#تاریخچه_نماز جلسه 18 ؛ داستان نزول اذان

در این جلسه به این سؤال پاسخ می دهیم که از چه زمانی مسلمان‌ها برای نمازشان اذان می‌گفتند ؟ تاریخچه ورود اذان به اسلام از چه زمانی بود ؟

برخی مسلمان‌ها می‌گویند : " شخصی به نام عبدالله بن زید محضر رسول خدا آمد و گفت : من در خواب دیدم که کسی جملاتی را بیان می‌کند! چهار بار « اَللّهُ أکبر » و دو بار « اَشهَدُ اَن لا إلهَ إلّا الله » ، دو بار « اَشهَدُ اَنَّ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّه »‏ و جملات دیگر!

پیامبر فرمودند : بَه بَه ! این رویای صادقانه است ، خیلی خوب است. از این به بعد برای نمازهایمان این جملات را بگوییم و بعد از این اذان وارد اسلام شد" [1]

شیعیان و برخی از اهل سنت اعتقاد دارند این روایت دروغین است و اصلاً درست نیست ، چون پیامبر عزیزمان خودشان مستقیماً مأمور دریافت احکام بودند نه اینکه یکی از یاران پیامبر احکام الهی را از خدا دریافت کند. جبرئیل مأمور ارسال احکام بودند نه اینکه شخصی داخل خواب جملاتی را ببیند بعد پیامبر تأیید کند و آن جملات داخل دین بیاید.

اولین باری که اذان در آسمان‌ها گفته شد موقعی بود که پیامبر عزیزمان به معراج رفتند.

در سفر معراج حضرت به کنار «بیت المعمور» رسید. بیت المعمور مکان مقدسی است که شبیه کعبه ، فرشتگان اطراف آن طواف می‌کنند و پیامبران الهی هم آنجا حضور دارند.

بیت المعمور یا در آسمانِ چهارم است یا آسمان هفتم.

در آنجا « أَذَّنَ جَبْرَئِيلُ وَ أَقَامَ مِيكَائِيل‏ » [2] جبرئیل اذان گفتند و میکائیل هم اقامه گفتند ؛ بعد پیامبر عزیزمان صلّی الله علیه و آله امام جماعت شدند پیامبران و فرشتگان به حضرت اقتدا کردند.

علت اینکه جبرئیل اذان را گفتند و میکائیل اقامه را شاید برای این بوده باشد که پیامبر را متوجه کنند این دو تا جزء جداگانه است ، یکی اذان است و دیگری اقامه!

اما در زمین چه زمانی اذان آمد ؟

پیامبر عزیزمان صلّی الله علیه و آله ـ طبق نقلی که قبلاً بیان کردیم ـ در سال سوم بعثت به سفر معراج رفته بودند. سال‌ها بعد باز هم در زمین نماز می‌خواندند ولی اذان نمی‌گفتند تا سال اول یا دوم هجرت که جبرئیل نازل شد پیامبر و امیرالمومنین در کنار هم بودند جبرئیل جملاتِ اذان را آورد.

پیامبر از امیرالمومنین علیه السلام پرسیدند آیا تو شنیدی آنچه را من از جبرئیل شنیدم ؟ امیرالمومنین فرمودند : بله پرسیدند : آیا حفظ کردی ؟ گفت : بله حضرت فرمودند : « اُدعُ بِلالاً فَعَلِّمهُ » [3] بلال را بطلب و این جملات اذان را به او یاد بده.

پس اولین کسی که در آسمان ها اذان گفتند جبرئیل بودند و اولین کسی که در زمین اذان گفتند آقا امیرالمومنین علیه السلام بودند ، آن زمانی که می‌خواستند به بلال حبشی این جملات را آموزش بدهند ؛ و از آن به بعد اذان جزء مستحباتِ قبل از نماز شد.

#تاریخچه_نماز جلسه 19 ؛ زمان نماز های پنجگانه 1

در جلسه قبل بیان شد که در سفر معراج خداوند پنج نماز بر امت پیامبر واجب کرد وقتی پیامبر عزیزمان صلّی الله علیه و آله از این سفر بازگشتند ، جبرئیل نازل شد. « فَأَعلَمَهُ مَواقيتَ الصَّلاة » [4] زمان این نمازهای پنجگانه را آموزش داد.

فرمودند : نماز اول زمانی باشد که سپیده صبح می‌دمد.

نماز دوم زمانی باشد که خورشید بالای سر انسان‌هاست سایه ها کوتاه‌ترین سایه‌هاست. وقتی سایه شروع به بزرگ شدن می‌کند نماز دوم زمانش فرا رسیده است.

زمان نماز سوم عصر است.

زمان نماز چهارم هنگامی باشد که خورشید غروب می‌کند و نماز پنجم را در تاریکی شب بخوانید.

حالا می خواهیم به این سؤال پاسخ بدهیم که چرا نمی‌شود پنج تا نماز را اول صبح انسان بخواند یا آخر شب بخواند ؟

چون در طول روز انسان‌ها کار و مشغله دارند ؛ آن کسی که مکانیک است یا رنگ کار است ، مُدام باید دستش را بشوید! شستن دست‌ برای آنها سخت است که برای نماز وضو بگیرد!

اداری‌ها باید اداره‌شان را تعطیل کنند و بروند نماز اول وقت ظهر را بخوانند!

انسان‌ها سرشان شلوغ است و این نمازها باعث می‌شود انسان از کار و زندگی بیفتد!

جواب : شیطان و نفس امّاره برای اینکه انسان‌ها را فریب بدهند و به گناه بکشانند کاری که می‌کنند این است که انسان‌ها را از یاد خدا باز دارند ، انسان خدا را فراموش کند!

حالا نماز چه می‌کند ؟

قرآن فرمودند : « أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْري‏ » [5] نماز بخوان برای یاد من!

و خداوند نمازهای پنجگانه را در طول شبانه روز پخش کرد تا یادش در شبانه روز پخش باشد.

امام رضا علیه السلام فرمودند : علت پخش شدن نمازهای پنجگانه این است : « لِئَلَّا يَنْسَى الْعَبْدُ سَيِّدَهُ وَ مُدَبِّرَهُ وَ خَالِقَه‏ » [6] تا انسان‌ها آقای خودشان ، پروردگارشان و خالقِ خودشان را فراموش نکنند.

پس نمازهای پنجگانه شارژ مُدامِ روحی انسان است با یاد خدا.

شیاطین مدام انسان‌ها را وسوسه می‌کنند و نمازِ خوب پادزهر این وسوسه شیطان است و وسوسه‌ها را خنثی می‌کند که « إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى‏ عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَر » [7] نماز با تکرارِ یاد خدا انسانها را از گناه دور می‌کند.

پیامبر عزیزمان فرمودند : « مَن حافَظَ عَلى‏ هؤُلاءِ الصَّلَواتِ المَكتوباتِ ، لَم يُكتَب مِنَ الغافِلينَ » [8] کسانی که بر این پنج نماز روزانه مواظبت کنند و آنها را سر زمانِ خاص خودشان ، خوب بخوانند از غافلانِ یاد خدا نخواهند بود.

#تاریخچه_نماز جلسه20 ؛ زمان نماز های پنجگانه 2

همانطور که اصل نماز برای ذکر و یادآوری است و خداوند در قرآن فرمودند : « أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْري‏ » [9] نماز را برپا دار برای یاد من!

زمان نمازهای پنجگانه هم برای یادآوری است.

وقتی سپیده صبح می‌دمد ، روز جدید شروع می‌شود. خداوند دوست داشت بندگانش روز جدید را با یادِ او و با عبادت او شروع کنند : « فَأَمَرَهُمْ أَوَّلَ النَّهَارِ أَنْ يَبْدَءُوا بِعِبَادَتِهِ » [10]

یک نماز را آن لحظه بر انسان‌ها واجب کرد و وقتی خورشید طلوع می‌کند خورشید پرست‌ها خدای خودشان را سجده می‌کنند.

خدا دوست داشت عبادتِ مسلمان‌ها قبل از عبادت کافران باشد. قبل از عبادت خورشید پرست‌ها باشد. به همین جهت زمانِ نهایی نماز صبح را قبل از طلوع خورشید قرار داد. [11]

گرم ترین ساعت شبانه روز سرِ ظهر است. انسان در سرِ ظهرِ تابستان احساس می‌کند از آسمان ، آتش می‌بارد !

خداوند یک نماز را آن لحظه برای انسان واجب کرد تا انسان‌ها یادِ گرما و حرارت آتش جهنّم بیفتند و هر چه آدم‌ها بیشتر یاد جهنّم کنند کمتر گناه می‌کنند ، کمتر فحشا ، فساد دزدی ، غیبت و گناهانِ دیگری اتفاق می‌افتد.

پس فلسفه زمانِ نماز ظهر یادآوری گرمای جهنّم است و فرمودند کسی که اولِ وقت ظهر به نماز بایستد و نماز خوب بخواند « حَرَّمَ اللَّهُ جَسَدَهُ عَلَى النَّار » [12] خدا بدنش را بر آتش جهنّم حرام می‌کند.

زمان نماز عصر آن لحظه‌ای است که ابلیس پدر ما آدم را فریب داد و از بهشت بیرون کرد!

خدا یک نماز را آن لحظه واجب کرد تا به انسان‌ها این پیام را بدهد که مواظبِ شیطان باشید ، که پدر شما را از بهشت اخراج کرد ؛ کاری نکند که شما وارد بهشت نشوید!

پس زمانِ نماز عصر یادآوری مکر و حیله شیطان است.

در لحظه‌ای که ما نمازِ مغرب را می‌خوانیم لحظه استجابت دعاست و خداوند یک نماز را در این زمان واجب کرد تا انسان‌ها نماز بخوانند و حوائجشان را از خدا بخواهند.

این زمان آن لحظه‌ای است که حضرت آدم علیه السلام توبه‌اش پذیرفته شد!

خداوند می‌خواست به ما این پیام را بدهد :

باز آی ، هر آنچه هستی باز آی

این درگه ما درگه نومیدی نیست

صد بار اگر توبه شکستی باز آی

ای بندگان! بدانید ؛ من گناهِ پدر شما حضرت آدم را بخشیدم. شما هم اگر خوب نماز بخوانید ، گناه شما را می‌بخشم.

یکی از لحظات بخششِ گناهان لحظه مغرب است.

نماز عشا را ما زمانی می‌خوانیم که هوا تاریک شده است. هر چقدر از اولِ زمان نمازِ عشا می‌گذرد بیشتر هوا تاریک می‌شود

( نماز صبح را ما می‌توانیم زمانی بخوانیم که هوا روشن شده اما خورشید هنوز طلوع نکرده است اما نماز عشاء در تاریکی هست )

نماز عشا ما را یاد دو تا تاریکی باید بیندازد « فَإِنَّ لِلْقَبْرِ ظُلْمَةً وَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ ظُلْمَة » [13] تاریکی قبر و تاریکی قیامت!

ما اگر می‌خواهیم از سختی‌های قبر و قیامت در امان باشیم باید حتماً با خودمان نور داشته باشیم همه نمازها به انسان‌ها نور می‌دهند اما نماز عشا نور ویژه‌ای به انسان می‌دهد ، نور بیشتری را می‌دهد !

پس فلسفه زمان نماز عشا یادآوری قبر و قیامت است و تدارک نور برای آن دو جایی که انسان به آن نیاز دارد.

مطالبی که امروز خدمتتان عرض کردم از پیامبر عزیزمان و آقا امام رضا علیه السلام بود. تقدیم به هر دو نورِ مقدس صلوات.

#تاریخچه_نماز جلسه 21 ؛ زمان نماز های پنجگانه 3

در این جلسه می خواهیم به این سؤال پاسخ بدهیم که چرا شیعیان نمازهای پنجگانه را در سه وعده می‌خوانند ؟

یعنی نماز عصر را به جای اینکه سه ساعت و نیم بعد از اذان ظهر بخوانند همراه با نماز ظهر می‌خوانند و نماز عشا را به جای اینکه حدود ۴۵ دقیقه یا یک ساعت بعد از نماز مغرب بخوانند ، با نماز مغرب می‌خوانند !

توجه داشته باشید پیامبر عزیزمان دو تا سنت داشتند :

یک. اینکه نمازهای پنجگانه را در پنج وعده بخوانند.

دو. سنّت دومی داشتند که خیلی از مسلمان‌ها از آن آگاه نیستند.

آن این است که پیامبر عزیزمان صلّی الله علیه و آله هنگامی که در سفر بودند ، در هنگامی که گرمای شدید بود و در زمان بارندگی بین نمازها جمع می‌کردند یعنی نماز ظهر و عصر را با هم می‌خواندند نماز مغرب و عشا را با هم می‌خواندند.

جالب است بدانید که در کتاب صحیح مسلم و صحیح بخاری که از کتب برادرانِ اهل سنت هست ، غیر از ما شیعیان که روایات زیادی داریم ؛ آمده که پیامبر عزیزمان هنگامی که در مدینه بودند « مِن غَيرِ خَوفٍ وَ لا مَطَرٍ وَ لا سَفَر » [14] بدونِ اینکه ترسی داشته باشند ، بدون اینکه زمان جنگ باشد ، بدون بارندگی و بدونِ مسافرت پیامبر عزیزمان ، بین نمازها گاهی اوقات جمع می‌کردند.

ابن عباس علت را از حضرت پرسیدند. حضرت فرمودند : « اُریدُ اَن اَسهَلَ عَلی اُمتی » [15] دوست دارم بر امت خودم آسان بگیرم.

در روایت دیگر دارد که پیامبر فرمودند : « أَرَدْتُ أَنْ أُوَسِّعَ عَلَى أُمَّتِي » [16] دوست دارم به وقت امتم وسعت بدهم که به کارهای دیگرشان هم برسند.

سخن ما این است که اگر پیامبر عزیزمان در حال اختیار عملی را انجام داده باشند و به ما هم اجازه داده باشند که چنین کاری را انجام دهیم آیا اشکال دارد ما بین نمازها جمع کنیم ؟!

پیامبر عزیزمان صلّی الله علیه و آله فرمودند : « إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى يُحِبُّ أَنْ يُؤْخَذَ بِرُخَصِهِ كَمَا يُحِبُّ أَنْ يُؤْخَذَ بِعَزَائِمِه‏ » [17] همانطور که خدا دوست دارد واجباتش را مردم انجام بدهند دوست دارد اگر جایی را به آنها رخصت داد ، اجازه داد و آسان گرفت آنها از آن آسان گیری خدا هم استفاده کنند و جمع بین نمازها یک آسان گیری است.

ما شیعیان می‌گوییم : نماز در پنج زمان خوب است و در سه زمان هم جایز است چون پیامبر خدا خودشان انجام دادند.

اگر مردم را سه وعده بخواهیم برای نماز جماعت به مسجد بیاوریم ، آسان‌تر است تا پنج وعده.

اگر نماز ظهرشان را خواندند بگوییم برو عصر دوباره برای نماز بیا ممکن است نمازِ جماعت آنها فوت شود و نماز عصرشان تبدیل به نمازِ فرادا شود! پس مسلّم است که نماز جماعت برتر از نمازِ فرادا است.

ممکن است برایشان بیماری پیش بیاید ، مشغله‌ای اتفاق بیفتد و اصل نمازشان فوت شود ؛ که در این صورت به گناه هم مبتلا شده‌اند.

پس ما اجازه داریم که نمازهای پنجگانه را در سه وعده بخوانیم.

[1] فَارِيَ [عبد اللَّه بن زيد بن عبد ربّه] الأَذانَ في مَنامِهِ ، قالَ : فَغَدا عَلى رَسولِ اللّهِ صلى اللّه عليه و آله فَأخبَرَه‏. ( سنن أبى داوود ، ج 1 ص 134 ح 498 ، السنن الكبرى ، ج 1 ص 574 ح 1834 )

[2] وسائل الشيعة ، ج‏ 5 ، ص 439.

[3] من لا يحضره الفقيه ، ج‏ 1 ، ص 282.

[4] وسائل الشيعة ، ج‏ 4 ، ص 158.

[5] سوره طه ، آیه 14.

[6] وسائل الشيعة ، ج‏ 4 ، ص 9.

[7] سوره عنکبوت ، آیه 45.

[8] محمدی ری شهری ، شناخت نامه نماز ، ج‏ 1 ، ص 158.

[9] سوره طه ، آیه 14.

[10] أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَحَبَّ أَنْ يَبْدَأَ النَّاسُ فِي كُلِّ عَمَلٍ أَوَّلًا بِطَاعَةٍ وَ عِبَادَةٍ فَأَمَرَهُمْ أَوَّلَ النَّهَارِ أَنْ يَبْدَءُوا بِعِبَادَتِه. ( علل الشرائع ، ج‏ 1 ، ص 263 )

[11] فَأَمَرَنِي رَبِّي أَنْ أُصَلِّيَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ صَلَاةَ الْغَدَاةِ وَ قَبْلَ أَنْ يَسْجُدَ لَهَا الْكَافِرُ لِتَسْجُدَ أُمَّتِي لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ. ( وسائل الشيعة ، ج‏ 4 ، ص14 )

[12] وسائل الشيعة ، ج‏ 4 ، ص14.

[13] فَإِنَّ لِلْقَبْرِ ظُلْمَةً وَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ ظُلْمَةً أَمَرَنِي رَبِّي عَزَّ وَ جَلَّ وَ أُمَّتِي بِهَذِهِ الصَّلَاةِ لِتُنَوِّرَ الْقَبْرَ وَ لِيُعْطِيَنِي وَ أُمَّتِيَ النُّورَ عَلَى الصِّرَاطِ. ( وسائل الشيعة ، ج‏ 4 ، ص14 )

[14] عن ابن عباس : ان النبى صلى الله عليه و آله و سلم جمع في المدينه بين الظهر و العصر و بين‏المغرب و العشاء من غير خوف و لا مطر ولا سفر. ( صحيح مسلم ، باب الجمع بين الصلوتين ، حديث 9 ، ص 314 ).

همچنین این روایت : عن بن عَبَّاسٍ قال صلى رسول اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ جميعا وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ جميعا في غَيْرِ خَوْفٍ ولا سَفَرٍ. ( صحيح مسلم ، ج ۱ ، ص ۴۸۹ )

[15] شبیه این جمله در کتب برادران اهل سنت هم آمده است مثل

ـ «اَرادَ اَنْ لا يَحْرِجَ أحَداً مِنْ أُمَّتِهِ» ( صحيح مسلم ، ج ۱ ، ص ۴۸۹ )

[16] وسائل الشيعة ، ج‏ 4 ، ص221.

ـ «صَنَعْتُهُ لاِنْ لاتَكُونَ أمَّتي فِي حَرَج» ( المعجم الكبير ، الطبراني ، ج 10 ، ص 218 )

همچنین این عبارات از پیامبر نقل شده :

ـ أَرَادَ التَّخْفِيفَ عَنْ أُمَّتِهِ. ( وسائل الشيعة ، ج‏ 4 ، ص221 )

ـ أَرَادَ التَّوْسِيعَ لِأُمَّتِهِ. ( وسائل الشيعة ، ج‏ 4 ، ص222 )

[17] وسائل الشيعة ، ج‏ 1 ، ص 108.