كسانی كه ياد كننده خدا به شمار میآيند
رسول اللّه صلی الله عليه و آله: قالَ اللّهُ تَعالی: يَا ابنَ آدَمَ، إنَّكَ إذا ما ذَكَرتَني شَكَرتَني، و إذا نَسيتَني كَفَرتَني. (لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزيدَنَّكُمْ وَ لَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابي لَشَديد) (ابراهیم؛ 7)
محمدی ری شهری ؛ نهج الذکر ، ج 1 ؛ حدیث 81
پيامبر خدا صلی الله عليه و آله: خدای متعال فرمود: «ای پسر آدم! تو هرگاه مرا ياد كنی، سپاسم گفتهای و هرگاه فراموشم كنی، ناسپاسیام كردهای». (ذکر و یاد خدا معادل حمد و سپاسگزاری خدا است، هر چند الحمدلله نگوید)
رسول اللّه صلی الله عليه و آله: ما مِن صَباحٍ و لا رَواحٍ إلّا و بِقاعُ الأَرضِ يُنادي بَعضُها بَعضا: يا جارَةُ، هَل مَرَّ بِكِ اليَومَ ذاكِرٌ للّهِ تَعالی، أو عَبدٌ وَضَعَ جَبهَتَهُ عَلَيكِ ساجِدا للّهِ؟ فَمِن قائِلَةٍ: لا، و مِن قائِلَةٍ: نَعَم. فَإِذا قالَت: نَعَم، اهتَزَّت وَ انشَرَحَت، و تَری أنَّ لَها فَضلًا عَلی جارَتِها.
پيامبر خدا صلی الله عليه و آله: هيچ صبحگاه و شبانگاهی نيست، مگر آن كه قطعات زمين به يكديگر میگويند: «ای همسايه! آيا امروز، يادكننده خدای متعال بر تو گذشت، يا بندهای كه پيشانی خويش را برای سجده خداوند متعال بر تو بگذارد؟». پس يكی میگويد: «نه» و ديگری میگويد: «چرا».
اگر بگويد: «چرا»، به وجد میآيد و شادمان میشود و خود را بر همكنارش برتر میبيند.
بحار الأنوار: ج 77 ص 84.
رسول اللّه صلی الله عليه و آله: عَلامَةُ حُبِّ اللّهِ حُبُّ ذِكرِ اللّهِ، و عَلامَةُ بُغضِ اللّهِ بُغضُ ذِكرِ اللّهِ.
پيامبر خدا صلی الله عليه و آله: نشانه دوست داشتن خدا، دوست داشتن ياد خداست، و نشانه بيزاری از خدا، بيزاری از ياد خداست.
بحار الأنوار: ج 69 ص 252.
الإمام عليّ عليه السلام: ذِكرُ اللّهِ قُوتُ النُّفوسِ.
امام علی عليه السلام: ياد خدا، غذای جانها است.
غرر الحكم: حدیث 5166.
عدّة الداعي عنهم عليهم السلام: إنَّ فِي الجَنَّةِ قِيعانا، فَإِذا أخَذَ الذّاكرُ فِي الذِّكرِ أخَذَتِ المَلائِكَةُ في غَرسِ الأَشجارِ، فَرُبَّما وَقَفَ بَعضُ المَلائِكَةِ، فَيُقالُ لَهُ: لِمَ وَقَفتَ؟ فيقول: إنَّ صاحِبي قَد فَتَرَ يَعني عَنِ الذِّكرِ.
عدّة الداعی از معصومان عليهم السلام: در بهشت، دشتهايی است كه هرگاه ياد كننده [ی خدا] شروع به ذكر گفتن كند، فرشتگان، شروع به كاشتن درخت میكنند. گاه فرشتهای دست از كار میكشد. به او گفته میشود: چرا دست از كار كشيدی؟ میگويد: دوستم باز ايستاد (يعنی از گفتن ذكر خدا).
بحار الأنوار: ج 93 ص 163.
إرشاد القلوب: قالَ سُبحانَهُ في بَعضِ كُتُبِهِ: أهلُ ذِكري في ضِيافَتي.
إرشاد القلوب: خداوند سبحان، در يكی از كتابهايش فرموده است: «اهل ياد من، در ميهمانی من هستند». (امام حسن علیه السلام هم هنگام ورود به مسجد می فرمود: اِلهی! ضَیفک بِبابِک ؛ خدای من مهمان تو در خانه ات آمده است)
بحار الأنوار: ج 77 ص 42.
مردانِ ياد خدا
تنبيه الخواطر: جاءَ في تَفسيرِ قَولِهِ تَعالی: « رِجالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ» أَنَّهُم كانوا حَدّادينَ و خَرّازينَ، فَكانَ أحَدُهُم إذا رَفَعَ المِطرَقَةَ أو غَرَزَ الإِشفی فَيَسمَعُ الأَذانَ، لَم يُخرِجِ الإشفی مِنَ المَغرَزِ، و لَم يَضرِب بِالمِطرَقَةِ و رَمی بِها، و قامَ إلَی الصَّلاةِ.
تنبيه الخواطر: در تفسير اين سخن خداوند متعال: «نه تجارتی و نه داد و ستدی، آنان را از ياد خدا باز نمیدارد»، آمده است كه: اينان، آهنگر و چرمدوز بودند و هر يك از ايشان، اگر پتك را بالا برده و يا درفش را در چرم فرو برده بود و صدای اذان را میشنيد، درفش را بيرون نمیكشيد و پتك را فرود نمیآورد و آن را به كناری میانداخت و به نماز میايستاد.
محمدی ری شهری ؛ نهج الذکر ، ج 1 ؛ حدیث 112
عن الحسين بن بشّار عن رجل رفعه في قَولِ اللّهِ عز و جل: «رِجالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ» قالَ: هُمُ التُّجّارُ الَّذينَ لا تُلهيهِم تِجارَةٌ و لا بَيعٌ عَن ذِكرِ اللّهِ عز و جل، إذا دَخَلَ مَواقيتُ الصَّلاةِ أدَّوا إلَی اللّهِ حَقَّهُ فيها.
حسين بن بشّار، از مردی كه سند حديث را به يكی از اهل بيت عليهم السلام رسانده است، در باره اين سخن خداوند عز و جل: «مردانی كه نه تجارتی و نه داد و ستدی، آنان را از ياد خدا باز نمیدارد»: آنان، بازرگانانی هستند كه تجارت و داد و ستد، از ياد خدا بازشان نمیدارد. هرگاه وقت نماز شود، به گزاردن حقّ خدا (نماز) میپردازند.
بحار الأنوار: ج 83 ص 4.
كليدهای ياد خدا
عن ابن عبّاس: عن قَولِهِ تَعالی: «أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ» (يونس: آیه 62) قيل: يا رَسولَ اللّهِ، مَن أولِياءُ اللّهِ؟ قالَ: الَّذينَ إذا رُؤوا ذُكِرَ اللّهُ.
ابن عبّاس: گفته شد: ای پيامبر خدا! اوليای خدا كيستند؟ فرمود: «كسانی كه ديدن آنها، يادآور خداست».
محمدی ری شهری ؛ نهج الذکر ، ج 1 ؛ حدیث 124
رسول اللّه صلی الله عليه و آله: قالَتِ الحَوارِيّونَ لِعيسی عليه السلام: يا روحَ اللّه مَن نُجالِسُ؟ قالَ: مَن يُذَكِّرُكُمُ اللّهَ رُؤيَتُهُ، و يَزيدُ في عِلمِكُم مَنطِقُهُ، و يُرَغِّبُكُم فِي الآخِرَةِ عَمَلُهُ.
پيامبر خدا صلی الله عليه و آله: حواريان به عيسی عليه السلام گفتند: ای روح خدا! با چه كسی همنشينی كنيم؟ فرمود: «با كسی كه ديدن او، شما را به ياد خدا میاندازد و سخنش، بر دانش شما میافزايد و كردارش، شما را به آخرت، راغب میسازد».
بحار الأنوار: ج 1 ص 203.
رسول الله صلی الله عليه و آله في وَصفِ أولِياءِ اللّهِ: تَنَعَّمَ النّاسُ بِالدُّنيا، و تَنَعَّموا بِذِكرِ اللّهِ.
پيامبر خدا صلی الله عليه و آله در وصف اوليای خدا: مردم، به دنيا خوشاند و آنان به ياد خدا خوشاند.
إرشاد القلوب: ص 135.
فصل دوم: ويژگیهای ياد خدا
حكمت عبادت
رسول اللّه صلی الله عليه و آله: إنَّما فُرِضَتِ الصَّلاةُ، و امِرَ بِالحَجِّ وَ الطَّوافِ، و اشعِرَتِ المَناسِكُ؛ لِإِقامَةِ ذِكرِ اللّهِ.
محمدی ری شهری ؛ نهج الذکر ، ج 1 ؛ حدیث 143
پيامبر خدا صلی الله عليه و آله: واجب گشتن نماز، و دستور گزاردن حج و طواف، و تعيين مناسك [حج]، در واقع برای زنده داشتن ياد خدايند.
الإمام الرضا عليه السلام فيما جَمَعَهُ الفَضلُ بنُ شاذانَ مِن كَلامِهِ في عِلَلِ الفَرائِضِ: .... فَإن قالَ قائِلٌ: لِمَ تَعَبَّدَهُم؟ قيلَ: لِئَلّا يَكونوا ناسينَ لِذِكرِهِ، و لا تارِكينَ لِأَدَبِهِ، و لا لاهينَ عَن أمرِهِ و نَهيِهِ، إذ كانَ فيهِ صَلاحُهُم و فَسادُهُم و قوِامُهُم، فَلَو تُرِكوا بِغَيرِ تَعَبُّدٍ لَطالَ عَلَيهِمُ الأَمَدُ، و قَسَت قُلوبُهُم.
امام رضا عليه السلام از سخنان ايشان درباره علّت واجبات كه فضل بن شاذان، آنها را گردآوری كرده است: ... اگر كسی بگويد: «چرا از آنان عبادت خواسته شده است؟»، گفته میشود: تا او را فراموش نكنند و تعاليمش را وا ننهند و از امر و نهی او غافل نشوند؛ چرا كه درستی و تباهی و پايداری آنان، در گرو اين است، و اگر بدون [دستور به] عبادت، رها میشدند، پس از گذشت زمانی دراز، سنگدل میشدند.
بحار الأنوار: ج 6 ص 63.
وظيفه دل و زبان
الإمام عليّ عليه السلام: اعلَموا أنَّهُ [اللّهَ] عز و جل ... قَد ... افتَرَضَ مِن ألسِنَتِكُمُ الذِّكرَ.
امام علی عليه السلام: بدانيد كه خداوند عز و جل ... ياد كردن [از خود] را بر زبانهايتان واجب ساخته است.
بحار الأنوار: ج 5 ص 319.
وظيفه آسمانيان و زمينيان
رسول اللّه صلی الله عليه و آله فِي الدُّعاءِ: يا اللّهُ، يا مَن وَجَبَ ذِكرُهُ عَلی أهلِ السَّماواتِ وَ الأَرضِ.
پيامبر خدا صلی الله عليه و آله در دعا: ای خدا، ای آن كه يادش بر آسمانيان و زمينيان، واجب است!
بحار الأنوار: ج 93 ص 265.
برترينِ اعمال
رسول اللّه صلی الله عليه و آله في مَوعِظَتِهِ لِابنِ مَسعودٍ: لا تَختَر عَلی ذِكرِ اللّهِ شَيئا؛ فَإِنَّ اللّهَ يَقولُ: «وَ لَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ»( سوره عنكبوت: آیه 45).
پيامبر خدا صلی الله عليه و آله در اندرز به ابن مسعود: هيچ چيز را بر ياد خدا ترجيح مده؛ چرا كه خداوند میفرمايد: «و قطعا ياد خدا بالاتر (از هر کاری) است».
بحار الأنوار: ج 77 ص 107.
الإمام الباقر عليه السلام: ما مِن شَيءٍ أحَبُّ إلَی اللّهِ مِنَ الذِّكرِ وَ الشُّكرِ.
امام باقر عليه السلام: هيچ چيزی نزد خدا، محبوبتر از ياد او و سپاسگزاری [از او] نيست.
محمدی ری شهری ؛ نهج الذکر ، ج 1 ؛ حدیث 154
لذّت عاشقان خدا
رسول اللّه صلی الله عليه و آله في دُعاءِ الجَوشَنِ الكَبيرِ: يا مَن ذِكرُهُ حُلوٌ.
پيامبر خدا صلی الله عليه و آله در دعای «جوشن كبير»: ای آن كه يادش شيرين است!
بحار الأنوار: ج 94 ص 390.
الإمام عليّ عليه السلام: الذِّكرُ لَذَّةُ المُحِبّينَ.
امام علی عليه السلام: ياد خدا، لذّت عاشقان است.
غُرَر الحكم: حدیث 670.
الإمام عليّ عليه السلام: ذِكرُ اللّهِ مَسَرَّةُ كُلِّ مُتَّقٍ، و لَذَّةُ كُلِّ موقِنٍ.
امام علی عليه السلام: ياد خدا، مايه شادی هر پرهيزگار و لذّت هر اهل يقينی است.
غُرَر الحكم: حدیث 5174.
فصل سوم: معنای ياد خدا
حقيقت ياد خدا
رسول اللّه صلی الله عليه و آله: مَن أطاعَ اللّهَ فَقَد ذَكَرَ اللّهَ، و إن قَلَّت صَلاتُهُ و صِيامُهُ و تِلاوَتُهُ. و مَن عَصَی اللّهَ فَقَد نَسِيَ اللّهَ، و إن كَثُرَت صَلاتُهُ و صِيامُهُ و تِلاوَتُهُ لِلقُرآنِ.
پيامبر خدا صلی الله عليه و آله: هر كس از خدا فرمان بَرد، در حقيقت، از خدا ياد كرده است، اگر چه نماز و روزه و قرآن خواندنش اندك باشد، و هر كس خدا را نافرمانی كند، در حقيقت، او را فراموش كرده است، اگر چه نماز و روزه و تلاوت قرآنش بسيار باشد.
بحار الأنوار: ج 93 ص 156.
عن الإمام الباقر عليه السلام: مِن أشَدِّ ما عَمِلَ العِبادُ: إنصافُ المَرءِ مِن نَفسِهِ، و مُواساةُ المَرءِ أخاهُ، و ذِكرُ اللّهِ عَلی كُلِّ حالٍ. قالَ: قُلتُ: أصلَحَكَ اللّهُ، و ما وَجهُ ذِكرِ اللّهِ عَلی كُلِّ حالٍ؟
قالَ: يَذكُرُ اللّهَ عِندَ المَعصِيَةِ يَهُمُّ بِها، فَيَحولُ ذِكرُ اللّهِ بَينَهُ و بَينَ تِلكَ المَعصِيَةِ، و هُوَ قَولُ اللّهِ عز و جل: «إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ» (سوره أعراف: آیه 201) .
امام باقر عليه السلام فرمود: «از جمله سختترين كارهای بندگان، سه چيز است: انصاف داشتن، كمك مالی كردن انسان به برادر خويش، و به ياد خدا بودن در همه حال».
گفتم: به سلامت باشيد! به ياد خدا بودن در همه حال، به چه معناست؟
فرمود: «در هنگام رو به رو شدن با گناه و تصميم به انجام دادن آن، خدا را به ياد آورد. پس ياد خدا، ميان او و آن گناه، حائل میشود. اين است سخن خداوند عز و جل كه میفرمايد: «آنان كه پرهيزگاری میكنند، چون وسوسهای از شيطان به آنان برسد، خدا را ياد میكنند و به ناگاه، بينا میشوند»».
بحار الأنوار: ج 69 ص 379.
كسانی كه ياد كننده خدا به شمار میآيند
الإمام عليّ عليه السلام: سامِعُ ذِكرِ اللّهِ ذاكِرٌ.
امام علی عليه السلام: شنونده ياد خدا [نيز] ياد كننده خداست.
غُرَر الحكم: ح 5579.