر نهالهای بهشت، بیفزایند؛ زیرا که خاک بهشت، پاک [و حاصلخیز] است و زمینش، پهناور. من گفتم: نهالهای بهشت، چیست؟ گفت: « [ذکر] هیچ نیرو و توانی نیست، جز به یاری خدا».
بحار الأنوار: ج 93 ص 174.