روي خط ارتباط
- روي خط ارتباط
(بايستههاي برقراری ارتباط والدين با کودکان)
"يه وقتايي با بستگانم مشورت ميكنم، يه وقتايي فكر ميكنم، گاهي آزمون و خطا ميكنم، گاهي هم به حرف همسرم فكر ميكنم كه ميگه: "ولش كن بابا! اينقدر سخت نگير! مگه بابا، ماماناي ما چه جوري ما رو تربيت كردن؟! چه جوري با ما ارتباط برقرار كردن؟! هر چه پيش آيد خوش آيد، هر چي به ذهنمون زد، همونطوري عمل ميكنيم" اما ميدونم اين حرفش منطقي نيست؛ خلاصه دلم آروم نميگيره و دوباره سؤالم بيجواب ميمونه. كاش مطلبي مختصر و مفيد گيرم مياومد تا بخونمش و بفهمم كه با چه شيوههاي درستي ميتونم با بچههام ارتباط برقرار كنم."
اگر سؤال بالا در مقطعي از زندگي دغدغة ذهني شما بوده و جواب آنرا نيافتهايد و يا الان بعد از خواندن متن بالا ميگوييد: "راستي! شيوههاي صحيح برقراري ارتباط با كودكان چيست؟"، ميتوانيد براي يافتن پاسختان با ما همراه شويد.
والدين از طريق برقراري ارتباط درست با كودكان ...
· باورها و ارزشهاي زندگي را به آنها انتقال ميدهند.
· به كودكان، نحوة صحيح برقراري روابط اجتماعي را در زندگي آيندهشان ميآموزند.
· سلامت جسمي و رواني كودكانشان را تامين ميكنند.
· نياز عاطفي آنها را برآورده ميسازند.
· مهارت ابراز وجود را در آنها شكل ميدهد.
· ...
... و خلاصه آنكه تربيت سالم را به آنها هديه ميدهند.
كودكان را نميشود ساندويچي، يعني با هزينة كمترين وقت و انرژي، تربيت كرد، بلكه بايد توجه داشت كه تربيت امري زمانبردار، انرژيبر و تدريجي است كه احتياج به مهارتهاي گوناگوني دارد. يكي از مهمترين اين مهارتها، آشنايي با شيوههاي ارتباط درست با كودكان و پرهيز از شيوههاي نادرست ارتباط ميباشد. در اين كوتاه نوشتار برآنيم كه شما خوانندة عزيز را با اين مهارت مهم آشنا سازيم.
اصول برقراري ارتباط با كودكان
در اين قسمت شما را با هفت اصل مهم و كليدي در برقراري ارتباط با كودكانتان آشنا ميسازيم كه بيتوجهي به هر كدام از اين اصول ميتواند منجر به آسيبهايي رفتاري و ارتباطي در فرزندانتان شود.
1. قاطعيت از سر و رويتان ببارد
اگر از كودكانتان ميخواهيد كاري را انجام دهند و يا ترك كنند، اگر به خواستة نامعقول كودكانتان «نه» ميگوييد، اگر برنامهاي تشويقي و يا تنبیهي براي كودكانتان وضع ميكنيد، اگر در خانه قانوني در رابطه با آنها وضع ميكنيد، ...، ثابت قدم و استوار باشيد و نظرتان را هر روز و يا هر هفته عوض نكنيد. براي ثابت قدم بودن در دستورالعملهايتان، لازم است كه قبل از وضع آنها، در نزد خود دلايلي محكم و منطقي براي خواستن آن مطالب از كودكانتان، داشته باشيد. بدانيد كه تنها در صورت قاطعيت شماست كه از شر لجبازي، بهانه گيري و يكدندگي فرزندانتان در امان خواهيد بود. از سوي ديگر، كودكان با ديدن الگويي با صلابت، ياد ميگيرند كه در تعاملات اجتماعيشان نبايد دم دمي مزاج باشند و لازم است به يك سري اصول و قوانين ثابت احترام بگذارند و از آنها تبعيت كنند.
2. گلستاني از محبت باشيد
بر طبق فرمايش امام سجاد عليهالسلام بخشش، عيب پوشي، مدارا و ياري كودكانتان، از جملة وظايفي است كه خداوند تعالي بر شما والدين محترم، لازم ساخته است.[1] فرزندانتان را بپذیريد و با آنها صميمي باشيد. يكي از نيازهاي مهم در كودكان شما، نيازهاي عاطفي است و بهترين منبع تامين آن شما هستيد. بيتوجهي به اين نياز، اصل نياز را در آنها از بين نخواهد برد. اگر كودكانتان با كوير محبت و يا كم رنگي محبت از ناحية شما مواجه شوند، هم عطششان به محبت بيشتر ميشود و هم در اولين فرصتهايي كه بدست آورند، سعي در تامين اين نيازشان در بيرون از منزل خواهند كرد و حتي دور از چشم شما در قالب ارتباطهاي عاطفيِ چه بسا نادرست، با بچههاي محله، دوستان، همكلاسيها، ... ارتباطهايي برقرار ميكنند كه در بسياري موارد خساراتي سنگين و جبران ناپذير بر تربيت و يادگيري شيوة درست ارتباط آنها با جامعه وارد ميكند. بنابراين تلاش كنيد شما اولين منبع تامين نيازهاي عاطفي آنها باشيد. شيوة برقراري ارتباط عاطفي با كودكان در ادامه بيان خواهد شد. در ضمن از محبتهاي بي حد و حساب پرهيز كنيد تا فرزنداني لوس، كمصبر و تحمل، جامعه گريز، ... تربيت نكنيد.
3. لطفا حرف بزنيد
لطفا با كودكانتان حرف بزنيد. محتواي اين مكالمه ميتواند جملههاي محبت آميز، تشويق و تحسين، راهنمايي و هدايتگري، تاييد رفتارهاي مثبت و شنيدن صحبتها، خوشايندها، درد دلها و نگرانيهاي كودكانتان باشد. زماني از روز براي گفتگوي با كودكان اختصاص دهيد. يادتان باشد كه پول و رفاه به تنهايي نميتواند كودك را تربيت كند، بنابراين به بهانة گرفتاري شغلي، كودكانتان را از گرماي گفتگويتان محروم نسازيد. اگر كودكي خود را به خاطر بياوريد، تصديق ميكنيد شيرينترين لحظات آن دوران، زماني بوده است كه در نشستي گرم و صميمي با والدين خود مكالمه كردهايد، جملة محبت آميز از آنها شنيدهايد، با آنها درد دل كردهايد، ... . افزون بر مطالب بالا، شما در قالب اين گفتگوها به كودكانتان شيوههاي مكالمة محترمانه با ديگران و راههاي برقراري ارتباط كلامي در بزرگسالي را آموزش دهيد.
4. از زبان بدن، غافل نباشيد
با توجه به میزان تأثیر بالاي حالتهای مختلف چهره و حرکات بدن در انتقال پيام، به اين ابزار ارتباطي توجه كنيد و با شيوههاي استفاده از آن آشنا شويد. لحظهای جلوی آینه بایستید و خود را در آن نگاه کنید. چه قیافهای به خود میگیرید؟ اخم آلود، گرفته، خندان، خسته، ناراحت، ...؟ از هر حالت چهره چه پيامي را برداشت ميكنيد؟ از جملههاي بيصداي چهره ميتوانيد در برقراري ارتباط با كودكانتان بهره بگيريد. گاهي دهها جمله نميتواند به خوبي يك حالت چهره و يا بدن به كودك پيامي را دال بر خرسندي يا ناراحتي شما، انتقال دهد. شما با اين گونه تعامل در واقع عملا به كودكانتان شيوة استفاده از اين ابزار مهم در برقراري ارتباط را آموزش ميدهيد. افزون بر مطالب بالا با تلفيق زبان بدني و زبان گفتاري نتيجههاي شيرينتري هم ميتوانيد بگيريد. مثلا هر وقت كه برایتان مقدور بود به چهرة كودك نگاه كنید و لبخندی بزنید. اگر او پرسید كه چرا میخندید، خیلی ساده بگویید: به این دلیل كه تو را خیلی دوست دارم. اينگونه تلفيقها بين دو ابزار ارتباطي، تاثيري عميقتر در انتقال پيام خواهد داشت.
5. تماس فيزيكي يادتان نرود
در مورد بسياري از كودكان، تماس فيزيكي براي برقراري ارتباط بسيار مهم است. آنها از اين طريق درمييابند كه شما آنها را دوست داريد. در آغوش كشيدن و بوسيدن متداولترين راه اينگونه برقراري ارتباط ميباشد اما تماس فيزيكي منحصر به اين دو كار نيست؛ پرتاب كردن پسر يك ساله به هوا بوسيلة والدينش، گرفتن دست فرزند هفت ساله و چرخاندن آن به دور خود، قصه خواندن براي كودكي سه ساله كه روي پاي مادرش نشسته، نوازش كردن و يا مالش دادن كمر كودك، ... نمونههاي ديگري از اين ابزار ارتباطي است. گري چاپمن نويسندة موفق كتاب كودك، در كتاب 5 زبان عشق مينويسد كه تحقيقات حاكيست نوزاداني كه والدينشان آنها را در آغوش ميگيرند و ميبوسند و نوازش ميكنند در آينده زندگي عاطفي سالمتري را نسبت به نوزاداني خواهند داشت كه مدت زماني طولاني را از اين تماس محروم ماندهاند. به همين نسبت نيز، نياز فرزندان به تماس فيزيكي در سنين بالاتر موجود ميباشد. البته روشن است كه از افراط در تماس فيزيكي و يا تماس با اعضايي كه در كودكان احساسات جنسي را برانگيخته ميكند شديدا بايد پرهيز شود.
6. احساس سنجتان را بكار بياندازيد
زماني كه کودک در اوج احساسات شدید و منفي خود مانند عصبانيت، سرخوردگي، ... قرار دارد گوشش به کسی بدهکار نیست. او نمیتواند پند و اندرز یا سخنان تسلیبخش یا انتقاد سازنده را بپذیرد. او از ما میخواهد که درکش کنیم و آنچه را که در آن لحظة به خصوص از درونش میگذرد، احساس نمايیم. علاوه بر این، او میخواهد بدون اینکه مجبور باشد تمام تجربیات درونیاش را برایمان بازگو کند، مورد درک ما واقع شود؛ در واقع این یک نوع بازی است که او در این بازی فقط اندکی از احساسش را برای ما آشکار میکند و محتاج آن است که باقی را خودمان حدس بزنیم. بنابراين درك موقعيت عاطفي و هيجاني كودك و برخوردي همدلانه با آنها يكي از لوازم برقراري ارتباط با كودكان ميباشد. سعي كنيد خود را در زمينة تشخيص درست احساسات، عواطف و هيجانات كودك تقويت كنيد و با شيوة درست برخورد با هر مورد، از طريق مشاوره و يا مطالعه آشنا شويد.
7. ديپلماسي احترام متقابل را بكار بنديد
كودكان شما آنطوري كه شما ميخواهيد تربيت نميشوند، آنطوري كه شما هستيد تربيت ميشوند. نميشود به كودكي كه دائما در معرض تحقير شخصيت، سرزنش، سركوفت، نديده شدن، برچسب زني، ... از ناحية شما قرار دارد بخواهيد كه فرزندم مؤدب باش و با ديگران به احترام برخورد كن. مطمئن باشيد آنها از اين رفتار شما مشق عملي زندگي را رونويسي خواهند كرد و در اولين فرصتي كه برايشان ممكن باشد با ضعيفتر از خود اينگونه برخوردي خواهند داشت. بنابراين به كودكانتان احترام بگذاريد تا آنها هم به شما و ديگران احترام بگذارند. به بياني سادهتر كودكان آيينة ما هستند، هر تصويري كه از جلوي آينه رد شود، زشت يا زيبا، همان تصوير بر آينه حك ميشود. مواظب تصوير خودتان بر روي آينة كودكانتان باشيد!
بايستههاي برقراري ارتباط با كودكان
در اين قسمت نكاتي كاربردي و عملي را كه لازم است والدين محترم در برقراري ارتباط با كودكانشان بكار بندند، خدمتتان بيان ميكنيم، عمل بر طبق اين بايستهها هم به رشد رواني، عاطفي و هيجاني كودك شما كمك ميكند و هم رابطهاي گرم و صميمي ميان شما و آنها برقرار ميكند و به علاوه آنها را با شيوة درست در برقراري ارتباط با جامعه را آشنا ميسازد.
1. صداقت: صداقت، يكي از چهار ويژگي كامل كنندة ايمان است.[2] كودكان مشاهدهگراني تيز بين و الگوپذيرند، اگر بين گفتار و عمل شما دو گانگي-دروغ عملي- ببينند، هم به شما بياعتماد ميشوند و هم مشق «دور رويي» را در ارتباطهايشان سرمشق ميگيرند.
2. رازداري: رازداري، بخشي از خوشبختي است.[3] رازدار كودكانتان باشيد، اگر آنها احساس كنند كه اتفاقات ريز و درشت مربوط به آنها از ناحية والدينشان بدون اجازة آنها در اختيار اين و آن قرار ميگيرد، باعث ميشود تا اعتمادشان نسبت به شما سلب شود و به مخفي كاري روي آورند.
3. پذيرش: به كودكانتان بفهمانيد كه بين كار اشتباه آنها با شخصيت خودشان فرق ميگذاريد و در عين حالي كه خود آنها را دوست داريد اما كار اشتباه آنها را دوست نداريد و خواستهتان از او در هنگام اشتباهاتش، اصلاح خطايش ميباشد.
4. صبوري: با صبر و حوصله براي برقراري ارتباط با كودكانتان وقتي از روز را اختصاص دهيد، حتي اگر اين زمان كوتاه و زمانش متغيير باشد. از طرفي هم در مقابل ناخوشايندهايي كه از كودكانتان ميبينيد صبر و خونسردي خود را از دست ندهيد.
5. كودكشناسي: با مطالعة كتب مفيد و يا مشاوره، احساسات و افكار قالب كودكانتان را در هر مقطع سنيشان شناسايي و با توجه به ظرفيتهاي عاطفي و فكري آنها در هر مقطع سنيشان با آنها ارتباط برقرار كنيد.
6. عدالت: اگر يكي از كودكانتان خصوصيتي همانند زيبايي، خوشسخني، زرنگي و يا امتياز ديگري دارد كه حس دوست داشتن شما را بيشتر جلب ميكند، به خود اجازه ندهيد اينگونه موارد احساساتتان را برانگيزد و منجر به تبعيض در رفتارتان شود.
7. تبيين: يك جنبة مهم از شخصيت كودكان، جنبة شناختي است. به جاي امر و نهي صرف، در حد امكان دلايل امر و نهي را با زبان خودشان به آنها توضيح دهيد تا افزون بر ياد گرفتن معيارهاي امر و نهي، انگيزههاي دروني براي عمل كردن پيدا كنند.
8. تعامل: ارتباط امري دو طرفهست. پس هم بگوييد و هم بشنويد. براي كودكانتان سخنراني كنيد، بلكه با آنها گفتگوي تعاملي داشته باشيد. در نظر بگيريد اگر كسي بخواهد به اسم ارتباط گرفتن با شما، دائم برايتان سخنراني كند چه حالي ميشويد!!
9. لغت شناسي: با لغات بيانگر احساسات، آشنا شويد. به كودكانتان آنها را آموزش دهيد و از آنها بخواهيد زماني كه احساسي همانند خشم، اندوه، حسرت، حسادت، ... را تجربه ميكنند، آنها را به جاي دروني كردن يا واكنش اشتباه، با الفاظ بيان كنند.
10. حساسيت: نسبت به دغدغهها، نگرانيها، علايق مفيد و خواستههاي معقول كودكانتان حساس باشيد. با تامين نيازهايشان علاوه بر فراهم كردن زمينة رشد آنها، به صورت عملي به آنها نشان دهيد كه واقعا برايشان ارزش قايل هستيد.
11. هماهنگي: نگاهي دوباره به هفت اصل ارتباط بياندازيد. تصور كنيد اگر هر يك از آنها توسط پدري فقط يا مادري فقط انجام شود و يا به صورت مختلف عمل شود، چه چندگانگي و سردرگمياي در شخصيت و تشخيص شيوة ارتباط درست، براي كودكان روي خواهد داد.
نبايدهاي برقراري ارتباط با كودكان
در اين مرحله به يك سري از اشتباهات رايج در برقراري ارتباط با كودكان اشاره ميشود تا با شناسايي آنها، اين گونه رفتارها را حذف كنيم و خداي نكرده الگويي نامناسب براي ارتباطهاي اجتماعي آنها نباشيم.
1. مقايسه: هيچگاه يكي از كودكانتان را با ديگري مقايسه نكنيد، در مواقع لزوم عملكرد او را با عملكرد خودش در گذشته مقايسه كنيد. مقايسة با ديگران، آفت ارتباط سازنده است و باعث شكل گيري عقدة حقارت، كينه، تنفر، ... در كودك شود.
2. تحميل: نظر خود را بر كودكانتان تحميل نكنيد. به او اجازه دهيد مثلا در موقع بازي، خود اسباببازي يا كتابي را براي خواندن انتخاب كند. با اين كار احترام به نظرات ديگران را به او آموزش ميدهيد. البته اين اجازهها در چهار چوب بايستههاي تربيت صورت بپذيرد.
3. «بچه نيستي!»: هيچگاه به كودك نگوييد «تو ديگر بچه نيستي!» زيرا او بزرگ هم نيست و بدين ترتيب با گفتن اين جمله او را دچار سردرگمي و اضطراب ميكنيد. به جاي اين جمله بهتر است دليل انجام دادن يا ندادن كاري را برايش توضيح دهيد.
4. پيش داوري: از پيش داوري كردن در مورد كارهاي كودكانتان خودداري كنيد. عجله در قضاوت نسبت به كودكان باعث شكلگيري ارتباطهاي نادرست ميشود و اظهار نظرهايي نسنجيده ميشود كه نه تنها تا مدتها از ذهن كودكان پاك نميشود، بلكه يك شيوة نادرست در ارتباط اجتماعي را به آنها ميآموزد.
5. تنبيه: تنبيه بدني يك نبايد تماس فيزيكي ميباشد. هيچگاه از تنبیه برای فرو نشاندن خشم و ناراحتی خود استفاده نکنید. شما ميتوانيد از تنبيههاي محروميت، محروم كردن كوتاه مدت كودك از يك سرگرمي مورد علاقه، به عنوان یک شیوه سازندة ارتباطي و در عين حفظ خونسردی استفاده كنيد.
6. فريب: هيچگاه كودكانتان را براي اينكه موقتا آنها را ساكت كنيد، گول نزنيد؛ زيرا دير يا زود، کودکان خواهند فهمید كه شما فريبشان دادهايد و نه تنها اعتمادشان از ما سلب خواهد شد، بلكه خود نيز شروع به استفاده از ترفند فريبكاري در ارتباط با شما و ديگران ميكنند.
7. تحقير: كودكانتان را تحقير نكنيد بلكه كمك كنيد رفتار اشتباهشان را اصلاح كنند. تحقير به كودك القاي نالايقي و ضعف ميكند و او را از مشاركت اجتماعي و ارتباطي با ديگران باز ميدارد تا مبادا دوباره مورد تحقير و سرزنش ديگران واقع شود.
8. تهديد:در برقراري رابطه با كودكان، آنها را تهديد نكنيد. شما با تهديد در حقيقت كودكانتان را به مبارزه طلبي فرا ميخوانيد. با اينكار آنها به دنبال راهكارهايي خواهند گشت تا براي اثبات خودشان هم كه شده است با شما به مقابله برخيزند.
اميدواريم خواندن و عمل كردن به اين كوتاه نوشتار، همة ما را در برقراري ارتباطي سازنده و مفيد با كودكانمان ياري دهد. خوانندة محترم! براي مطالعة بيشتر ميتوانيد به اين منابع مراجعه فرماييد.
· چگونه با کودکم رفتار کنم، دکتر گاربر، ترجمۀ شاهین خزعلی و همکاران، تهران، مرواريد، 1378.
· پنج زبان عشق کودکان، گری چاپمن-راس کمپل، ترجمۀ سیمین موحد، تهران، ويدا،1384.
· فرهنگ تربیت کودکان، الیزابت پنتلی، ترجمۀ بهزاد رحمتی، تهران، ماهرنگ، 1385.
· آزاد و صمیمی با فرزندان، آلیسون مولوانی، ترجمۀ مهددی جاجی اسماعیلی، تهران، دانژه، 1383.
علي صادقي سرشت
[1] من لا يحضره الفقيه، شيخ صدوق، ج 2، ص 625، ح 3214
[2] ايمان و كفر، عزيز الله عطاردي، ج 1، ص 515
[3] تحف العقول، ترجمه كمرهاى، متن 225