گلچین کتاب چهار جلدی نهج الذکر ؛ محمدی ری شهری
گلچین کتاب چهار جلدی نهج الذکر ؛ محمدی ری شهری
بخش يكم: ياد كردن و فراموش كردن خدا
واژهشناسی «ذكر»
راغب اصفهانی، در تبيين معنای «ذكر» در مقابل «نسيان= فراموشی» میگويد: معنای ذكر، حالتی است برای نفس كه انسان به سبب آن، میتواند آنچه را آموخته، در ذهن نگه دارد و از اين جهت، مانند «حفظ» است؛ منتها حفظ به معنای به ياد سپاری است، و ذكر به معنای يادآوری.
معنای ديگر «ذكر»، حاضر كردن چيزی در دل يا آوردن آن به زبان است. لذا گفته میشود: ذكر، دو گونه است: ذكر قلبی و ذكر زبانی (لسانی)، و هر يك از اين دو نيز بر دو گونه است: يكی يادآوری چيزی است كه فراموش شده است، و ديگری به معنای ادامه حفظ و به يادسپاری است. به هر گفتهای نيز ذكر میگويند.
(مفردات ألفاظ القرآن: ص 328)
ذِكر، در قرآن و حديث
مفسّران گفتهاند كه «ذكر» در قرآن به چند معنا آمده است، از جمله:
اوّل، ياد زبانی، مانند آيه 200 سوره بقره: «فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً؛ همان گونه كه پدران خود رای به ياد میآوريد، يا با يادكردنی بيشتر، خدا رای به ياد آوريد».
دوم، ياد قلبی، مانند آيه 135 سوره آل عمران: «وَ الَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ؛ و آنان كه چون كار زشتی كنند، يا بر خود ستم روا دارند، خدا رای به ياد میآورند و برای گناهانشان آمرزش میخواهند».
سوم، گفتار، مانند آيه 42 سوره يوسف: «اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ؛ مرا نزد آقای خود به ياد آور» و آيه 41 سوره مريم: «وَ اذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِبْراهِيمَ؛ و در اين كتاب به ياد ابراهيم پرداز» و آيه 51 سوره مريم: «وَ اذْكُرْ فِي الْكِتابِ مُوسی؛ و در اين كتاب از موسی ياد كن».
چهارم، خبر، مانند آيه 83 سوره كهف: «قُلْ سَأَتْلُوا عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْراً؛ بگو:«به زودی چيزی از او برای شما خواهم خواند»».
پنجم، پند و اندرز، مانند آيه 44 سوره انعام: «فَلَمَّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ؛ پس چون آنچه رای كه بدان پند داده شده بودند فراموش كردند، درهای هر چيزی[ از نعمتها] را بر آنان گشوديم».
ششم، وحی، مانند آيه 3 سوره صافات: «فَالتَّالِياتِ ذِكْراً؛ و به تلاوتكنندگان[ آيات الهی]».
هفتم، قرآن، مانند آيه 50 سوره انبيا: «وَ هذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ؛ و اين[ كتاب] كه آن رای نازل كردهايم، پندی خجسته است».
هشتم، تورات و كتابهای آسمانی پيشين، مانند آيه 43 سوره نحل: «فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ؛ پس اگر نمیدانيد، از پژوهندگان كتابهای آسمانی جويا شويد».
نهم، شرافت و بزرگی، مانند آيه 44 سوره زخرف: «وَ إِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَ لِقَوْمِكَ؛ و به راستی كه[ قرآن] برای تو و برای قوم تو[ مايه] تذكری است».
دهم، اطاعت كردن، مانند آيه 152 سوره بقره: «فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ؛ پس مرا ياد كنيد، تا شما رای ياد كنم».
يازدهم، بيان كردن، مانند آيه 63 سوره اعراف: «أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ؛ آيا تعجب كرديد كه بر مردی از خودتان، پندی از جانب پروردگارتان برای شما آمده؟».
دوازدهم، نمازهای پنجگانه، مانند آيه 239 سوره بقره: «فَإِذا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ؛ و چون ايمن شديد، خدا رای ياد كنيد».
سيزدهم، نماز جمعه، مانند آيه 9 سوره جمعه: «فَاسْعَوْا إِلی ذِكْرِ اللَّهِ وَ ذَرُوا الْبَيْعَ؛ به سوی ذكر خدا بشتابيد، و داد و ستد رای واگذاريد».
چهاردهم، نماز عصر، مانند آيه 32 سوره ص: «إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي؛ واقعا من، دوستی اسبان رای بر ياد پروردگارم ترجيح دادم».
پانزدهم، پيامبر، مانند آيه 10 و 11 سوره طلاق: «قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ ذِكْراً رَسُولًا؛ راستی كه خدا سوی شما تذكاری فرو فرستاده است: پيامبری» كه در اينجا«أنزَل» به معنای«أرسَل» است. در آياتی كه برای اين معانی بدانها استشهاد شده، احتمال معانی ديگری نيز میرود. (نضرة النعيم: ص 1964 و 1965).
معنای ذكر
حقيقت ذكر، عبارت است از توجّه دل به آفريدگار جهان و احساس اين واقعيت كه جهان، محضر خداست و انسان، در حضور اوست، و اين معنا تحقّق نمیيابد، مگر با دو شرط: يكی معرفت حقيقی نسبت به خداوند متعال، و ديگری توجّه به او.
فصل يكم: تشويق به ياد كردن از خدا
خدا را بسيار ياد كنيد
رسول اللّه صلی الله عليه و آله: ذِكرُ اللّهِ عَلَمُ الإِيمانِ، و بَراءَةٌ مِنَ النِّفاقِ، و حِصنٌ مِنَ الشَّيطانِ، و حِرزٌ مِنَ النّارِ.
پيامبر خدا صلی الله عليه و آله: ياد خدا، نشانه (و پرچم) ايمان، مايه رهيدن از نفاق، قلعه ی محکم در برابر حملات شيطان، و نگهدارنده از آتش است. (نماز که بالاترین ذکر است «و لَذِکرُ اللهِ اَکبَر؛ سوره عنکبوت: آیه 45» پرچم اسلام و قلعه در برابر حمله شیطان معرفی شده است)
مستدرك الوسائل: ج 5 ص 285
عن رسول اللّه صلی الله عليه و آله: إنَّ رَجُلًا سَأَلَهُ فَقالَ: أيُّ المُجاهِدينَ أعظَمُ أجرا؟ قالَ: أكثَرُهُم للّهِ تَبارَكَ و تَعالی ذِكرا. قالَ: فَأَيُّ الصائِمينَ أعظَمُ أجرا؟ قالَ: أكثَرُهُم للّهِ تَبارَكَ و تَعالی ذِكرا.
ثُمَّ ذَكَرَ لَنَا الصَّلاةَ، وَ الزَّكاةَ، وَ الحَجَّ، وَ الصَّدَقَةَ، كُلُّ ذلِكَ رَسولُ اللّهِ صلی الله عليه و آله يَقولُ: أكَثرُهُم للّهِ تَبارَكَ و تَعالی ذِكرا.
محمدی ری شهری ؛ نهج الذکر ، ج 1 ؛ حدیث 16
مسند ابن حنبل به نقل از مُعاذ: مردی از پيامبر خدا بپرسيد: پاداش كدام مجاهدان، بزرگتر است؟ فرمود: «آنان كه بيشتر خداوند تبارك و تعالی را ياد كنند». پرسيد: پاداش كدام روزهداران، بزرگتر است؟ فرمود: «آنان كه بيشتر خداوند تبارك و تعالی را ياد كنند».
همین طور [آن مرد] از نماز و زكات و حجّ و صدقه پرسيد و هر بار، پيامبر خدا میفرمود: «آنان كه بيشتر خداوند تبارك و تعالی را ياد كنند».
(یک ملاک مهم پاداش در عبادت ، یاد خداست، هر چه نماز با یاد خدا و حضور قلب بیشتر همراه باشد اجر بیشتری دارد. علت اصلی اقامه نماز هم یاد خداست: اَقِمِ الصَّلاةَ لِذِکرِی: طه : آیه 14)