فداییان امام هادی علیه السلام

 سنّت پیامبر(ص) در جمع بین دو نماز

پرسش :جمع بین دو نماز در حضر و در حال اختیار، در روایات اهل سنّت!

پاسخ اجمالی :

روایات بسیارى از پیامبر(ص) توسط بزرگان حدیث، از اهل سنت نقل شده که جمع بین دو نماز را در حضر و در حالت اختیار جایز مى داند و در صحاح و سنن و مسانید گرد آمده است. از جمله: ابن عباس نقل مى کند که: «رسول خدا(ص) ظهر و عصر را با هم، و مغرب و عشاء را با هم خواند، بدون حالت خوف و سفر. هم چنین ابن عباس روایت می کند: «پیامبر(ص) نماز ظهر و عصر را در مدینه، بدون خوف و سفر با هم می خواند».

پاسخ : 

روایات بسیارى از پیامبر خدا(صلى الله علیه وآله) نقل شده که جمع بین دو نماز را در حضر و در حالت اختیار جایز مى داند و در صحاح و سنن و مسانید نقل شده است. ابتدا آنچه را مسلم روایت کرده، با سند و متن مى آوریم، سپس به نقل دیگران مى پردازیم.

۱ـ یحیى بن یحیى از مالک، از زبیر از سعید بن جبیر، از ابن عباس نقل مى کند که گفت: رسول خدا(صلى الله علیه وآله) ظهر و عصر را با هم، و مغرب و عشاء را با هم خواند، بدون حالت خوف و سفر.

۲ـ احمد بن یونس و عون بن سلام، هر دو از زهیر نقل کرده اند، زهیر از پدرش، از سعید بن جبیر، از ابن عباس که گفت: رسول خدا(صلى الله علیه وآله) نماز ظهر و عصر را در مدینه، بدون خوف و سفر با هم خواند. پدر زهیر گوید: از سعید پرسیدم: چرا چنین کرد؟ گفت: همین سؤال را من از ابن عباس پرسیدم، گفت: مى خواست کسى از امتش به حرج و زحمت نیفتد.

۳ـ ابوبکر بن ابى شیبه و ابوکریب هر دو از ابومعاویه نقل کرده اند و ابوکریب و ابوسعید اشج گفته اند که وکیع و ابى کریب از اعمش، از حبیب بن ابى ثابت، از سعید بن جبیر از ابن عباس نقل کرده اند که پیامبر خدا(صلى الله علیه وآله) در مدینه بدون حالت خوف و باران، ظهر و عصر را و مغرب و عشاء را با هم خواند. وکیع گوید: به ابن عباس گفتم: چرا چنین کرد؟ گفت: تا امتش به زحمت نیفتند.

در نقل ابى معاویه است: به ابن عباس گفته شد: با این کار چه قصدى داشت؟ گفت: خواست امتش به زحمت نیفتند.

۴ـ ابوبکر بن ابى شیبه، از سفیان بن عُیینه، از عمرو، از جابر بن زید، از ابن عباس نقل کرده اند که گفته است: با پیامبر(صلى الله علیه وآله)هشت رکعت را و هفت رکعت را به صورت جمع خواندم. گفتم: اى ابا الشعثاء، فکر مى کنم ظهر را به تأخیر انداخته و عصر را مقدم داشته و مغرب را دیرتر و عشاء را زودتر خوانده است. گفت: من نیز اینگونه گمان دارم.(۱)

اگر به جمع ظاهرى برگردد، گمانش گمان بى دلیل است یعنى حقى را اثبات نمى کند و مخالف احادیث فراوانى است که از ابن عباس نقل شده است.

۵ـ ابوالربیع زهرانى از حماد بن زید، از عمرو بن دینار، از جابر بن زید از ابن عباس نقل مى کنند که: رسول خدا(صلى الله علیه وآله) در مدینه هفت و هشت را خواند،(۲)، ظهر و عصر و مغرب و عشاء را.

۶ـ ابوالربیع زهرانى از حماد، از زبیر بن خریت، از عبدالله بن شقیق نقل مى کند: روزى ابن عباس پس از عصر بر ما خطبه خواند، تا آنکه خورشید غروب کرد و ستاره ها آشکار شدند و مردم مى گفتند: نماز، نماز. مردى از بنى تمیم نزد او آمد و با قاطعیت مى گفت: نماز، نماز. ابن عباس گفت: اى بى مادر، آیا به من سنت مى آموزى؟ سپس گفت: رسول خدا(صلى الله علیه وآله) را دیدم که ظهر و عصر را و مغرب و عشاء را با هم مى خواند. عبدالله بن شقیق گوید: در دلم از این سخن تردیدى پیش آمد. پیش ابوهریره رفتم و پرسیدم، او سخن ابن عباس را تصدیق کرد.

۷ ـ ابن ابى عمر، از وکیع، از عمران بن حدیر، از عبدالله بن شقیق عقیلى نقل مى کند: مردى به ابن عباس گفت: نماز و او ساکت شد. باز هم گفت: نماز او ساکت شد، بار سوم گفت: نماز و او ساکت شد، سپس گفت: اى بى مادر، آیا به ما نماز یاد مى دهى؟ ما در زمان پیامبر خدا(صلى الله علیه وآله) دو نماز را با هم مى خواندیم.(۳)

اینها را مسلم در صحیح خود نقل کرده بود، اما نقل دیگران:

۸ـ بخارى از ابن عباس نقل مى کند: پیامبر(صلى الله علیه وآله) در مدینه هفت و هشت را خواند، ظهر و عصر را، و مغرب و عشاء را. ایوب گفت: شاید در شب بارانى بوده؟ گفت: شاید.(۴)

۹ـ بخارى از جابر بن زید از ابن عباس نقل مى کند: پیامبر(صلى الله علیه وآله) هفت تا را با هم و هشت تا را با هم خواند.(۵)

۱۰ ـ بخارى به صورت مرسل از ابن عمر و ابوایّوب و ابن عباس نقل مى کند: پیامبر(صلى الله علیه وآله)مغرب و عشاء را با هم خواند.(۶)

۱۱ـ ترمذى از سعید بن جبیر از ابن عباس نقل مى کند: رسول خدا(صلى الله علیه وآله) در مدینه، بى آنکه خوف و باران باشد، ظهر و عصر را با هم و مغرب و عشاء را با هم خواند. به ابن عباس گفتند: چه قصدى داشت؟ گفت مى خواست امتش به زحمت نیفتند.

ترمذى پس از نقل حدیث ابن عباس گوید: بدون وجه از او روایت شده است. این را جابر بن زید و سعید بن جبیر و عبدالله بن شقیق عقیلى روایت کرده اند.(۷)

۱۲ـ امام احمد از قتاده نقل کرده است: گوید شنیدم جابر بن زید از ابن عباس نقل کرد: رسول خدا(صلى الله علیه وآله) در مدینه بدون خوف و باران، ظهر و عصر را و مغرب و عشاء را با هم خواند. به ابن عباس گفتند: از این کار چه قصدى داشت؟ گفت: مى خواست امتش به زحمت نیفتند.(۸)

۱۳ـ امام احمد از سفیان از عمر نقل کرده که جابر بن زید خبر داد که از ابن عباس شنیده که مى گفت: با رسول خدا(صلى الله علیه وآله)هشت رکعت را با هم و هفت رکعت را با هم خواندم. گفتم: اى ابن شعثاء، فکر مى کنم ظهر را به تأخیر انداخته و عصر را زودتر خوانده و مغرب را به تأخیر انداخته و عشاء را زودتر خوانده است. گفت: من نیز چنین گمان دارم.(۹)

۱۴ـ امام احمد از عبدالله بن شقیق نقل کرده که روزى ابن عباس پس از عصر بر ما خطبه خواند، تا آنکه خورشید غروب کرد و ستاره ها آشکار شدند و مردم پیوسته مى گفتند: نماز. در آن میان مردى از بنى تمیم بود و مرتب مى گفت: نماز. نماز. ابن عباس عصبانى شد و گفت: آیا به من سنت مى آموزى؟ من شاهد بودم که رسول خدا(صلى الله علیه وآله) ظهر و عصر را با هم و مغرب و عشاء را با هم خواند. عبدالله گوید: در دلم از این سخن تردیدى پیش آمد، ابوهریره را دیده از او پرسیدم، موافق او بود.(۱۰)

۱۵ـ مالک از سعید بن جبیر از عبدالله بن عباس نقل مى کند: رسول خدا(صلى الله علیه وآله) ظهر و عصر را با هم، و مغرب و عشاء را با هم خواند، بدون حالت خوف و سفر.(۱۱)

۱۶ـ ابوداود از سعید بن جبیر از عبدالله بن عباس نقل مى کند: پیامبر خدا(صلى الله علیه وآله) ظهر و عصر را با هم و مغرب و عشاء را با هم خواند، بدون حالت خوف و سفر. مالک گوید: فکر مى کنم در باران بود.(۱۲)

۱۷ـ ابوداود از جابر بن زید از ابن عباس نقل مى کند: پیامبر خدا(صلى الله علیه وآله) در مدینه نماز هشت و هفت را با ما خواند، ظهر و عصر را و مغرب و عشاء را. ابوداود گوید: صالح مولاى توأمه هم از ابن عباس این را نقل کرده که او گفته است: در غیر باران.(۱۳)

۱۸ـ نسائى از سعید بن جبیر از ابن عباس نقل مى کند: رسول خدا(صلى الله علیه وآله) بدون آنکه خطر یا سفر باشد، ظهر و عصر را با هم و مغرب و عشاء را با هم خواند.(۱۴)

۱۹ـ نسائى از سعید بن جبیر از ابن عباس نقل مى کند: پیامبر(صلى الله علیه وآله) در مدینه، دو نماز ظهر و عصر را و مغرب و عشاء را با هم مى خواند، بدون خوف و باران. گفتند: چرا؟ گفت: تا بر امتش زحمتى نباشد.(۱۵)

۲۰ـ نسائى از ابى الشعثاء از ابن عباس نقل مى کند: پشت سر رسول خدا(صلى الله علیه وآله) نماز خواندم هشت تا را با هم و هفت تا را با هم.(۱۶)

۲۱ـ نسائى از جابر بن زید از ابن عباس نقل مى کند که وى در بصره نماز اول و عصر را بدون فاصله اى بین آن دو خواند، نیز مغرب و عشاء را با هم خواند. به خاطر اینکه کار داشت، ابن عباس مى پنداشت در مدینه، همراه پیامبر خدا(صلى الله علیه وآله)ظهر و عصر را با هم و بدون فاصله میان آنها خوانده است.(۱۷)

۲۲ـ حافظ عبدالرزاق از داود بن قیس، از صالح مولاى توأمه نقل کرده که شنید ابن عباس مى گفت: رسول خدا(صلى الله علیه وآله) در مدینه نماز ظهر و عصر را با هم و مغرب و عشاء را با هم خواند، بدون حالت سفر یا باران. گوید: به ابن عباس گفتم: فکر مى کنى چرا چنین کرد؟ گفت: فکر مى کنم براى توسعه بر امتش.(۱۸)

۲۳ـ عبدالرزاق از ابن عباس نقل مى کند: رسول خدا(صلى الله علیه وآله) در مدینه بدون حالت سفر و خوف، ظهر و عصر را با هم خواند، به ابن عباس گفتم، فکر مى کنى چرا چنین کرد؟ گفت: مى خواست هیچ یک از امتش در زحمت نیفتد.(۱۹)

۲۴ـ عبدالرزاق از عمرو بن دینار نقل مى کند که ابوالشعثاء از ابن عباس نقل کرده است که: پشت سر پیامبر(صلى الله علیه وآله) در مدینه هشت رکعت با هم و هفت رکعت با هم خواندم. ابن جریج گوید: به ابى الشعثاء گفتم: من فکر مى کنم پیامبر(صلى الله علیه وآله) کمى نماز ظهر را تأخیر انداخته و کمى هم نماز عصر را جلو انداخته است، ابوالشعثاء گفت: من هم چنین فکر مى کنم.(۲۰)

مى گوییم: آنچه ابن جریج فکر کرده و آنچه ابوالشعثاء تصدیقش کرده، گمانى است که به حق نمى رساند. حاصل آن این است که این با هم خواندن صورى بوده نه حقیقى. روشن خواهد شد که اینگونه تحلیل ضعیف است و اینگونه با هم خواندن، بیشتر از جداجدا خواندن به زحمت مى اندازد، چون شناخت اواخر وقتِ نماز اول و اوایل وقت نماز دوم، دشوارتر از جمع بین دو نماز است.

۲۵ـ عبدالرزاق از عمرو بن شعیب، از عبدالله بن عمر نقل مى کند: رسول خدا(صلى الله علیه وآله) در حالى که مقیم بود نه مسافر، نماز ظهر و عصر را با ما با هم خواند، مردى به ابن عمر گفت: فکر مى کنى چرا چنین کرد؟ گفت: تا اگر کسى جمع خواند، زحمتى بر امتش نباشد.(۲۱)

۲۶ـ طحاوى از جابر بن عبدالله نقل مى کند: رسول خدا(صلى الله علیه وآله) ظهر و عصر را با هم و مغرب و عشاء را با هم در مدینه خواند، بدون خوف یا بیمارى، براى رخصت دادن.(۲۲)

۲۷ـ حافظ ابونعیم احمد بن عبدالله اصفهانى (متوفاى ۴۳۰ ق) از جابر بن زید نقل مى کند که ابن عباس نماز ظهر و عصر را با هم خواند و مى پنداشت که همراه پیامبر خدا(صلى الله علیه وآله) در مدینه ظهر و عصر را با هم خوانده است.(۲۳)

۲۸ـ ابونعیم از عمرو بن دینار نقل مى کند: شنیدم ابوالشعثاء از ابن عباس نقل مى کرد: رسول خدا(صلى الله علیه وآله) هشت رکعت را با هم و هفت رکعت را با هم خواند، بى آنکه مریضى یا علتى در کار باشد.(۲۴)

۲۹ـ بزار در مسند خود از ابوهریره نقل مى کند: رسول خدا(صلى الله علیه وآله) در مدینه بدون حالت خوف، دو نماز را با هم خواند.(۲۵)

۳۰ـ طبرانى در الأوسط والکبیر با سند خود از عبدالله بن مسعود نقل مى کند که: رسول خدا(صلى الله علیه وآله) در مدینه، ظهر و عصر را و مغرب و عشاء را با هم خواند. گفتند: چرا؟ فرمود: چنین کردم تا امتم به زحمت نیفتند.(۲۶)

این ۳۰ حدیث که از صحاح و سنن و مسندها گرد آوردیم و در نقل آنها سخن را گستردیم، تا خواننده بداند که اینها احادیثى است که بزرگان حدیث و تدوین کنندگان آثار، به نقل آنها اهمیت نشان داده اند و کسى نمى تواند اینها را انکار یا ردّ کند. روایات دیگرى هم هست که جهت رعایت اختصار از نقل آنها چشم پوشیدیم و در کتب حدیث پراکنده است.(۲۷) سند همه این احادیث فراوان، به این اشخاص مى رسد:

۱ـ عبدالله بن عباس، داناى امت. ۲ـ عبدالله بن عمر، ۳ـ ابوایوب انصارى مهماندار پیامبر(صلى الله علیه وآله)، ۴ـ ابوهریره دوسى، ۵ـ جابر بن عبدالله انصارى، ۶ ـ عبدالله بن مسعود.(۲۸)

پی نوشت :

(۱). به قرینه حدیث ۵، پیامبر(صلى الله علیه وآله) این کار را در مدینه انجام داده است.

(۲). لفّ و نشر غیر مرتب است، مرتب آن است که بگوید: هشت و هفت.

(۳). شرح صحیح مسلم، نووى: ج۵، ص۲۱۳ ـ ۲۱۸، باب جمع بین دو نماز در حضر. با اینکه عنوان مخصوص حضر است، سه حدیث هم نقل کرده که جمع در سفر را مى گوید که نقل کردیم و شاید براى این بوده که بگوید جمع در حضر هم مثل جمع در سفر است.

(۴). صحیح بخارى، ج ۱، ص ۱۱۰، باب تأخیر ظهر تا عصر از کتاب الصلاة.

(۵). همان، ص ۱۱۳، باب وقت مغرب از کتاب الصلاة.

(۶). صحیح بخارى، ج ۱، ص ۱۱۳، باب ذکر عشاء و عتمه.

(۷). سنن ترمذى، ج ۱، ص ۳۵۴، شماره ۱۸۷، باب جمع در حضر.

(۸). مسند احمد، ج ۱، ص ۲۲۳.

(۹). همان، ص ۲۲۱، اگر مقصودش جمعِ صورى باشد حجت نیست و گمان به حق نمى رساند.

(۱۰). همان، ص ۲۵۱.

(۱۱). موطّأ مالک، ج ۱، ص ۱۴۴، باب جمع بین دو نماز در حضر و سفر، شماره ۴.

(۱۲). سنن ابى داود، ج ۲، ص ۶، حدیث ۱۲۱۰، باب جمع بین دو نماز.

(۱۳). همان، حدیث ۱۲۱۴.

(۱۴). سنن نسائى، ج ۱، ص ۲۹۰، باب جمع بین دو نماز در حضر.

(۱۵). همان.

(۱۶). همان.

(۱۷). سنن نسائى، ج ۱، ص ۲۸۶.

(۱۸). مصنف عبدالرزاق، ج ۲، ص ۵۵۵ ـ ۵۵۶، حدیث ۴۴۳۴.

(۱۹). همان، ص ۵۶۶، حدیث ۴۴۳۵.

(۲۰). همان، حدیث ۴۴۳۶.

(۲۱). همان، حدیث ۴۴۳۷.

(۲۲). معانى الآثار، ج ۱، ص ۱۶۱.

(۲۳). حلیة الأولیاء، ج ۳، ص ۹۰، باب جابر بن زید.

(۲۴). همان.

(۲۵). مسند بزار، ج ۱، ص ۲۸۳، حدیث ۴۲۱.

(۲۶). المعجم الکبیر، ج ۱۰، ص ۲۶۹، حدیث ۱۰۵۲۵.

(۲۷). ر.ک: المعجم الاوسط، ج ۲، ص ۹۴؛ کنز العمال، ج ۸، ص ۲۴۶ ـ ۲۵۱، شماره ۲۲۷۶۴، ۲۲۷۶۷، ۲۲۷۷۱، ۲۲۷۷۴، ۲۲۷۷۷، ۲۲۷۷۸.

(۲۸). گردآوری از کتاب: سیماى عقاید شیعه، آیت الله جعفر سبحانی ، ترجمه جواد محدثی، نشر مشعر، چاپ دارالحدیث، بهار ۱۳۸۶، ص ۴۴۷.

نرم افزار شبهات کلامی

https://makarem.ir