فداییان امام هادی علیه السلام

اختصاص حدیث منزلت به زمان حیات پیامبر

سؤال:

از آن جایی که هارون پیش از وفات موسی، از دنیا رفته است، پس هارون وصی موسی نبوده است و خلافت برای هارون پس از موسی متحقق نگشته. از این رو حدیث منزلت تنها می­تواند خلافت علی در زمان حیات پیامبر را اثبات نماید، پس این حدیث اختصاصاً مربوط به غزوه تبوک است. و خلافت علی را تنها در غزوه تبوک را ثابت می­نماید.

بیان مسئله:

حدیث منزلت از دو جهت بسیار ارزشمند و سودآفرین است. یکی از حیثِ قطعیت در صدور، و دیگری از حیثِ وضوح در دلالت. از این رو می­توان این حدیث را در ردیف احادیث عالیه­ی امامت و ولایت قرار داد. ویژگی­های ممتاز این حدیث سبب شده است تا اندیشمندانِ مخالف را در مواجهه­ی با آن، به سخن درآورَد. قُرطبی از مفسرانِ کم­نظیر اهل تسنن، در «الجامع لأحکام القرآن» در ردّ دلالتِ این حدیث بر خلافت حضرت امیر پس از وفات پیامبر این­گونه می­نویسد:

«أن هارون مات قبل موسى عليهما السلام - على ما يأتي من بيان وفاتيهما في سورة المائدة. وما كان خليفة بعده وإنما كان الخليفة يوشع بن نون. فلو أراد بقوله: (أنت مني بمنزلة هارون من موسى) الخلافة لقال: أنت مني بمنزلة يوشع من موسى. فلما لم يقل هذا دل على أنه لم يرد هذا، وإنما أراد أني استخلفتك على أهلي في حياتي وغيبوبتي عن أهلي، كما كان هارون خليفة موسى على قومه لما خرج إلى مناجاة ربه. وقد قيل: إن هذا الحديث خرج على سبب، وهو أن النبي صلى الله عليه وسلم لما خرج إلى غزوة تبوك استخلف عليا عليه السلام في المدينة على أهله وقومه، فأرجف به أهل النفاق وقالوا: إنما خلفه بغضا وقلى له، فخرج علي فلحق بالنبي صلى الله عليه وسلم وقال له: إن المنافقين قالوا كذا وكذا ! فقال: (كذبوا بل خلفتك كما خلف موسى هارون). وقال: (أما ترضى أن تكون مني بمنزلة هارون من موسى). وإذا ثبت أنه أراد الاستخلاف على زعمهم فقد شارك عليا في هذه الفضيلة غيره، لان النبي صلى الله عليه وسلم استخلف في كل غزاة غزاها رجلا من أصحابه، منهم: ابن أم مكتوم، ومحمد بن مسلمة وغيرهما من أصحابه، على أن مدار هذا الخبر على سعد بن أبي وقاص وهو خبر واحد. وروي في مقابلته لأبي بكر وعمر ما هو أولى منه... أنه قال: (أبو بكر وعمر بمنزلة هارون من موسى). وهذا الخبر ورد ابتداء، وخبر علي ورد على سبب، فوجب أن يكون أبو بكر أولى منه بالإمامة، والله أعلم.»

            همانطور که ملاحظه می­شود قرطبی، چندین اشکال به سند و جهت صدور و دلالت حدیث منزلت وارد می­نماید، و در نهایت با حدیثی مشابه در خصوص خلفای اول و دوم، به محاجه می­­پردازد. اشکالات وی به طور دسته­بندی شده بدین صورت قابل ارائه است:

1. 1.       سبب صدور حدیثِ منزلت، به جریانِ غزوه تبوک اختصاص دارد.
2. 2.       حدیثِ منزلت، خبری واحد است که تنها از سعد بن ابی وقاص نقل شده است.
3. 3.       هارون پیش از موسی وفات کرده است، و این امر نشان می­دهد که خلافت پس از وفات پیامبر برای علی ثابت نخواهد بود.
4. 4.       اگر پیامبر از بیان این حدیث، خلافتِ پس از خود را قصد کرده بود، باید می­فرمود: انت منی بمنزله یوشع بن نون. زیرا یوشع بن نون، پس از موسی، خلیفه­ی آن حضرت بوده است، نه هارون.
5. 5.       اگر قرار باشد عبارتِ انت منی بمنزله هارون، بر خلافتِ پس از پیامبر  دلالت کند، آنگاه این عبارت را پیامبر درباره­ی ابوبکر و عمر نیز بکار برده است. علاوه اینکه صدور این حدیث در شأن ابوبکر و عمر، ذیلِ مورد خاصی نبوده، و ابتدائاً از جانب پیامبر بیان شده است، در حالی که حدیث منزلت درباره­ی علی، به سببِ یک مورد خاص که همان غزوه تبوک است، گزارش شده. در نتیجه ابوبکر و عمر، اولی به خلافتند!

متن پیشارو می­کوشد تا به هر چهار اشکال فوق، به طور خلاصه پاسخ گوید.

پاسخ کوتاه:

پاسخ تفصیلی:

پاسخ به اشکال اول: سبب صدور حدیثِ منزلت، به جریانِ غزوه تبوک اختصاص دارد.

            از شخصیتی چون قرطبی انتظار نمی­رفت که چنین سخنِ غیرقابل دفاعی را به قلم درآورَد. تعدد موارد صدور حدیثِ منزلت (از سال­های اقامت حضرت پیامبر درمکه تا حجه الوداع) امری نیست که بر اهل فن پوشیده باشد. اینک نمونه­هایی از صدور این حدیث را به طور خلاصه ارائه می­نماییم:

1. 1.       به هنگام عقد اخوت در مکه [1]
2. 2.       به هنگام عقد اخوت در مدینه [2]
3. 3.       صدور حدیث در جریان سد الابواب [3]
4. 4.       به هنگام ولادت امام مجتبی [4]
5. 5.       به هنگام ولادت سیدالشهداء [5]
6. 6.       صدور حدیث منزلت در منزل ام سلمه [6]
7. 7.       به هنگام بیان فضائل فرزندانِ ابی­طالب [7]
8. 8.       صدور حدیث  منزلت در جریان ایمان آوردن سبخت پادشاه فارس [8]
9. 9.       صدور حدیث منزلت در جریان قتل و غارت بنی­مصطلق [9]
10. 10.    صدور حدیث منزلت در حضور جمعی از اصحاب [10]
11. 11.    صدور حدیث منزلت در جریان جنگ خیبر[11]
12. 12.    صدور حدیث منزلت در غزوه تبوک [12]
13. 13.    صدور حدیث منزلت در غدیرخم [13]

در نتیجه پر واضح است که ادعای وی از پای­بست ویران است. جریان غزوه تبوک، تنها یک مورد از موارد متعدد صدور حدیث منزلت است. هر چند که اگر صدور این حدیث شریف تنها به جریان تبوک هم خلاصه می­شد، خدشه­ای در دلالت آن وارد نمی­نمود.

پاسخ به اشکال دوم: حدیثِ منزلت، خبری واحد است که تنها از سعد بن ابی وقاص نقل شده است.

این ادعای غیرِمحققانه، از اندیشمندی چون قرطبی، شائبه­ی تعصب­ورزیِ وی را در این خصوص تقویت می­کند. آیا واقعاً قرطبی نمی­دانسته است که این حدیثِ متواتر، از طرق متعددی نقل شده است؟ یا اینکه می­دانسته، و در دامِ عصبیت گرفتار آمده است؟

همانطور که اشاره شد، حدیث منزلت در موارد متعددی صادر شده است، حتی اگر بنا به فرضِ نادرستِ قرطبی، سایر مواردِ صدورِ حدیث منزلت را کنار بگذاریم، و احادیثی را که به طور صریح سبب صدور این حدیث را به موضوعی غیر از غزوه تبوک مربوط کرده­اند، در نظر نگیریم، باز هم این روایت قطعاً متواتر است و حداقل از بیش از پانزده تن از اصحاب پیامبر گزارش شده است:

1. 1.       سعد بن ابی وقاص[14] (به طرق فراوان و متعدد)
2. 2.       سعد بن المالک[15] (به سه طریق)
3. 3.       جابر بن عبدالله الانصاری[16] (به دو طریق)
4. 4.       عبدالله بن عباس[17]
5. 5.       ابوسعید الخدری[18]
6. 6.       زید بن الارقم[19]
7. 7.       ام سلمه [20]
8. 8.       اسماء بنت عمیس[21]
9. 9.       حضرت امیرالمؤمنین [22]
10. 10.    عبدالله بن عمر[23]
11. 11.    جابر بن سمره[24]
12. 12.    ابو ایوب[25]
13. 13.    البراء بن عازب[26]
14. 14.    سعید بن زید بن عمرو بن نوفل[27]
15. 15.    عمرو بن العاص[28]

توجه شود که رقم طرق این حدیث بیش از این 15 صحابی است، و چنانچه سایر موارد صدور حدیث منزلت را بدان بیافزاییم، این رقم قطعاً افزایش خواهد یافت. فی المثل «زید بن ابی اوفی» این حدیث را از پیامبر در جریان عقد اخوت در مدینه نقل کرده است[29] که نام وی در شمار راویانِ این حدیث ذیلِ غزوه­ی تبوک وجود ندارد. بنابراین تعداد طرق این حدیث از پیامبر بیش از این رقم خواهد بود، تا حدی که وقتی «ابن عبدالبرّ» عدّه‏اى از اصحابى كه اين حديث را روايت كرده‏اند، نام می­برد، در پايان مى‏گويد: «البتّه گروه ديگرى نيز اين حديث را روايت كرده‏اند كه ذكر اسامى آن‏ها به درازا مى‏كشد!»[30]

حافظ ابن عساكر نيز در موارد بسيارى از تاريخ مدينة دمشق، به هنگام شرح حال اميرالمومنين على (علیه السلام)، طرق و سندهاى اين حديث را از بیش از بيست صحابى ذكر مى‏كند.[31] که در این صورت باید هشت صحابی به نام­های «ابوهریره»، «معاویه»، «عمر بن الخطاب»، «مالک بن انس»، «بنیط بن شریط»، «فاطمه بنت حمزه»، «حبش بن جناده السلولی»، و «ابوالطفیل عامر بن واثله» را به فهرست شانزده­ نفر قبلی افزود[32]. بنابراین بنا به تصریح حضرت آیت الله میلانی «این حدیث از متواترات لفظی است و جزء معدود احادیثی است که بر تواتر آن اتفاق نظر است. بيش از سى نفر از صحابه اين حديث را روايت كرده‏اند. شايد مجموع راويان مرد و زن از صحابه، تا چهل نفر نيز برسند[33].»حال چگونه است که قرطبی، با وجود حداقل سی صحابیِ دیگر غیر از سعد بن ابی وقاص، ادعا کرده است که نقل این حدیث منحصر به سعد بن ابی وقاص است؟

نکته­ی شگفت­آور دیگر آن است که قرطبی در حالی ادعای «واحد» بودن برای این روایت دارد که حتی اگر از تمامی نقل­ها و موارد صدور این حدیث صرف نظر شود، و تنها به گزارش­های رسیده از سعد بن ابی وقاص اکتفا گردد، باز هم تواتر این روایت ثابت خواهد بود. حدیثِ شریف منزلت به دوازده طریق از سعد بن ابی وقاص نقل شده است: 

1. 1.       عامر بن سعد از سعد بن ابی وقاص[34]
2. 2.       ابراهیم بن سعد از سعد بن ابی وقاص[35]
3. 3.       مصعب بن سعد از سعد بن ابی وقاص[36]
4. 4.       عایشه بنت سعد از سعد بن ابی وقاص[37]
5. 5.       سعید بن المسیب از سعد بن ابی وقاص[38] [39]
6. 6.       عبدالرحمن بن سابط از سعد بن ابی وقاص[40]
7. 7.       عبدالله بن الارقم از سعد بن ابی وقاص [41]
8. 8.       عبدالله بن رقیم الکنانی از سعد بن ابی وقاص[42]
9. 9.       حارث بن المالک از سعد بن ابی وقاص[43]
10. 10.    سعد بن مالک از مالک از سعد بن ابی وقاص[44]
11. 11.    عبدالله بن ابی نجیح از ابی نجیح از سعد بن ابی وقاص [45]
12. 12.    حمزه بن عبدالله از عبدالله از سعد بن ابی وقاص[46]

همانطور که ملاحظه می­شود، در تواتر این حدیث شریف کمترین تردیدی وجود ندارد، جهتِ پایان بخشیدن به این قسمت، اعتراف­های اندیشمندانِ مکتب سقیفه را مبنی بر تواتر این حدیث شریف از نظر می­گذرانیم.

• ·         حاکم نیشابوری: گنجی شافعی در کفایه الطالب می­نویسد: «صحت این حدیث مورد اتفاق است، پیشوایان علم حدیث مانند ابی عبداللّه بخاری، مسلم بن حجاج، ابو داود و ابوعیسی ترمذی، ابی عبدالرحمن نسائی و ابن ماجه در صحاح و سنن خود آن را نقل کرده اند و بر صحت آن اتفاق نظر دارند، و حاکم نیشابوری آن را متواتر دانسته است[47]»
• ·         جلال الدین سیوطی: وی در کتابی که با هدفِ درج احادیث متواتر نگاشته است، این حدیث را متواتر دانسته است.[48] محمد صدر عالم نیز پس از نقل حدیث منزلت گفته است: «این حدیث از نظر سیوطی متواتر است.»[49]
• ·         ولی الله دهلوی: وی پس از نقل این حدیث می­گوید: «شواهد این حدیث بسیار است و در حد تواتر است.»[50]
• ·         مولوی محمد مبین: او نیز در باب فضائل حضرت امیر چنین نوشته است: «احادیث مذکور در این باب متواترند مانند حدیث انت منی بمنزلة هارون من موسی و حدیث انا من علی و علی منی و اللهم وال من والاه و عاد من عاداه و حدیث لاعطین الرایة رجلا یحب اللّه و رسوله و یحبه اللّه و رسوله و غیره»[51]

پاسخ به اشکال سوم: هارون پیش از موسی وفات کرده است، و این امر نشان می­دهد که خلافت پس از وفات پیامبر برای علی ثابت نخواهد بود.

            پرداخت به این اشکال، که اساسی­ترین اشکالِ قرطبی به شمار می­رود، و متن سؤال نیز مربوط به آن است، از اهمیت وافری برخوردار است. در پاسخ مواردی تذکر داده می­شود:

اولاً وفات هارون پیش از وفات موسی، و وصایت یوشع بن نون ثابت نشده است. شیخ طوسی در این باره می­نویسد: «... أن خلافة يوشع ليست معلومة وإنما يذكرها قوم من اليهود.[52]» هم چنین طبق روایتی از مرحوم صدوق، خلافت هارون پس از موسی نیز قابل اثبات است: «فقال: هو خير أهلي وأقرب الخلق مني، لحمه من لحمي، ودمه من دمي، وروحه من روحي، وهو الوزير مني في حياتي والخليفة بعد وفاتي ، كما كان هارون من موسى إلا أنه لا نبي بعدي، فاسمع له وأطع فإنه على الحق، ثم سماه عبد الله.[53]» پس فرضِ عدم تحقق خلافت هارون پس از موسی، از اساس قابل تأمل است.

ثانیاً به فرض آنکه هارون پیش از موسی از دنیا رفته باشد، به سه دلیلِ کلی، خلافت حضرت امیر پس از پیامبر طبق همین حدیث شریف منزلت، قابل اثبات است:

1. 1.       تحقق شأن خلافت در حضرت امیر: آنچه که بی­شک از حدیث منزلت فهمیده می­شود، شأنیت حضرت امیر برای خلافتِ پیامبر است. با توجه به شأنیت هارون برای خلافت موسی، تردیدی در این منزلت برای حضرت امیر نسبت به پیامبر باقی نمی­ماند. در واقع حدیث منزلت از تحققِ خلافت حضرت امیر در نبود پیامبر، به طور مطلق و بدون هیچ قیدی سخن می­گوید. یعنی هر گاه پیامبر نباشد، و علی باشد، علی جانشین اوست. به عبارت رساتر، شأن و شایستگی خلافت در حضرت هارون و حضرت امیر متحقق است، و این شأن با دو شرط بالفعل خواهد شد:

• ·   با نبود موسی یا پیامبر
• ·   با وجود هارون یا علی

هارون بنا بر فرض شبهه، پس از موسی نبود که بخواهد خلافت داشته باشد. اگر هارون پس از موسی بود، قطعاً او خلافت موسی را به عهده داشت. چرا؟ چون شأن خلافت در او متحقق شده بود. به همین تقدیر، حضرت امیر همواره شأن خلافت پیامبر را خواهد داشت، و مادامی که او باشد و پیامبر نباشد، وی خلیفه­ی پیامبر است. در جریان تبوک حضرت امیر هست و پیامبر نیست، و بدین ترتیب آن حضرت جانشین پیامبرند. با همین تقریر پس از وفات پیامبر نیز حضرت امیر جانشین او خواهد بود. حضرت پیامبر در ادامه­ی حدیثِ منزلت که ذیلاً آمده است، دقیقاً به همین معنا اشاره می­فرمایند. این حدیث را که بزرگانِ مکتب خلفا، از جمله «حاکم» در «المستدرک» نقل کرده و سند آن را «صحیح»[54] دانسته، از نظر می­گذرانیم:  

«اما ترضى أن تكون منى بمنزلة هارون من موسى الا انه ليس بعدي نبي انه لا ينبغي ان اذهب الا

وأنت خليفتي»[55]

1. 2.       فهم صحابه و سلف حجیت دارد: احتجاجات حضرت امیرالمومنین به حدیث منزلت، نشان­دهنده­ی آن است که ایشان از این حدیث خلافت بعد از پیامبر را فهمیده بودند. مخاطبان آن حضرت نیز همگی همین را از این حدیث می­فهمیدند که در پاسخ حضرت وامی­ماندند. و از آنجایی که فهم سلف و برداشت صحابه از حدیث برای اهل تسنن حجت است، پس بنابر احتجاجات حضرت به حدیث منزلت، در موضوع خلافت، روشن می­شود که این حدیث از خلافت حضرت، پس از پیامبر سخن می­گوید.

1. 3.       شراکت در امر مقامی بالاتر از خلافت است که آن را دربردارد: اساساً بحثِ حدیثِ منزلت به مراتب فراتر از موضوع خلافت است. آن چه از اطلاق و تخصیص موجود در حدیث منزلت فهمیده می­شود، آن است که تمامی منزلت­های هارون نسبت به موسی از جمله «شراکت در امر» برای حضرت امیر نسبت به پیامبر وجود دارد.  پس حضرت امیر شریک در امرِ نبوت پیامبر است. بدیهی است که با وجود شریکِ در امر، هیچ فردِ دیگری حق به دست گرفتن امور را ندارد. به عبارت دیگر مادامی که حضرت امیر که شریکِ امر پیامبر است، در میان امت او باقی است، منصبِ خلافت آن حضرت به احدی دیگر نخواهد رسید و لزوماً وی خلیفه­ی آن حضرت خواهد بود.

پاسخ به اشکال چهارم: اگر پیامبر از بیان این حدیث، خلافتِ پس از خود را قصد کرده بود، باید می­فرمود: انت منی بمنزله یوشع بن نون. زیرا یوشع بن نون، پس از موسی، خلیفه­ی آن حضرت بوده است، نه هارون.

            پس از آن که در قسمت قبلی بیان کردیم که حدیث منزلت اساساً خلافت حضرت امیر را چه در زمان حیات پیامبر و چه پس از آن ثابت می­نماید، در پاسخ به این اشکال می­گوییم:

شکی وجود ندارد که مقام هارون، به مراتب از یوشع بالاتر است. هم چنین منزلت­هایی برای هارون نسبت به موسی وجود دارد که هرگز آن منزلت­ها در یوشع متحقق نیست، و حضرت رسول تمامی این منزلت­ها را برای حضرت امیر قصد کرده است. اشتباهِ امثالِ  قرطبی نیز دقیقاً در همین­جاست که گمان کرده­اند، حدیث منزلت تنها بر موضوع خلافت دلالت دارد. اگر تنها موضوع خلافت مورد نظر حضرت رسول بود، می­توانست منزلتِ «سام»، نسبت به «نوح»، یا منزلتِ «آصف» نسبت به «سلیمان» یا صدها مورد دیگر بیان شود.  بنا بر مدلولِ حدیثِ قطعی الصدورِ منزلت، همه­ی منزلت­های هارون نسبت به موسی، در علی بن ابیطالب نسبت به پیامبر گرامی اسلام، متحقق است: «حدیث منزلت از دو عبارت تشکیل شده است. یکی «انت منی بمنزله هارون من موسی» و دیگری: «الا انه لا نبی بعدی». عبارت اول به صورت مطلق آمده است و عبارت دوم «نبوت» را از آن استثناء کرده است[56]. شکی نیست که استثنای بعد از اطلاق، عمومیت را حاصل می­کند. به عبارت دیگر اگر عبارت «إلّا انه لا نبی بعدی» نبود، ممکن بود تصور شود، که تنها یکی از خصلت های هارون نسبت به موسی را حضرت امیر نسبت به پیامبر دارد. اما استثنای موجود در حدیث ثابت می­کند که تمام خصلت های هارون نسبت به موسی، در حضرت امیر نسبت به پیامبر متحقق است، مگر نبوت. [57]» در نتیجه منزلت­های «اخوت[58]»، «وزارت[59]»، «شراکت در امر[60]»، «شدت ازر[61]»، «اصلاحِ در قوم[62]»،  و «خلافت»[63] از جمله منزلت­های مذکور هارون نسبت به موسی است که آیات قرآن صراحتاً بدان اشاره فرموده است، و تمامی این منزلت­ها در حضرت امیر نسبت به پیامبر متحقق است.

            علاوه بر مواردِ مذکور که همگی حکمتِ عبارتِ «هارون من موسی» را بیان می­دارد، و مشخص می­نماید که چرا به جای هارون، از لفظِ یوشع استفاده نشده است، توجه به نکته­ی ذیل بسیار با اهمیت است:

حدیث منزلت یک نکته ظریف دارد: هارون در نبود موسی خلیفه شد، و مردم فریب سامری را خورده و گوساله پرست شدند. کسی به یاری هارون آن­گونه که باید نشتافت و هارون در میان قوم ضعیف ماند. و هارون به ناچار مصلحت را در صبر کردن دید. حال حدیث منزلت همه­ی این وقایع را برای علی بیان می­کند. علی در نبود پیامبر خلیفه است، اما سامریِ امت اسلام مردم را فریب داده و ایشان را از راه حق گمراه کرده و به نوعی گوساله پرستشان می­کند. علی را کسی آن چنان که باید، حمایت نمی­کند و علی در حال استضعاف مأمور به صبر می­شود. پس  مشابهت علی با هارون، معطوف به این امور است، و اصلاً پس از وفات و قبل از وفات در آن مطرح نیست. در واقع همان چه قبلاً گفتیم: علی در نبود پیامبر خلیفه است، همانگونه که هارون در نبود موسی خلیفه بود. و امت با علی همان کار می کنند که با هارون کردند.

نکته­ی پایانی در خصوص این حدیث آن که مطابقِ با حدیثِ منزلت، افضلیّتِ حضرت امیر بر حضرت هارون به سبب افضلیتِ حضرت پیامبر بر حضرت موسی[64] به طور قطعی ثابت می­شود. هم­چنین حضرتِ امیر علاوه بر آن که تمامیِ نسبت­های هارون به موسی را نسبت به پیامبر اسلام دارد، نسبت­ها و منزلت­های دیگری نیز نسبت به پیامبر دارد که هارون نسبت به  موسی ندارد. یکی از آن­ها، این است که حضرت امیر نفسِ نبی مکرم اسلام است[65].

پاسخ به اشکال پنجم: حدیث منزلت درباره­­ی ابوبکر و عمر نیز آمده است!

خوش­حال کننده نیست وقتی که مشاهده می­شود بزرگانی هم­چون قرطبی، این­گونه در دامِ عصبیت­های فرقه­ای افتاده­اند. در منابعِ اهل تسنن بیش از آنکه به صدورِ حدیثِ «ابوبکر و عمر منی بمنزله هارون من موسی» اشاره شده باشد، به جعلی بودن آن تصریح شده است. و العجب به قرطبی که در برابر حدیثی متواتر، حدیثی را که به جعلی بودن شهرت دارد عَلَم کرده است! هم چنین علاوه بر این حدیث که قرطبی بدان اشاره کرده، حدیثی دیگر نیز با عبارتِ «یا علی! انت منی بمنزله قارون من موسی» توسط جاعلانِ حدیث جعل شده است که اینک به ردّ هر دو حدیث مذکور می­پردازیم:

• ·        بررسیِ حدیثِ «یا علی! انت منی بمنزله قارون من موسی»

کیفیتِ این حدیث نزد اهل فن روشن­تر از آن است که به نیازی به بررسی وجود داشته باشد. علاوه بر ضعفِ سندِ این حدیث، و نامقبول بودنِ متن آن برای تمامی فرق مسلمین، شکی نیست که این حدیث در تعارضِ غیرقابل جمع با حدیثِ متواترِ منزلت از درجه­ی اعتبار ساقط خواهد شد.

• ·        بررسیِ حدیثِ «ابوبکر و عمر منی بمنزله هارون من موسی»

به چهار دلیل ذیل این حدیث از درجه­ی اعتبار ساقط است:

یک: ضعف در سند: دستِ کم سه تن از رجالِ سلسله سندِ این حدیث، به شدت ضعیف­اند: «بشر بن دحیه»، «علی بن حسن شاعر»، و «قزعه بن سوید».[66]

دو: تعارض با حدیثِ صحیح السند: پس از آن که معلوم شد سند این حدیث ضعیف است، در برابر حدیثِ صحیح السندِ «عمرو بن میمون از ابن عباس» که حدیثِ منزلت را از اختصاصات دهگانه­ی حضرت امیر بر می­شمرد، از درجه­ی اعتبار ساقط می­شود. حدیثِ صحیحِ مذکور را «احمد» در «المسند» و «حاکم» در «المستدرک» ذکر کرده­اند[67]. در متن این حدیث ابن عباس تصریح کرده است: «أف وتف وقعوا في رجل له بضع عشرة فضائل ليست لاحد غيره» یعنی: «اُف و تف بر آنان. از مردی بدگویی می­کنند که ده خصلت برای اوست که آن ده خصلت برای هیچ کس دیگری وجود ندارد.» سپس ابن عباس در خصلت هفتم به حدیثِ منزلت اشاره کرده است[68]. در نتیجه حدیثِ مورد ادعای قرطبی، علاوه بر ضعف در سند، در مقامِ تعارضِ غیر قابل جمع با یک حدیثِ صحیح است، و بدین ترتیب از درجه­ی اعتبار ساقط خواهد بود. 

سه: تعارض با مسلماتِ تاریخی: عمر بن الخطاب، کسی بوده است که پیش از اسلام آوردنش به شکنجه کردنِ مسلمین و اراده بر قتل حضرت رسول مشهور بوده است. ذهبی در ضمن نقل حدیثی از زبان مسلمانانِ صدر اسلام چنین می­نویسد:

«کان عمر من أشد الناس علینا فی إسلامنا»[69]

یعنی: عمر از شدیدترین مردم و سخت­گیرترین ایشان در آزاز و شکنجه­ی ما بخاطر اسلام آوردن بود.

هم­چنین محمد بن سعد در الطبقات الکبری و ذهبی در تاریخ الاسلام و ابن عساکر در تاریخ دمشق، در ضمن نقل روایتی به اراده­ی قوی عمر بر قتل رسول خدا و ضرب و تم خواهر و شوهر خواهرش بخاطر مسلمان شدنشان، تصریح کرده اند:

«عن أنس بن مالک قال : خرج عمر رضی الله عنه متقلدا السیف فلقیه رجل من بنی زهرة فقال له : أین تعمد یا عمر ؟ قال : أرید أن أقتل محمدا! قال : وکیف تأمن فی بنی هاشم وبنی زهرة وقد قتلت محمدا؟ فقال : ما أراک إلا قد صبأت . قال : أفلا أدلک على العجب إن ختنک وأختک قد صبآ وترکا دینک. فمشى عمر فأتاهما وعندهما خباب فلما سمع بحس عمر توارى فی البیت فدخل فقال: ما هذه الهینمة ؟ وکانوا یقرءون طه قالا: ما عدا حدیثا تحدثناه بیننا قال : فلعلکما قد صبأتما؟ فقال له ختنه: یا عمر إن کان الحق فی غیر دینک؟ فوثب علیه فوطئه وطئا شدیدا فجاءت أخته لتدفعه عن زوجها فنفحها نفحة بیده فدمی وجهها ....» [70]

ترجمه: «از انس بن مالک روایت شده است که عمر در حالی که شمشیر به همراه داشت از خانه بیرون شد ؛ پس شخصى از بنى زهره او را دید و گفت: اى عمر ، قصد کجا داری؟ پاسخ داد: مى­خواهم محمد را بکشم! گفت: اگر محمد را بکشى، چگونه از بنى هاشم وبنى زهره در امان خواهى بود؟ عمر پاسخ  داد: به گمانم که تو نیز دست از دین خود برداشته­اى (و مسلمان شده اى)  آن شخص گفت: آیا مى خواهى تو را بر چیزى شگفت، راهنمایى کنم؟ داماد تو و خواهرت نیز از دین خویش بیرون شده­اند! پس عمر به راه افتاده و به نزد ایشان رفت؛ خباب نیز در آنجا بود و وقتى که آمدن عمر را احساس کرد در خانه پنهان شد؛ عمر گفت: این سر و صداها چیست؟ - ایشان سوره طاها را تلاوت مى کردند– پاسخ دادند: چیزى جز سخنانى که به هم مى­گفتیم نبود؛ عمر گفت: و شاید شما از دین بیرون شدید؟ داماد عمر به او پاسخ داد: اى عمر! اگر حق در غیر دین تو باشد چه خواهى کرد؟ عمر بر او جهیده و او را لگد کوب نمود، پس خواهرش هم آمد تا از شوهرش دفاع کند اما عمر چنان با دست بر صورت او کوبید که صورت او خونین شد ...»

 حال چگونه چنین کسی می­تواند به منزله­ی هارون من موسی برای پیامبر باشد؟

چهار: اعتراف اندیشمندان اهل تسنن به جعلی بودنِ این حدیث: پس از آن­که سند و متن این حدیث بررسی شد، شایسته است تا به طور گذرا به تصریح اندیشمندان مکتب خلفا به جعلی بودن این حدیث اشاره شود. آیت الله میلانی در کتابِ احادیثِ واژگونه چنین می­نویسد:

« همان گونه كه گفته شد، اين حديث جعلى و ساختگى است؛ به طورى كه جمعى از بزرگان، رجال‏شناسان و علماى اهل سنّت هم‏چون: ابن عَدى، ابن جوزى، ذهبى و ابن حجر عسقلانى ناچار شده‏اند به اين حقيقت تصريح كنند[71]»

 اصلِ متنِ تصریح به جعل این حدیث را می­توانید در کتابِ فوق ملاحظه فرمایید.

کارشناس پاسخ­گو: محمد علی موحدی