چند نکته برای برنامه ریزی اوقات فراغت واژه فراغت برگرفته شده از لغت leisure میباشد و در فرهنگ عمی

چند نکته برای برنامه ریزی اوقات فراغت

واژه فراغت برگرفته شده از لغت leisure میباشد و در فرهنگ عمید دربارة اوقات فراغت چنین آمده است: فراغت در فارسی به معنی آسودگی و آسایش از کار و شغل است و فرد در این اوقات میخواهد به اشتغالی بپردازد که با کمال میل به آن علاقه نشان میدهد، خواه به منظور استراحت، خواه برای ایجاد تنوع. در مفهوم اوقات فراغت، رضایت، انگیزه و عامل انتخاب نقش اساسی دارد. در حقیقت بارزترین ویژگی اوقات فراغت این است که انسان از روی رضایت باطنی و با انگیزة شخصی، از میان مجموعة متنوع و گستردهای از فعالیتها به اختیار خویش یکی را بر میگزیند. در دین اسلام بر اهمیت اوقات فراغت و نقش آنان در تکامل انسان تأکید شده است. به طوری که امام صادق علیهالسلام میفرمایند: «انسان اگر به کاری مشغول نباشد، از فرط خوشی و بیکاری و بیهودگی به کارهایی دست میزند که ضررش برای او و نزدیکانش بسیار است.»

اگر برنامههای اوقات فراغت با جهتگیری صحیح و سالم انتخاب شود، بسیاری از نابسامانیهای روحی، جسمی و اجتماعی درمان شده، خلاقیتهای فردی و اجتماعی به بار خواهد نشست. باید توجه داشت که اوقات فراغت به معنای بیکاری نیست؛ چون در اوقات بیکاری، فرد کاری برای انجام دادن ندارد، ولی در اوقات فراغت کارهای متعددی میتواند داشته باشد. که تفاوت آن با اوقات دیگر، که در آنها نیز به انجام کار و فعالیت مشغول است. در هدف این کارها و فعالیتها نهفته است.

ضرورت اوقات فراغت

اوقات فراغت پدیدهای است که برخاسته از جوامع جدید میباشد. لازم است در برنامهریزیهای مربوط به آن، اقتضائات و ویژگیهای جامعة جدید مدنظر باشد و در سازمان دادن آن، رویکردها و ابزارهای مدرن مورد استفاده قرار گیرد. امروزه تفریح و چگونگی گذران اوقات فراغت وسیلهای مؤثر برای پرورش قوای فکری، جسمی و اخلاقی افراد است و نیز عاملی برای جلوگیری از کجرویهای اجتماعی به شمار میآید. به عقیدة دکتر غلامعلی افروز، استاد تعلیم و تربیت دانشگاه تهران، اوقات فراغت حساسترین، ارزشمندترین و پربارترین اوقات زندگی آدمی است. این اوقات مانند شمشیر دو دمی است که یک لبة آن میتواند زمینهساز خلاقیت و هنرآفرینی و لبة دیگر آن عاملی در جهت گرایش به بزهکاری و آسیبهای اجتماعی باشد. بنابراین، برای بهرهبرداری هر چه بهتر از این اوقات، لزوم طرح برنامهای صحیح و منطقی، که منطق بر نیازها و علایق افراد باشد، انکار ناپذیر است و پژوهشهای مربوط نشان میدهد که با پیشرفت و صنعتی شدن جوامع، اوقات فراغت نیز افزایش مییابد و از سوی دیگر، بهرهگیری از فناوری پیشرفته باعث کاهش فعالیتهای جسمانی در حیطههای مختلف گردیده است.

دیدگاههای مختلف در مورد اوقات فراغت

دو دیدگاه معتبر در چگونگی گذراندن اوقات فراغت در حوزة علوم اجتماعی مطرح میباشد که به شرح زیر است:

دیدگاه اول: دیدگاه نظری حاصل از تأثیر روانی و معنوی در برنامهریزی اوقات فراغت میباشد که شامل سه نظریه است. نظریة اول حاکی از آن است که مبنای تفریح، اشتغال و فراغت، سنن مذهبی است، به طوری که در جوامع اولیه عملاً مراسم مذهبی از تحریکات جمعی و اجتماعات و جماعات جدا نبود و نیایش دسته جمعی به صورت سرودهای دینی و آواز و نمایش و سرودخوانی و نظایر آن، رابطهای تنگاتنگ با سنن مذهبی داشته است. نظریة دوم راجع به فراغت و فرضیة غریزی بازی و تفریح است که بازی را یک نیاز فطری انسان میداند و وظیفة اصلی بازی در دورة کودکی را آمادهسازی برای دورة نوجوانی به شمار میآورد. نظریة سوم مربوط به استراحت و کسب لذت است. طرفداران این نظریه میگویند که سلامت روانی فرد با بازی و ورزش تأمین میشود و توضیح آن، این است که فرد با پرداختن به گونهای از امور، به نحوه تخلیة هیجانی میشود، برخی از عواطف منفی، عوارض، تضادها و تعارضات درونی شخصیت او برونریزی میشود و بدین وسیله تنشهای روانی از بین میرود و از به وجود آمدن یک شخصیت ضد اجتماعی جلوگیری میشود.

دیدگاه دوم: دیدگاه کارکردگرایی اوقات فراغت است که این دیدگاه به سه موضوع اشاره دارد.

موضوع اول مربوط به اقتصادانان است که در زمینة تولید و سودآوری به بررسی پدیدة فراغت پرداخته است. موضوع دوم، مربوط به نگاه اجتماعی در مورد اوقات فراغت است و میگوید: حرکت انسان به سوی انزواگرایی سوق مییابد، فرصت کمتری برای تعامل بین فردی در جامعه فراهم میشود وگذراندن اوقات فراغت به شکل غیر متعارف ترویج مییابد که این امر موجب کمرنگ شدن نشاط، تحریک و جذابیت میگردد. در این نظریه، انسان تلاش دارد با گذراندن اوقات فراغت خود با کسانی که با وی مأنوساند، به تعادل خوبی برسد و به دیگران نیز نفعی متناسب برساند. در نگاه اجتماعی، اوقات فراغت وقتی مناسب است که جامعه از کنش فعالانة فرهنگی و تربیتی برخوردار باشد و با در اختیار داشتن فرصت بتواند به سالمسازی اجتماعی بپردازد. موضوع سوم، به اوقات فراغت نگاه سیاسی دارد که در این دیدگاه خدمات مربوط به اوقات فراغت متناسب با سیاست و امکانات موجود از طرف مسئولان جامعه برای مهار یا کاهش هیجانات متراکم در قشرهای مختلف جامعه و جلوگیری از سقوط در بیهویتی ارایه میشود تا بتوانند از انواع کجرویها یا احیاناً به هم زدن نظم عمومی در جامعه جلوگیری کنند.

چالشها و مشکلات موجود

1- تغییر در شکل زندگی، جوانان را به فرهنگ رسانهای برای پر کردن اوقات فراغت وابسته کرده و موجب انزوا و وابستگی به محیط خانه شده است. متأسفانه جوانان کشورمان مهارت کافی برای سرگرم کردن خود را ندارند و این امر میتواند منجر به انفعال و خانهنشین شدن آنها شود.

2- هنوز مدیرانی هستند که اوقات فراغت را مساوی با سرگرمی میدانند، حال آن که فراغت، فرصت کسب تجربه است.

3- به اوقات فراغت، بیشتر به صورت موردی پرداخته میشود و متولیهایی وارد این حوزه شدهاند که نباید وارد شوند و میان مسئولین مربوط، بعضا ناهماهنگی دیده میشود که ناشی از نگاه متفاوت به پدیدة اوقات فراغت است.

4- فضای باز رقابت، با در نظر گرفتن ویژگیهای مناطق مختلف، موجب توسعة صنعت اوقات فراغت بومی میشود. در صورت فقدان بازار کالاهای فراغتی و نیز آزادی عمل بنگاهها در تولیدات، بازار به بخش غیر رسمی و حتی به بخش زیرزمینی هدایت شده، کالاهای غیر بومی در آن جریان مییابد.

5- اوقات فراغت پدیدهای گسترده است که نمیتواند آن را در حیطههای محدود کنترل نمود و متأسفانه در برنامههای اوقات فراغت از ظرفیتهای تاریخی، فرهنگی اجتماعی و بومی کشور به نحو مطلوب استفاده نکردهایم و بایستی برنامهریزیهای مربوط به اوقات فراغت با نگاه ملی صورت گیرد.

6- بر اساس آمار سازمان ملی جوانان، 25 دستگاه متولی برنامهریزی اوقات فراغت دانشآموزان هستند، با وجود این، تمام دانشآموزان تحت پوشش برنامههای اوقات فراغت قرار نمیگیرند. بر اساس همین آمار در سال 86، 15درصد دانشآموزان مقطع تحصیلی متوسطه تحت پوشش برنامههای مزبور قرار گرفتند و اگر چه در سال 88، این رقم به 25درصد رسیده است، آمار، خوبی نیست.

رویکردهای اوقات فراغت

ایجاد آرامش، تفریح و سرگرمی، شخصیت و برقراری تعادل، کسب معلومات و بروز خلاقیتها را میتوان از جمله رویکردهای اوقات فراغت برشمرد.

کارکردهای اوقات فراغت

1- رفع خستگی: یکی از کارکردهای اساسی اوقات فراغت، رفع خستگی است. انسانها همه به رفع خستگی و استراحت نیاز دارند. کار مداوم بدون رفع خستگی، موجب پایین آمدن بازده عمل و لطمه خوردن به سلامت فرد میشود. هدف از اوقات فراغت تمدد اعصاب و افزایش بازدهی در کار است.

2- نیاز به تفریح: در اسلام نیز به تفریحات سالم به طور مکرر اشاره شده است که میتواند نقش مؤثر در سلامت روح و روان فرد داشته باشد.

3- شکوفایی استعدادها: اوقات فراغت یکی از موقعیتهای بسیار مناسب است که فرد میتواند با استفاده از آن به شناسایی و تقویت استعدادهای خود بپردازد.

4- رشد اجتماعی فرد: اوقات فراغت، علاوه بر تأثیرات فردی که در رشد شخصیت به جای میگذارد، به رشد اجتماعی فرد نیز کمک میکند. شرکت فرد در شبکههای اجتماعیاش کمک میکند؛ چرا که اگر فردی دارای بهترین و ارزندهترین استعدادها نیز باشد، تا زمانی که برای ارائه آنها در سطح اجتماعی توانایی نداشته باشد، چندان موفق نخواهد بود.

5- شکلدهی شخصیت سالم: ساعات فراغت فرصتی است که انسان میتواند به ارزیابی عملکرد گذشتة خوش بپردازد و عادتهای ناپسند و زشت گذشتة خود را با رضایت و انگیزة باطنی ترک کند و با نشاط و سروری باطنی و روحیهای عالی به کسب عادات خود شکل هی شخصیت سالم بپردازد.

راهکارهایی برای برنامهریزی اوقات فراغت (ویژة مدیران)

1- برنامهریزی در سطح کلان و در سطوح پایینتر بایستی همراه با تعیین وضعیت موجود و شناسایی ظرفیتها و پتانیسلها باشد و انواع تجهیزات سختافزاری مشخص شود و بالاخره با توجه به متغیرهای مؤثر بر شیوههای گذران اوقات فراغت که شامل موارد زیر است، برنامهریزی صورت میگیرد.

الف) متغیرهای اجتماعی و فرهنگی مانند تحصیلات، پایگاه اجتماعی، فرهنگ ملی، اعتقادات دینی، موقعیت طبقاتی و...

ب) متغیرهای اقتصادی مانند شغل و درآمد، کالاها و خدمات فراغتی، نقش اقتصاد فراغتی وگردشگری و...

ج) متغیرهای فردی و شخصی مانند جنیست، سن، مرحلة زندگی و...

د) متغیرهای خانوادگی مانند نقش ازدواج، مراحل زندگی خانوادگی، هویت و فرهنگ خانوادگی.

ه) عوامل محیطی و کالبدی – فضایی مانند وجود امکانات با قابلیت دسترسی، آگاهی و اطلاع و...

و) عوامل مدیریتی مانند نقش دولت، نقش بخش خصوصی، نهادهای داوطلب، مدیریت کارآمد، تبلیغات و...

2- به منظور برنامهریزی اوقات فراغت، باید از فرهنگ حاکم و امکانات موجود در هر استان و شهر به نحو مطلوب استفاده کرد و با بهرهگیری از انواع و اشکال فعالیتهای فراغتی که شامل موارد زیر میباشد، فرایند بومیسازی اوقات فراغت را برنامهریزی کرد.

انواع و اشکال فعالیتهای فراغتی عبارتاند از:

الف) انواع ورزشها و بازیها.

ب) انواع فعالیتهای هنری، فرهنگی و صنایع دستی.

ج) انواع فعالیتهای علمی، آموزشی و پژوهشی.

د) انواع فعالیتهای داوطلبانة گروهی و اجتماعی.

ه) انواع سرگرمیها، بازیها و تفریحات عامهپسند.

ی) انواع فعالیتهای گردشگری، مسافرت و سیاحت.

و) انواع فعالیتهای دید و بازدید، خرید تفریحی و شهرگردی.

3- فرهنگسازی و اطلاعرسانی، دو امر همراهاند که مدیران قبل از اجرای برنامههای خود بایستی به نحو مطلوب و در زمان مناسب آنها را انجام دهند و اطلاعات لازم و کافی دربارة ضرورت استفاده از زمان فراغت و برنامههای دستگاههای متولی را در اختیار والدین قرار دهند تا آنان علاوه بر پی بردن به اهمیت این اوقات در رشد همه جانبة فرزندانشان، با جزئیات برنامهها آشنا شوند و در زمانی مناسب بتوانند تصمیمگیری نمایند.

حمید دامرودی

کارشناس ارشد تربیت بدنی