فداییان امام هادی علیه السلام

سازگاری تدبیر امور توسط فرشتگان، با مساله توحید

پرسش :آیا تدبیر امور توسط فرشتگان با مساله توحید سازگار است؟

پاسخ اجمالی :

قرآن در سوره نازعات به مدبّرات امر سوگند یاد می کند. مفسران گفته اند مقصود همان فرشتگان هستند که امور جهان را تدبیر می کنند. این سخن منافات با توحید ربوبی ندارد زیرا آنان مجریان فرمان الهی و موکلان امور به اراده و مشیت او می باشند. مثلا اگر می گوییم در عسل شفا است، منافاتی ندارد با این که شفا دهنده فقط خدا باشد. این ها همه سلسله علت و معلول را بیان می کنند. یعنی از یک علت غیر مستقل شروع می­شود تا به علت العلل و مسبب الاسباب،  یعنى ذات پاک خدا برسد؛ که هر سببى در تأثیرش، مدیون اوست.

پاسخ :

قرآن مجید در سوره نازعات، آیه ۵، به مدبّرات امور سوگند یاد کرده؛ مى فرماید: «فَالْمُدَبِّرَاتِ أَمْراً» و مشهور در میان مفسّران این است که آنها همان فرشتگانى هستند که امور جهان را تدبیر مى کنند؛ آیا این امر با مسأله توحید ربوبى منافات ندارد؟

پاسخ این سؤال روشن است: اگر فرشتگان استقلالى در تأثیر داشتند با توحید ربوبى قابل جمع نبود؛ امّا مى دانیم آنها مجریان فرمان الهى هستند، و موکّلان امور به اراده مشیّت او مى باشند؛ درست همانند اسباب در عالم طبیعت که به فرمان خدا هر کدام آثارى دارند.

بسیارى از مفسّران به این آیه که رسیده اند به این نکته توجّه کرده؛ و هرگز تناقضى میان این سخن که خداوند «ربّ العالمین» و «رب کلّ شىء» است؛ با تأثیرات عالم اسباب، یا تدبیر فرشتگان به اذن الله احساس نکرده اند. همان گونه که قرآن روزى دهنده همه موجودات را ذات پاک خداوند مى شمرد «وَمَا مِنْ دَابَّة فِی الاَْرْضِ إِلاَّ عَلَى اللهِ رِزْقُهَ» (۱) ولى در جاى دیگر مى فرماید: «وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَکِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ»؛ (و آن کس که فرزند براى او متولّد شده [پدر]، باید خوراک و پوشاک مادر را به طور شایسته [در مدّت شیردادن] بپردازد) (۲)

مسلّماً اطلاق روزى دهنده بر پدر نوزاد هیچ تضادى با اطلاق آن بر خداوند ندارد؛ آن یکى مستقل و بالذات است و این یکى بالعرض و وابسته.

یا اگر مى گوییم در عسل شفا است: «فِیهِ شِفَاءٌ لِّلنَّاسِ» (۳) هیچ منافاتى ندارد که شفا دهنده فقط خدا باشد؛ همان گونه که ابراهیم(علیه السلام) قهرمان توحید مى فرماید: «وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ»؛ ( و هنگامى که بیمار شوم مرا شفا مى دهد.)(۴)

اینها همه سلسله علّت و معلول را بیان مى کند. یعنى از یک علّت غیر مستقل شروع مى شود تا به علّت العلل و مسبّب الاسباب، یعنى ذات پاک خدا برسد؛ که هر سببى در تأثیرش مدیون او است. (۵)

پی نوشت :

(۱). سوره هود، آیه ۶.

(۲). سوره بقره، آیه ۲۳۳.

(۳). سوره نحل، آیه ۶۹.

(۴). سوره شعراء، آیه ۸۰.

(۵). گرد آوری از کتاب: پیام قرآن‏، آیت الله العظمى ناصر مکارم شیرازى، دار الکتب الاسلامیه‏، تهران‏، ۱۳۸۶ ه . ش‏، ج ۳، ص ۳۴۲.

نرم افزار شبهات کلامی

https://makarem.ir