صد نکته ی زیبا با توجه به آیات نماز در قرآن 8
1. اصول دعوت به نماز (3) ؛ اصل تصحیح اعتقادات
«وَ إِذْ قالَ لُقْمانُ لاِبْنِهِ وَ هُوَ يَعِظُهُ يا بُنَيَّ لا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظيم» (لقمان : 13)
اصل سوم در دعوت به نماز، اصل تصحیح عقاید است. حضرت لقمان ابتدا فرزندش را موحّد بار می آورد و بعد از او می خواهد که نماز را اقامه کند. «لا تُشْرِكْ بِاللَّهِ»
همانطور که در سوره بقره ابتدا اعتقادات یک شخص با تقوا که ایمان به غیب باشد آورده شده و بعد اقامه نماز او را مطرح می کند. «لِلْمُتَّقينَ ـ الَّذينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ» (بقره: 2و 3)
اگر اعتقادات شخص صحیح باشد، با تمسخر دیگران دست از نماز نمی کشد.
2. اصول دعوت به نماز (4) ؛ اصل استدلال و منطق
«وَ إِذْ قالَ لُقْمانُ لاِبْنِهِ وَ هُوَ يَعِظُهُ يا بُنَيَّ لا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظيم» (لقمان : 13)
اصل چهارم در دعوت به نماز، اصل استدلال است، یعنی از لحاظ عقلی او را قانع کنیم و به شبهات و سؤالات او پاسخ مناسب بدهیم.«إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظيم»
حضرت لقمان بعد از اینکه می فرماید به خدا شرک نورز، دلیل آن را نیز بیان می کند که شرک ظلم بزرگی است. (واژه اِنَّ در بسیاری از آیان قرآن بیان دلیل و علت است)
در قرآن در کنار دعوت به نماز دلیلش را هم می آورد که نماز از گناه نهی می کند: «إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ» (عنكبوت : 45)
می پرسند چرا نماز را عربی بخوانیم؟
- در اسلام اصول دین داریم و فروع دین.
اصول دین تقلیدی نیست و بایستی هر کس با دلیل عقلی بپذیرد. اگر اصول دین را پذیرفتیم دیگر لازم نیست دلیل و مدرک تمام دستورات فروع دین مثل نماز را بدانیم، چون در اصول دین، خدا را حکیم دانستیم که دستور بدون دلیل و بی فایده نمی دهد. حالا اگر او برای تک تک دستوراتش دلیل و فایده ای ذکر نکرد، باز هم به او اعتماد می کنیم. مثل پزشک متخصصی که می دانیم تمام دارو های او فایده دارد و اگر او برای تک تک داروهایش دلیل و فایده ذکر نکرد قبول می کنیم.
- واژه های عربی معادل فارسی ندارند، پس بایستی به همان واژه ها بخوانیم تا دقیقاً همان مفهومی را در جملات خود برسانیم که خدا از ما خواسته است.
3. اصول دعوت به نماز (5) ؛ اصل معاد باوری
«يا بُنَيَّ إِنَّها إِنْ تَكُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ في صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّماواتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا» (لقمان : 16 )
اى فرزندم! اگر (عمل تو) هم وزن دانه ى خردلى باشد و در دل تخته سنگى يا در آسمانها يا در زمين نهفته باشد، خداوند آن را (در قيامت براى حساب) مىآورد.
اصل پنجم در دعوت به نماز، اصل معاد باروی است. اینکه بعد از زنگ انشاء حتما زنگ حسابی وجود دارد و در دستگاه الهی حساب و کتاب وجود دارد. حضرت لقمان می فرماید: هر کاری انجام دهی حتی اگر بسیار کم و کوچک باشد، در قیامت آن را مشاهده خواهی کرد.
اعتقاد به معاد، انگیزه انسان ها را برای عمل به دستورات خداوند زیاد می کند.
4. اصول دعوت به نماز (6) ؛ اصل محبت و مهرورزی
«يا بُنَيَّ اَقِمِ الصَّلاةَ» (لقمان : 17)
اصل ششم در دعوت به نماز، اصل محبت و مهرورزی است.
با اینکه فرزند لقمان کوچک نبود ولی از کلمه « بُنَيَّ » استفاده کردند که معادل فارسی آن می شود: ای پسر گل من!
حتی اگر فرزند ما از نماز دور شده است حق نداریم با تندی با او سخن بگوییم.
خدا به حضرت موسی و هارون می فرماید: در سخن گفتن با فرعون هم با نرمی سخن بگویید.
«اذْهَبا إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً » (طه: 44) برويد به سوى فرعون كه او طغيان كرده است. پس به نرمى با او سخن بگوييد.
خداوند هم با بندگان گنهکار خود با محبت سخن می گوید:
«قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ» (زمر:53)
ای پیامبر بگو: اى بندگان من كه بر نفس خويش اسراف و ستم كردهايد! از رحمت خداوند مأيوس نشويد، همانا خداوند همه ى گناهان را مى بخشد، زيرا كه او بسيار آمرزنده و مهربان است.
5. اصول دعوت به نماز (7) ؛ اصل اقتدار
«يا بُنَيَّ اَقِمِ الصَّلاةَ» (لقمان : 17)
اصل هفتم در دعوت به نماز، اصل اقتدار است. «اَقِمِ الصَّلاةَ» اَقِم فعل امر است و امر به نماز با خواهش و التماس و تمنا نمی سازد. خدا به پیامبر می فرماید: خانواده ات را به نماز امر کن. «وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ» (طه : 132) یعنی واژه امر را به کار برده است.
البته اقتدار به معنای جدّیت است نه خشونت و بداخلاقی.
همانگونه که اقتدار و جدیت به خرج می دهیم برای بیدار کردن فرزند خود برای رفتن به مدرسه باید برای بیدار کردن او برای نماز صبح جدیت به خرج دهیم. اگر فرزند کوچک بخواهد بدون لباس در فضای بیرون منزل برود با گریه او تسلیم خواسته اش نمی شویم.
6. اصول دعوت به نماز (8) ؛ اصل آگاهی و بصیرت
اصل هشتم در دعوت به نماز، اصل آگاهی و بصیرت است. از مجموعه داستان لقمان و فرزندش این اصل به دست می آید.
ما پدر و مادر و معلم و مبلغ دینی باید از آثار و فواید نماز و عواقب بی نمازی آگاهی و اطلاع داشته باشیم و این آگاهی را به دیگران انتقال دهیم.
پیامبر می فرماید دعوت من به سوی خدا همراه با بصیرت است و نمی خواهم چشم و گوش بسته به تعالیم من عمل کنید. «قُلْ هذِهِ سَبيلي أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصيرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَني» (يوسف : 108)
7. اصول دعوت به نماز (9) ؛ اصل تدریج
اصل نهم در دعوت به نماز، اصل تدریج است. از آیه 13 تا 19 به تدریج او را برای امر و دستور به نماز آماده کرد. با او گفتگو کرد و اعتقادات او را تصحیح کرد و معاد و حساب روز قیامت را برایش توضیح داد و محبت کرد و بعد اقتدار به خرج داد.
اگر فرزند شما تا 8 سالگی و حتی بعد از بلوغ نماز را نخوانده است بایستی این دعوت را به تدریج انجام داد.
8. اصول دعوت به نماز (10) ؛ اصل دعا 1
اصل دهم در دعوت به نماز، اصل دعا است.
اگر یک دعای مستجاب برای فرزندتان داشته باشید، چه دعایی می کنید؟ برای خوشبختی، سلامتی، شغل، ازدواج آنها دعا می کنید؟ بهترین دعا را حضرت ابراهیم در حق فرزندانش از خداوند طلب کرد. «رَبِّ اجْعَلْني مُقيمَ الصَّلاةِ وَ مِنْ ذُرِّيَّتي» پروردگارا! مرا برپا كننده نماز قرار ده، و از فرزندانم نيز چنين فرما. (ابراهيم: 40)
ایشان نمی فرماید: فرزندانم نماز خوان شود، بلکه می خواهد تا اقامه کننده نماز شوند. یعنی همت بلند در دعا دارند.
همّت بلند دار که مردان روزگار
از همت بلند به جایی رسیده اند
همچنین خودشان را در دعا مقدم می دارند که اشاره به دعوت عملی دارد.
دعای حضرت مستجاب شد و خداوند امامان معصوم را که از نسل ایشان هستند را اقامه کننده نماز قرار داد. در زیارت جامعه کبیره خطاب به امامان معصوم می گوییم : «أَقَمْتُمُ الصَّلَاةَ وَ آتَيْتُمُ الزَّكَاةَ»
9. اصول دعوت به نماز (10) ؛ اصل دعا 2
یکی از از عوامل مؤثر در نماز فرزندان دعای پدر و مادر هست. خداوند در قرآن می فرماید: «اُدْعُوني أَسْتَجِب لَکُم» (غافر: 60)
هر کس بعد از نماز خود یک دعای مستجاب دارد، از خدا بخواهیم که این دعای ما مستجاب شود و فرزندمان اقامه کننده نماز شوند. و مناسب است در قنوت نماز دعای حضرت ابراهیم را بخوانیم. «رَبِّ اجْعَلْني مُقيمَ الصَّلاةِ وَ مِنْ ذُرِّيَّتي» (ابراهيم: 40)
نماز در قرآن 5؛ شرایط و آداب نماز
10. شرایط و آداب نماز؛ اخلاص 1
خداوند هر عملی از ما خواسته با شرط اخلاص خواسته است.
- جنگ در را خدا : وَ قاتِلُوا في سَبيلِ اللَّهِ. (بقرة : 244)
- صدقه برای رضای خدا : إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لا نُريدُ مِنْكُمْ جَزاءً وَ لا شُكُورا. (انسان : 9)
- تلاش و کوشش در راه خدا : وَ الَّذينَ جاهَدُوا فينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا. (عنكبوت : 69)
- دعوت به راه خدا : اُدْعُ إِلى سَبيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ ... (نحل : 125)
- نماز برای خدا : قُلْ إِنَّ صَلاتي وَ نُسُكي وَ مَحْيايَ وَ مَماتي لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمين. (أنعام : 162)
لام در کلمه «لِلَّهِ» لام اختصاص است، یعنی تمام نماز باید برای خدا باشد.
اگر بخواهیم به برکات و آثار نماز برسیم باید شرایط و آداب آن را دعایت کنیم. اولین شرط آن اخلاص است.
11. شرایط و آداب نماز؛ اخلاص 2
رنگ الهی باید در تمام نماز باشد و اگر مکان، زمان یا ذره ای از آن برای غیر خدا باشد، باطل می شود.
اخلاص در آیه 9 سوره انسان تعریف شده است. «إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لا نُريدُ مِنْكُمْ جَزاءً وَ لا شُكُوراً»
اخلاص یعنی انتظار پاداش و حتی توقع تشکر از غیر خدا نداشته باشیم. البته خدا خودش پاداش می دهد و تشکر هم می کند. اخلاص سخت است، بیاییم اخلاص را از نماز شروع کنیم.
12. شرایط و آداب نماز؛ اخلاص 3
خدا در سوره کوثر از ما خواسته نماز را برای خودش بخوانیم. «فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَ انْحَر»
لام این آیه لام اختصاص است، یعنی فقط برای من نماز بخوان.
همچنین می فرماید: علت نماز خواندن این است که من ربّ شما هستم. یعنی مالک مدبری که همه کارهای تو را بر عهده دارد.
13. شرایط و آداب نماز؛ خضوع
خضوع، تذلّل و کوچک کردن ظاهری به وسیله اعضاء و جوارح است با رکوع و سجود و قنوت و... «وَ قُومُوا لِلَّهِ قانِتين» (بقره: 238)
رکوع خم شدن و سجده به زمین افتادن و حالت قنوت دست گدایی پیش خدا دراز کردن است.
دست پیش مردم دراز نکن اگر بدهد منت است و اگر ندهد ذلّت است. از خدا بخواه اگر داد نعمت است و اگر نداد حکمت است.
همه موجودات و آفرینش در برابر خدا اطاعت خاضعانه دارند. «وَ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قانِتُون» (روم: 26)
جمله ذرات پیدا و نهان
با تو می گویند روزان و شبان
ما سمیعیم و بصیریم و هشیم
با شما نامحرمان ما خامُشیم
ما تافته جدا بافته و وصله ناهمرنگ هستی نباشیم.
14. شرایط و آداب نماز؛ خشوع و حضور قلب 1
خدا در ابتدای سوره مؤمنون یکی از صفات آنها را خشوع در نماز می شمرد. «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ - الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُون»
خشوع تذلّل درونی به وسیله قلب است که در ظاهر آثار آن نشان داده می شود و آن یک مرتبه بالاتر از خضوع است.
خشوع سبب خضوع می شود، پيامبر (صلی الله علیه و آله) مردى را ديد كه در حال نماز با ريش خود بازى مى كرد. فرمود: « أَنَّهُ نَظَرَ إِلَى رَجُلٍ يُصَلِّي وَ هُوَ يَعْبَثُ بِلِحْيَتِهِ فَقَالَ أَمَا إِنَّهُ لَوْ خَشَعَ قَلْبُهُ لَخَشَعَتْ جَوَارِحُهُ» اگر قلبش نسبت به خدا ذلیل بود، اثرش در اعضاى بدنش دیده می شد و مؤدب می ایستاد. (دعائم الإسلام ؛ ج1 ؛ ص174)
15. شرایط و آداب نماز؛ خشوع و حضور قلب 2
«وَ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ وَ إِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَ أَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجِعُونَ» (بقرة : 45)
نماز برای انسان ها سنگین است مگر آنها که خشوع دارند یعنی یقین به معاد و ملاقات پرورگار در قیامت دارند.
خشوع خوفِ همراه با تعظیم است که البته در برابر خداوند یک صفت ممدوح است و در برابر طاغوت ها صفت مذموم. «يَظُنُّونَ» در آیه شریفه به فرموده امیرالمؤمنین به معنای «یُوقِنون» است. علت اینکه در آیه نفرموده «یُوقِنون» آن است که حوادث قیامت آن چنان تکان دهنده است که حتی گمان به اتفاق افتادن چنین حوادثی، خشوع می آورد.
اعتقاد خود را به آخرت و قیامت زیاد کنیم و بدانیم که ذره ای کار خوب و کار بد در دیوان عدالت پروردگار گم نخواهد شد و در قیامت آن را مشاهده خواهیم کرد. «فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ. وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ» (زلزال: آیه 6 و 7)
16. شرایط و آداب نماز؛ خشوع و حضور قلب 3
یکی دیگر از راه های کسب خشوع در نماز، بالا بردن شناخت و معرفت خود نسبت به عظمت خداوند است. هر چه معرفت بیشتر باشد، حضور قلب و توجه بیشتری پیدا می شود.
عبای امام سجاد در بین نماز افتاد و ایشان آن را درست نکردند، بعد از نماز از ایشان علت را پرسیدند. فرمود: درک عظمت و بزرگی خدا اجاره نداد عبایم را درست کنم.
17. شرایط و آداب نماز؛ خشوع و حضور قلب 4
یکی از راه های بالا بردن معرفت به خداوند که سبب خشوع در نماز می شود، دقت و مطالعه اسماء و صفات خدا در دعای جوشن کبیر و قرآن است. در سوره حمد نیز این اسماء و صفات آمده مثل الله، رَحمن، رَحیم، ربّ العالمین و... که مناسب است درباره آن ها را تحقیق کنیم.
18. شرایط و آداب نماز؛ خشوع و حضور قلب 5
دقت در وضو و خواندن دعاهای آن، خشوع می آورد. البته این دعا ها را می توانیم به صورت فارسی بخوانیم.
دعای شستن صورت: «اللَّهُمَّ بَيِّضْ وَجْهِي يَوْمَ تَسْوَدُّ فِيهِ الْوُجُوهُ وَ لَا تُسَوِّدْ وَجْهِي يَوْمَ تَبْيَضُّ فِيهِ الْوُجُوهُ»
خدایا روزى كه صورت های بدکاران در آن روز سياه مىشود روى مرا سفيد گردان و روزى كه صورت های خوبان در آن روز سفيد مي گردد صورت مرا سياه مگردان.
دعای شستن دست راست: «اللَّهُمَّ أَعْطِنِي كِتَابِي بِيَمِينِي وَ الْخُلْدَ فِي الْجِنَانِ بِيَسَارِي وَ حَاسِبْنِي حِساباً يَسِيراً»
خداوندا نامه عمل مرا بدست راست من ده، و برگه اقامت ابدى در بهشت را بدست چپم، و مرا با حسابى آسان مورد حساب كشى قرار ده.
دعای شستن دست چپ: «اللَّهُمَّ لَا تُعْطِنِي كِتَابِي بِيَسَارِي وَ لَا تَجْعَلْهَا مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِي وَ أَعُوذُ بِكَ مِنْ مُقَطَّعَاتِ النِّيرَانِ»
خدايا نامه عمل مرا بدست چپم مده و آن را زنجير بر گردنم مساز و به تو پناه می برم از آن پيراهن های آتشین.
دعای مسح سر: «اللَّهُمَّ غَشِّنِي بِرَحْمَتِكَ وَ بَرَكَاتِكَ وَ عَفْوِكَ»
خدايا من را در رحمت و بركات و بخشش خود بپوشان.
دعای مسح پا: «اللَّهُمَّ ثَبِّتْنِي عَلَى الصِّرَاطِ يَوْمَ تَزِلُّ فِيهِ الْأَقْدَامُ وَ اجْعَلْ سَعْيِي فِيمَا يُرْضِيكَ عَنِّي يَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِكْرَامِ»
خداوندا قدمهاى مرا بر صراط ثابت و استوار دار در آن روز كه قدمها در آن مي لغزد، و سعى و كوشش مرا در آن چيز قرار ده كه تو را از من خشنود و راضى مي سازد، ای صاحب شكوه و بزرگوارى.
19. شرایط و آداب نماز؛ خشوع و حضور قلب 6
دقت در معانی آیات و اذکار نماز می تواند خشوع ما را زیاد کند.
چرا ما وقتی برای فهمیدن معانی و معارف نماز نمی گذاریم در حالی که هر روز (پنج بار) و هر ماه و هر سال تا پایان عمر باید آن را بخوانیم. در حالی که تمام جملات واجب نماز 19 جمله می شود. مطالعه کتاب تفسیر نماز استاد قرائتی را برای مطالعه معرفی می کنیم.
20. شرایط و آداب نماز؛ خشوع و حضور قلب 7
دقت در مکان نماز در کسب خشوع و حضور قلب تأثیر دارد. در خانه اتاق یا جای مشخصی برای نماز انتخاب کنید و همیشه آنجا نماز بخوانید. همچنین استفاده از سجاده برای نماز توصیه شده است.
مکان نمازتان جایی باشد که عوامل حواس پرتی در آن کم باشد.
بعضی مکان هایی که نماز در آن کراهت دارد عبارتند از : روبروی آتش، روبروی در باز، در مقابل عکس و در آشپزخانه.
21. شرایط و آداب نماز؛ خشوع و حضور قلب 8
انسان آخرین کارهایش را با حضور قلب بیشتری انجام می دهد، مثلا آخرین زیارت در حرم امام رضا متفاوت است.
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از ما خواسته اند برای کسب خشوع و حضور قلب، نماز وداع و خداحافظی بخوانیم. «صَلِّ صَلَاةَ مُوَدِّعٍ» (كافی؛ ج8 ؛ ص204)
قبل از نماز با خود بگوییم شاید این نماز آخر من باشد.
22. شرایط و آداب نماز؛ خشوع و حضور قلب 9
اگر نماز معراج و پرواز مؤمن است. همانگونه که هواپیما ابتدا روی باند حرکت می کند و کم کم اوج می گیرد، نمازگزار نیز با وضو و اذان و اقامه و نشستن قبل از نماز روی سجاده، آماده پرواز می شود.
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله برای نماز لحظه شماری می کرد و می فرمود: انتظار نماز بعد از نماز گنجی از گنج های بهشت است. «اِنْتِظَارُ الصَّلَاةِ بَعْدَ الصَّلَاةِ كَنْزٌ مِنْ كُنُوزِ الْجَنَّةِ» (وسائل الشيعة؛ ج4؛ ص 115)
23. شرایط و آداب نماز؛ خشوع و حضور قلب 10
قرائت قرآن خشوع انسان را زیاد می کند.
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: قرائت دویست آیه از قرآن در شب سبب خشوع انسان می شود. «مَنْ قَرَأَ عَشْرَ آيَاتٍ فِي لَيْلَةٍ، لَمْ يُكْتَبْ مِنَ الْغَافِلِينَ ... وَ مَنْ قَرَأَ مِائَتَيْ آيَةٍ، كُتِبَ مِنَ الْخَاشِعِينَ» (كافي؛ ج4؛ ص 623)
24. شرایط و آداب نماز؛ خشوع و حضور قلب 11
رعایت آداب ظاهری و توجه به اینکه خدا دارد من را می بیند، و در حضور او هستم خشوع و حضور قلب را زیاد می کند.
پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله فرمودند: با آرامش و وقار در نماز بایست، مانند بنده فراری گنهکار و به چپ و راست توجه نکن و چنان باش که گویا خدا را می بینی پس اگر او را نمی بینی بدان که او تو را می بیند. پس با ریش خود بازی نکن و انگشتان خود را نشکن...
«فَإِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَقُومَ إِلَى الصَّلَاةِ ... تَأْتِيهَا عَلَى السُّكُونِ وَ الْوَقَارِ ... فَقِفْ بَيْنَ يَدَيْهِ كَالْعَبْدِ الْآبِقِ الْمُذْنِبِ بَيْنَ يَدَيْ مَوْلَاهُ ... وَ لَا تَلْتَفِتْ يَمِيناً وَ شِمَالًا وَ تَحْسَبُ كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ وَ لَا تَعْبَثْ بِلِحْيَتِكَ وَ لَا بِشَيْءٍ مِنْ جَوَارِحِكَ وَ لَا تُفَرْقِعْ أَصَابِعَكَ» (مستدرك الوسائل ؛ ج4 ؛ ص87)
25. شرایط و آداب نماز؛ خشوع و حضور قلب 12
مهمترین راه کسب خشوع و حضور قلب، تمرین است. حضور قلب یک مهارت است و مانند ورزش های رزمی و رانندگی علاوه بر آگاهی بر قوانین، نیاز به تمرین دارد.
تمرین ما باید تدریجی باشد، ابتدا سعی کنیم تکبیرة الاحرام را با حضور قلب بخوانیم و کم کم توقع خود را افزایش دهیم. مثلا تا چند هفته تلاش کنیم چند آیه اول نماز را حتماً با حضور قلب بخوانیم و بقیه هم اگر شد چه بهتر، ولی برنامه اصلی ما همان چند آیه باشد.