به پنج چیز مغرور نشو
به پنج چیز مغرور نشو
پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: عبدالله بن مسعود! به چند چیز مغرور نشو : خوبی ظاهری بین مردم (شهرت) ، علم و کارهایت و احسان به دیگران و عبادتت.
يَا اِبْنَ مَسْعُودٍ ... لاَ تَغْتَرَّنَّ بِصَلاَحِكَ وَ عِلْمِكَ وَ عَمَلِكَ وَ بِرِّكَ وَ عِبَادَتِكَ . [1]
[شیطان علم و عبادتش بیشتر از همه ما بود و عاقبت به شر شد]
تفاوت عجله و سرعت
گاهی افراد بین سرعت گرفتن در کار خیر و عجله کردن خلط میکنند در حالی که این دو با هم تفاوت ریشه ای دارند.
قرآن در عین حال که به انبیاء و مردم میفرماید عجله نکنید " سَأُرِیكُمْ آیاتِی فَلَا تَسْتَعْجِلُونِ " [2] و نیز امیرالمؤمنین (علیه السلام) می فرماید: " مَعَ اَلْعَجَلَةِ تَكُونُ النَّدَامَةُ " ؛ کسی که عجله کند نادم میشود.
اما در عین حال میفرماید: " وَ سارِعُوا إِلَىٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ " [3] بدوید، بشتابید، به سوی آمرزش. و یا " یسارِعُونَ فِی الْخَیراتِ " [4] در کار خیر و در کار مثبت سرعت بگیرید.
مرز این دو که یکی ارزش و دیگری ضدارزش، یکی بیماری و دیگری به عنوان یک صفت پسندیده است، کجاست؟ در یک جمله تفاوت این دو را برایتان بیان کنم. در هر کاری که پیش از زمان مقتضی و پیش از فراهم شدن شرایطش شتاب شود گفته میشود " عجله " . قال على (علیه السلام): إِیاكَ وَ الْعَجَلَةَ بِالْأُمُورِ قَبْلَ أَوَانِهَا. [5]
اگر در وقت مقتضی و بعد از فراهم شدن شرایطش شتاب شود گفته میشود " سرعت " .
مثال ساده: میوه ای هنوز نرسیده و فصل چیدنش نیست، مثلا فرض کنید فصل چیدن آن تیر ماه است، اگر کسی این میوه را زودتر چید این عجله میشود؛ یعنی شتاب به کاری که هنوز زمان و شرایط آن نرسیده است. حال تیر ماه که شد باید زود آن را بچینی، زیرا اگر آن را نچینی فاسد و خراب میشود اگر در وقت آن سرعت گرفتید به آن گفته میشود " سرعت " ، که امری ارزشمند و پسندیده است.
[اگر هنوز اذان نگفته اند برای خواندن نماز عجله نکن و وقتی] نماز بر پا شد سرعت بگیر و خودت را به نماز برسان. سرعت در کارهایی که زمانش رسیده یک ارزش است. [6]
نماز شب را می شود در روز بخوانم؟
علامه حسن زاده آملی: در شب پنج شنبه 21 ماه رجب 1387 ه ق به استاد حضرت علامه طباطبایی عرض کردم: جناب آقا! دستور العملی که برای بین الطلوعین فرموده اید، گاهی مقدسی من گل می کند، روزه می گیرم، علاوه این که ماه مبارک رمضان در پیش است و انسان وقتی که سحر خورده دیگر در بین اطلوعین حالی برای خلوت و ذکر ندارد، آیا می شود که در این صورت دستور را در وقت دیگر انجام دهم؟
فرمودند: آقا! من هم این سؤال را از مرحوم علامه قاضی پرسیدم و ایشان در جواب فرمود: آری، می توانی به وقت دیگر افکنی و این آیه مبارکه سوره فرقان را به عنوان شاهد قرائت کرد " وَهُوَ ٱلَّذِی جَعَلَ ٱلَّیْلَ وَٱلنَّهَارَ خِلْفَةًۭ لِّمَنْ أَرَادَ أَن يَذَّكَّرَ أَوْ أَرَادَ شُكُورًۭا " [7]
ترجمه: و اوست که شب و روز را جانشین یکدیگر قرار داد برای کسی که بخواهد پند گیرد یا بخواهد شکرگزاری کند.[یعنی آنچه از عبادت را که در روز کوتاهی کرده و در شب انجام دهد و به عکس و طبق این آیه شریفه ما میتوانیم قضای نماز شب را در روز به جا بیاوریم] [8]
رابطه پر خوری و نماز
پیامبر خدا صلى الله علیه و آله : لا یَدْخُلُ مَلَكُوتَ السَّمَاواتِ والأرْضِ مَنْ مَلَأَ بَطْنَهُ [9]
كسى كه شكم خود را پر كند، به ملكوت آسمانها و زمین وارد نمى شود .
بنابراین اگر دوست داری در نماز به باطن و ملکوت عالم برسی از پرخوری دوری کن.
همچنین فرمودند: إِيَّاكُمْ وَ فُضُولَ المَطْعَمِ فَإِنَّهُ يَسُمُّ الْقَلْبَ بِالْقَسْوَةِ وَ يُبْطِئُ بِالْجَوَارِحِ لِلطَّاعَةِ. [10]
از خوردن بیش از حد بپرهیزید كه آن دل را سخت مى گرداند و اعضاى بدن را در اطاعت خدا تنبل مى سازد .
با قلب سخت نمی توان در نماز در محضر خدا بود و حضور قلب داشت.
بالاترین مرتبه ایمان
رسولُ اللّه ِ صلى الله علیه و آله : أفضلُ الإیمانِ أنْ تَعلمَ أنّ اللّه َمعكَ حَیثُ ما كُنتَ. [11]
پیامبر خدا صلى الله علیه و آله : برترین ایمان آن است كه بدانى خداوند همه جا با تو هست.
در نماز مدام به این توجه می کنیم که خدا با ماست هم حاضر است و هم ناضر است. اگر در طبقه منفی ده باشیم یا در غاری تنها باشیم باز هم می خوانیم: " ایاک نعبد و ایاک نستعین "
تشکر برای مستجاب نشدن دعاها
حاج اسماعیل دولابی : اگر پرده کنار رود و به حقایق واقف شویم بیش از آنچه برای دعاهایی که خدا اجابت کرده شاکریم، برای دعاهایی که اجابت نکرده است شاکر میشویم.
چون میفهمیم اگر آن دعاها را اجابت کرده بود چه بلایی بر سر خود آورده بودیم. [12]
در آیه 217 سوره بقره می خوانیم : وَعَسَىٰ أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ ۖ وَعَسَىٰ أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ ۗ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ.
و بسا چیزی را خوش ندارید و آن برای شما خیر است، وبسا چیزی را دوست دارید و آن برای شما بد است؛ وخدا [مصلحت شما را در همه امور] می داند و شما نمی دانید.
استغفار، درمان تمام دردها
آیت الله بهجت: روایت عجیب و غریبی از حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله نقل کردهاند که: " أَلا أُخْبِرُکمْ بِدآئِکمْ مِنْ دَوآئِکمْ؟ دَآؤُکـمُ الذنُـوبُ، وَ دَوآؤُکـمُ الإِسْتِغْفارُ " [13]
آیا درد و درمان شما را به شما خبر ندهم؟ درد شما گناهان، و دوا و درمانتان استغفار است " .
یعنی سرت درد میکند، " دوآؤُکمُ الإِسْتِغْفارُ " ، پایت درد میگیرد، دوای آن استغفار است، گوش و دندان درد میکند، " دوآؤُکمُ الإِسْتِغْفارُ " و... یعنی یک نسخه برای درمان همه دردها! [14]
منشأ همه دردها گناهان است و درمان همه دردها استغفار است. شما نسخه ای دارید که همه بیماریها را درمان میکند. کلیدی که همه درها را باز میکند. بعضی از کلیدها شاه کلید است، میتواند هر در بسته ای را باز کند. در امور معنوی چنین شاه کلیدی داریم.
ریشه تمام دردها و رنجها و افسردگیها و عذابها و ناراحتیها و اختلافها و دوریها و خرابیها و فتنهها و فسادها و ظلمها گناه است و درمان همه این دردها استغفار. [15]
ما همه غرق گناهیم و یک حسین داریم
پرسش: این جمله درست است: ما همه غرق گناهیم و یک حسین داریم درست است یا نه؟
پاسخ : اگر منظور این است که مثل حضرت آدم علیه السلام به واسطه امام حسین اثر گناه ما پاک شود و توبه کنیم و به خداوند نزدیک شویم.
اما اگر منظور این است که گناه را ادامه دهیم و بگوییم امام حسین علیه السلام نمی گذارد ما عذاب شویم، نه.
پیغمبر ما میفرماید: لَوْ عَصَيْتُ لَهَوَيْتُ ؛ [16] اگر من معصیت کنم، [ مثلا نماز نخوانم] سرنگون خواهم شد.
خدا با کسی تعارف ندارد. گناه اثر وضعی دارد. غفلت از خدا و نافرمانی خدا از سوی هرکس باشد، اثر خودش را دارد.
مبارزه نماز با گناه
امیر مؤمنان علیه السلام فرمودند: مَنْ كَثُرَ فِكْرُهُ فِي اَلْمَعَاصِي دَعَتْهُ إِلَيْهَا. [17] کسی که زیاد درباره گناهان فکر کنند، گناهان او را به سوی خود میکشند.
در جایی دیگر فرمودند: فِكْرُكَ فِي اَلْمَعْصِيَةِ يَحْدُوكَ عَلَى اَلْوُقُوعِ فِيهَا. [18] تفکر در معصیت، تو را به وقوع در آن تشویق میکند.
گناه اول فکرش میآید. بعد جا میگیرد، بعد تبدیل به تصمیم و عزم میشود، بعد به دنبالش میروی و وسائلش را فراهم میکنی.
چه کنیم که گناه از ما بریده و جدا شود؟
از اول نباید فکر گناه نکنیم. با یاد خدا فکر گناه را از سر خود دور کنیم. در مجالس ذکر خدا قرار بگیریم. جایی که نور میزند، تاریکی ها می رود.
[نماز از جنس ذکر و یادآوری است و هر چه یاد خدا بیشتر باشد ، فکر گناه کمتر می شود ، حضور در مسجد ، حضور در مجلس ذکر است که افکار منفی را از انسان دور می کند] [19]
کشیدن تیر از پای امیرالمؤمنین در نماز
[پرسش: چگونه در نماز از پای حضرت علی علیه السلام تیر کشیدند و ایشان متوجه نشد؟]
پاسخ : چطور به بیمار یک آمپول بی هوشی میزنند و بدنش را جراحی میکنند و نمی فهمد.
آیا شوق دیدار خدا و ملاقات با خدا [توسط امیرالمؤمنین در نماز] که به اندازه یک آمپول اثر ندارد؟ [20]
پاداش نماز بر اساس میزان عقل
راوی میگوید: نزد امام صادق علیه السلام از عبادت و دینداری و فضائل شخصی سخن راندم. حضرت فرمودند: " کَیفَ عَقلُه ؛ عقل او چگونه است؟ " گفتم: " نمی دانم " . فرمودند: " إِنَّ ٱلثَّوَابَ عَلَىٰ قَدْرِ ٱلْعَقْلِ ؛ پاداش، به اندازه عقل است. "
آنگاه فرمودند: مردی از بنی اسرائیل در جزیره ای سرسبز، پر درخت و پر آب، خدا را بندگی میکرد. فرشته ای از فرشتگان از کنار او گذشت. آنگاه گفت: " پروردگارا! پاداش این بنده را به من نشان ده " . خداوند پاداش بنده را به فرشته نشان داد؛ اما آن پاداش به نظر فرشته کم آمد.
خداوند بر فرشته وحی فرستاد که او را همراهی کن. فرشته به صورت انسانی نزد او آمد. مرد عابد از فرشته پرسید: " کیستی؟ " . گفت: " مردی عبادت پیشهام که خبر جایگاه و عبادت این مکان به من رسید. آمدهام به همراه تو خدا را عبادت کنم " . آن روز را با مرد بنی اسرائیلی سپری کرد. چون روز دیگر شد، فرشته به وی گفت: " مکان تو پاکیزه است و تنها برای عبادت مناسب است " . مرد عابد گفت: " مکان ما عیبی دارد. " فرشته پرسید: " آن عیب چیست؟ " گفت: " پروردگار ما چار پایانی ندارد. اگر خداوند، الاغی داشت، در این مکان آن را میچراندیم؛ چرا که این علفها تلف میشود! " فرشته گفت:
" خداوند، الاغ میخواهد چه کند؟ " مرد عابد گفت: " اگر خدا الاغی داشت، این علفها هرز نمیرفت " . آن گاه، خداوند بر فرشته وحی فرستاد که " إِنَّمَا أُثِيبُهُ عَلَىٰ قَدْرِ عَقْلِهِ ؛ همانا او را به اندازه عقلش پاداش میدهم. " [21]
خوشا آنان که دائم در نمازند
استاد فرحزاد فرمودند : خدمت بزرگی رسیده بودیم. ایشان مُدام این شعر سعدی را تکرار میکردند:
هرگز حدیث حاضر غایب شنیده ای
من در میان جمع و دلم جای دیگر است
این شعر مطابق سخن امیر المؤمنین علیه السلام است که میفرمایند: کُنْ فِی النَّاسِ وَ لَا تَكُنْ مَعَهُمْ [22] ؛ با مردم باش، و با آنان نباش.
[همانطور که قرآن فرموده گروهی دائم در نماز هستند " ٱلَّذِينَ هُمۡ عَلَىٰ صَلَاتِهِمۡ دَآئِمُونَ " [23] یعنی حالت ارتباط آنها با خدا در غیر نماز هم مثل نماز پیش خداست][24]
حاج اسماعیل دولابی می فرمود : زیارتت، نمازت، ذکرت و عبادتت را تا زیارت بعد، نماز بعد، ذکر بعد و عبادت بعد حفظ کن.
کار بد، حرف بد، دعوا و جدال و ... نکن و آن را سالم به بعدی برسان.
اگر این کار را بکنی دائمی میشوی دائم در زیارت و نماز و ذکر و عبادت خواهی بود. [25] [قرآن هم می فرماید : الَّذِینَ هُمْ عَلَی صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ]
برتر از چهل سال عبادت
امام کاظم علیه السلام فرمودند: مردی در بنی اسرائیل چهل سال عبادت خدا را کرد و سپس قربانی نمود و از او پذیرفته نشد. با خود گفت: " فَقَالَ لِنَفْسِهِ مَا أُوتِيتُ إِلَّا مِنْكَ وَ مَا اَلذَّنْبُ إِلاَّ لَكَ ؛ این وضع از خودت پیش آمد و غیر از تو گناهکار نیست. "
امام علیه السلام فرمود: خدای تبارک و تعالی به او وحی نمود: ذَمُّكَ لِنَفْسِكَ أَفْضَلُ مِنْ عِبَادَتِكَ أَرْبَعِينَ سَنَةً ؛ نکوهشی که از خود کردی از عبادت چهل سالت بهتر بود. [26]
از خودش ناامید شد. به خودش گفت: این از بدی خود توست. اگر آدم خوبی بودی، خدا هدیه ات را قبول میکرد. این نا امیدی از خود و متهم کردن نفسش این همه ارزش پیدا کرد.
[برخی که اهل نماز و عبادت هستند وقتی مشکلی پیدا می کنند و حل نمی شود به خدا اعتراض می کنند که ما با تو خوب بودیم و تو با ما بد کردی]
شیطان با شش هزار سال عبادت، چرا سرنگون شد؛ به خاطر عجب و غرور و تکبری که در او پیدا شد.
[و به جای توبه و اینکه عیب و نقص را از خودش بداند گفت خدایا تو مرا گمراه کردی قَالَ رَبِّ بِمَا أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ [27] ] [28]
بدتر از گناه قضا شدن نماز صبح
[برخی وقتی نمازشان قضا می شود می گوید این که چیزی نیست نه آدم کشتم و نه مال مردم را بالا کشیدم]
گناه چیز بسیار بدی است، ولی بدتر از گناه کوچک شمردن گناه است. امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند: أَشَدُّ الذُّنُوبِ مَا اسْتَخَفَّ بِهِ صَاحِبُهُ ؛ [29] بدترین گناه آن است که گنهکار آن را سبک شمارد.
بدترین گناه آن گناهی است که صاحبش بگوید این که چیزی نیست. گناه هرچه باشد، مخالفت خدای متعال است.
رسول خدا صلی الله علیه و آله میفرماید: يَا أَبَاذَرْ، لَا تَنْظُرْ إِلَى صِغَرِ الْخَطِيئَةِ، وَلَكِنِ انْظُرْ إِلَى مَنْ عَصَيْتَ ؛ [30] ای ابوذر! به کوچکی خطا نگاه نکن؛ بلکه به آن کسی که معصیت او را کرده ای، بنگر.
به خدای بزرگ نگاه کن که معصیت و مخالفت او را کرده ای، به کوچکی گناه نگاه نکن. [31]
دو عنایت خداوند به علامه طباطبایی
مرحوم آیت الله شیخ محمّد تقی انصاری می فرمودند: روزی در حرم امام رضا علیه السّلام ، به محضر علاّمه طباطبایی رسیده و با عطش خاصی از ایشان پرسیدم :
از آن چیزهایی که اهل البیت علیهم السلام به شما عنایت فرموده اند ، نکاتی را بیان بفرمایید . آن جناب ابتدا خودداری کردند اما ایشان را به امام رضا قسم دادم، و ایشان فرمودند :
چیزهای زیادی اهل البیت علیهم السلام عنایت فرموده اند که تنها دو مورد را به شما می گویم :
اوّل این که : هر گاه نماز می خوانم ، روحم در بالاست و جسم خود را که در حال نماز است ، مشاهده می کنم و در حقیقت روحم از بدنم جدا می شود .
دوم اینکه : مدتی است که شب ها نمی توانم بخوابم ، زیرا می بینم همه ی اشیاء مشغول ذکر خدا هستند و با مشاهده ی آن وضع ، از خوابیدن حیاء می کنم .[32]
خداوند در قرآن می فرماید : وَإِن مِّن شَىْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَـٰكِن لَّا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ ؛ و هیچ موجودی نیست جز آنکه تسبیح و حمد او می گوید ولی [بسیاری از] شما تسبیح آن را نمی فهمید. [33]
دستور خدا برای خوشبختی انسان
آیت الله مصباح یزدی : استاد ما آیت الله بهجت برای اهمیت نماز این استدلال را می آورند که :
خداوند مىخواهد بندگانش را هدایت كند و به كمال سعادت برساند بر مطالبى كه بیشتر در سعادت انسان مؤثّر است یا بیشتر تأكید مىكند، نه چیزهاى پیش پا افتاده.
بنابراین، اگر بخواهیم بدانیم چه چیزهایى بیشتر موجب سعادت انسان مىشود، باید ببینیم خداوند بر چه چیزهایى بیشتر تأكید كرده، هر مطلبى كه در قرآن و روایات و كلمات اهل بیت (علیهم السلام) و سیره عملى آنان بیشتر مورد توجّه بوده، معلوم مىشود در تكامل انسان بیشتر مؤثّر است...
و روایات فراوان درباره رعایت وقت نماز، حضور قلب در نماز، آداب نماز وجود دارد كه شاید در هیچ بابى از ابواب فقه و دستورات شرع این همه دستور نداشته باشیم، پس مهمترین چیزى كه انسان را به سعادت مىرساند همین نماز است. بنابراین باید به نماز اهمیت داد. [34]
[1] بحارالانوار ، ج ۷۴ ، ص ۱۰۳.
[2] انبیاء ، آیه ۳۷.
[3] آل عمران ، آیه ۱۳۳.
[4] مومنون ، آیه ۶۱.
[5] بحارالانوار ، ج ۷۴ ، ص ۲۶۵.
[6] سلسله سخنرانی های استاد رفیعی ؛ ج ۱ ، ص: ۱۵۱.
[7] فرقان ؛ آیه 62.
[8] کتاب هزار و یک حکایت قرآنی حکایت ۲۰۱.
[9] مجموعة ورّام ؛ ج 1 ؛ ص: 100.
[10] بحار الأنوار ؛ ج ۱۰۰ ؛ ص: ۲۷.
[11] نهج الفصاحه ، ص 229.
[12] کتاب مصباح الهدی ص: ۶۹.
[13] بحارالانوار ، ج۹۰ ، ص۲۸۲.
[14] در محضر بهجت ، ج۱ ، ص ۳۴۴.
[15] استغفار راه رهایی از تنگناها ؛ ص: ۵۳.
[16] بحار الأنوار ، ج ۲۲ ، ص ، ۴۵۵.
[17] غرر الحکم ، ح ۸۵۶۱.
[18] غرر الحکم ، ص ۵۱۸.
[19] استغفار راه رهایی از تنگناها ؛ ص: ۵۹.
[20] استغفار راه رهایی از تنگناها ؛ ص: ۷۳.
[21] الکافی ، ج ۱ ، ص ۱۲. ح ۸.
[22] من هدی القرآن ، ج ۹ ، ص ۳۴۱.
[23] معارج ، آیه ۲۳.
[24] استغفار راه رهایی از تنگناها ؛ ص: 137.
[25] مردانه به میدان بیایید ص: ۲۸۵.
[26] بحار الأنوار ، ج ۱۴ ، ص۵۰۰.
[27] سوره حجر ؛ آیه 39.
[28] استغفار راه رهایی از تنگناها ؛ ص: ۱۴۲.
[29] بحارالانوار ، ج ۷۰ ، ص ۳۶۴.
[30] الأمالی للطوسی ، ص ۵۲۸.
[31] استغفار راه رهایی از تنگناها ؛ ص: ۱۶۲.
[32] ز مهر افروخته ، ص 204.
[33] سوره ی اسراء ، آیه 44.
[34] بهجت عارفان در حدیث دیگران ؛ ص: ۴۱.