گلچین کتاب پرتویی از اسرار نماز؛ استاد قرائتی
گلچین کتاب پرتویی از اسرار نماز؛ استاد قرائتی
چرا عبادت؟
عبادت، به معناى اظهار ذلّت، عالىترين نوع تذلّل و كرنش در برابر خداوند است. خداوند مى فرمايد: «وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ» «ذاريات، آيه 56» هدف آفرينش هستى و جن و انس، عبادت خداوند است.
كارنامه همه انبياء و رسالت آنان نيز، دعوت مردم به پرستش خداوند بوده است: «وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِى كُلِّ أُمَّةٍ رَّسُولًا أَنِ اعْبُدُواْ اللَّهَ وَاجْتَنِبُواْ الطغُوتَ» «نحل، آيه 36»
پس هدف از خلقت جهان و بعثت پيامبران، عبادت خدا بوده است.
روشن است كه خداى متعال، نيازى به عبادت ما ندارد، «فَإِنَّ اللَّهَ غَنِىٌّ عَنكُمْ» «زمر، آيه 7» و سود عبادت، به خود پرستندگان برمىگردد، همچنانكه درس خواندن شاگردان به نفع خود آنان است و سودى براى معلّم ندارد.
(صفحه 19)
ريشه هاى عبادت
آنچه انسان را به پرستش و بندگى خدا وادار مى كند (يا بايد وادار كند) امورى است، از جمله:
1- عظمت خدا
انسان وقتى خود را در برابر عظمت و جلال خدايى مىبيند، ناخودآگاه در برابر او احساس خضوع و فروتنى مى كند. آن سان كه در برابر يك دانشمند و شخصيت مهم، انسان خويشتن را كوچك و ناچيز شمرده، او را تعظيم و تكريم مى كند.
2- احساس فقر و وابستگى
طبيعت انسان چنين است كه وقتى خود را نيازمند و وابسته به كسى ديد، در برابرش خضوع مى كند. وجود ما بسته به اراده خداست و در همه چيز، نيازمند به اوييم. اين احساس عجز و نياز، انسان را به پرستش خدا وامى دارد. خدايى كه در نهايت كمال و بى نيازى است.
3- توجّه به نعمتها
انسان، همواره در برابر برخوردارى از نعمتها، زبان ستايش و بندگى دارد. يادآورى نعمتهاى بيشمار خداوند، مى تواند قوىترين انگيزه براى توجه به خدا و عبادت او باشد. در مناجاتهاى امامان معصوم، معمولًا ابتدا نعمتهاى خداوند، يادآورده مى شود و از اين راه، محبت انسان به خدا را زنده مى سازد آنگاه درخواست نياز از او مى كند.
خداوند هم مى فرمايد: «فَلْيَعْبُدُواْ رَبَّ هذَا الْبَيْتِ، الَّذِى أَطْعَمَهُم مِّن جُوعٍ وَءَامَنَهُم مِّنْ خَوْفِ» «قريش، آيه 3 و 4» مردم پروردگار اين كعبه را بپرستند، او را كه از گرسنگى سيرشان كرد و از ترس، ايمنشان نمود.
(صفحه 20)
4- فطرت
پرستش، جزئى از وجود و كشش فطرى انسان است. گاهى انسان در سايه جهل يا انحراف، به پرستش سنگ و چوب و خورشيد و گاو و پول و ماشين و همسر و پرستش طاغوتها كشيده مى شود. انبيا، براى ايجاد حسّ پرستش نيامدهاند، بلكه بعثت آنان، براى هدايت اين غريزه فطرى به مسير درست است.
امیرالمؤمنین عليه السلام مى فرمايد: «فَبَعث اللّهُ مُحَمَّداً بِالْحقّ لِيُخرِجَ عِبادَهُ مِنْ عِبادَةِ الاؤثان الى عِبادَتهِ» «نهج البلاغه، خطبه 147» خداوند، محمّد صلى الله عليه و آله را به حق فرستاد، تا بندگانش را از بت پرستى، به خدا پرستى دعوت كند.
اگر رهبرى انبيا نباشد، مسير اين غريزه منحرف مى شود. آن گونه كه در نبود حضرت موسى و غيبت چهل روزهاش، مردم با اغواى سامرى، به پرستش گوساله طلايى سامرى روى آوردند.
بيشتر آيات مربوط به عبادت در قرآن، دعوت به عبادت خدا مى كند، نه اصل عبادت. زيرا روح عبادت در انسان وجود دارد. مثل ميل به غذا كه در هر كودكى هست، ولى اگر راهنمايى نشود، به جاى غذا، خاك مىخورد و لذّت هم مى برد!
(صفحه 20)
چگونه عبادت كنيم؟
1- آگاهانه
در حديث است: «رَكْعَتانِ مِنْ عالِمٍ خَيرٌ مِن سَبْعينَ رَكْعَةً مِن جاهِلٍ» «سفينةالبحار، كلمه «عبد»» دو ركعت نماز عالم، بهتر از هفتاد ركعت نماز جاهل است.
رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمودند: از نماز، آن قسمتى مورد قبول است كه انسان بر اساس تعقّل و آگاهى بخواند. «محجةالبيضاء، ج 1، ص 366»
نماز آگاهانه آن است كه انسان بداند چه مى كند، چه مىگويد، با كه صحبت مى كند، حضور قلب و توجّه به خدا داشته باشد. پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: دو ركعت نماز با توجّه، از شب زنده دارى غافلانه بهتر است. «بحارالانوار، ج 84، ص 259»
قرآن مى فرمايد: «لَا تَقْرَبُواْ الصَّلَو ةَ وَأَنْتُمْ سُكرَى حَتَّى تَعْلَمُواْ مَا تَقُولُونَ» «نساء، آيه 43» در حال مستى سراغ نماز نرويد، تا بدانيد كه چه مىگوييد.
2- عاشقانه
آن گونه كه بيمار، از غذاى لذيذ، لذّت نمى برد، عبادت كنندگان بى شوق هم، لذّتى از پرستش نمى برند. زمينه عبادت عاشقانه را بايد با معرفت و توجّه بدست آورد.
امام صادق عليه السلام فرمود: «لا تُكْرِهُوا الى انْفُسِكُم الْعِبادَة» «اصول كافى، ج 2، ص 83» عبادت (مستحبی) را به خودتان تحميل نكنيد (تا عشق به عبادت در شما کور نشود)
3- خالصانه
عبادتى كه خالص براى خدا نباشد و ريا، نفاق و شهرتطلبى و عوام فريبى باشد، فاقد ارزش است و نزد خداوند هم پذيرفته نيست.
قرآن مى فرمايد: «وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدَا» «كهف، آيه 110» (هر كه به خدا و قيامت ايمان دارد) كسى را در عبادت، شريك خدا نسازد.
(صفحه 26)
4- خاشعانه
خشوع، توجّه قلبى به پروردگار و داشتن حالتى است كه مناسب با عظمت خداوند و كوچكى در مقابل او باشد. قرآن، در وصفمؤمنان رستگار، «خشوع در نماز» را بيان مى كند: «الَّذِينَ هُمْ فِىصَلَاتِهِمْ خشِعُونَ» «مؤمنون، آيه 3»
دو راه بدست آوردن خشوع قلبی، را بیان می کنیم :
«اعْبُدُاللَّهَ كَانَّكَ تَراه» «مصباح الشريعه، ص 8» خدا را چنان عبادت كن كه گويا او را مىبينى.
«فَصَلِّها لِوَقتِها صَلاةَ مُوَدِع» «بحارالانوار، ج 84، ص 223» نماز را در وقتش چنان بخوان، كه گويا آخرين نماز توست و تو از نماز و دنيا خداحافظى مىكنى.
5- مخفيانه
انسان، مصون از دامهاى شيطان نيست و عبادتها، چه بسا با عُجب و ريا و خودنمايى تباه مى شود. راه غلبه بر اين آفت، عبادتهاى پنهانى است.
رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «اَعْظَمُ الْعِبادَةِ اجْراً اخْفاها» پاداش عبادتى بيشتر است كه مخفىتر باشد.
البته اين در مواردى است كه خود اسلام، دستور به عبادتهاى علنى (مثل نماز جماعت و جمعه) نداده باشد، چرا كه نماز جماعت در مسجد، برتر از نماز فرادى در خانه است.
(صفحه 26)
آفات عبادت
1- ريا
كسى كه نه براى خدا، بلكه براى جلب نظر مردم يا رسيدن به موقعيّت و شهرت، عبادت مى كند، او گرفتار دام شيطان است و عباداتش به هدر مىرود.
2- عُجب
شيطان انسان را در حين عبادت، به خودپسندى و مهم دانستن عبادتها مىكشد، و اگر كار، با نام و براى خدا هم شروع شده باشد، در نيمه راه، شيطان آن را تباه مى سازد و انسان را به غرور، دچار مى سازد.
امام سجاد عليه السلام در دعاى «مكارم الاخلاق» از خداوند چنين مى طلبد: «الهى عَبِّدْنى لَكَ وَ لا تُفْسِدْ عِبادَتىِ بِالْعُجْبِ ...» «صحيفه سجاديه، دعاى بيستم» خدايا، مرا بنده خودت ساز، ولى عبادتم را با عُجب، فاسد مگردان.
3- گناه
كشاورزى كه پس از ماه ها تلاش و زحمت در راه به ثمر رساندن مزرعه، در اثر يك غفلت، گرفتار آتش سوزى خرمن مى شود، رنجهايش هدر رفته است. گناهان، آتشى در خرمن عبادات و اعمال ما هستند كه آنها را بر باد مىدهند.
در حديث مىخوانيم: «انَّ الْحَسَدَ يَاْكُلُ الْحَسَناتِ كَما تَأْكُلُ النّارُ الْحَطَبَ» «ميزان الحكمة، واژه حسد » آن گونه كه آتش، هيزم را مىخورد، حسد هم حسنات را مىخورد.
(صفحه 31)
راه هاى دورى از عجب و غرور
توجّه به نكات زير، حالت پيشگيرى يا درمان نسبت به اين آفت تباه كننده نماز و ساير عبادتها دارد:
1- آيا واقعاً عبادت كردهايم؟
گاهى انسان در «جهل مركب» است و مىپندارد كه به عبادت خدا مشغول است ولی كار ناپسند، در نظر او «كار نيك» جلوه مى كند و ابليس نيز در اين زمينه، فعّال است.
قرآن به اين «تزيين عمل سوء» اشاره دارد: «أَفَمَن زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَءَاهُ حَسَناً» «فاطر، آيه 8» و «الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِى الْحَيَوةِ الدُّنْيَا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً» «كهف، آيه 104»
2- آيا عبادتهاى ما قبول شده است؟
ارزش مهمّ عبادتها و نماز به قبولى آنهاست. انسانى كه به قبولى عبادت مطمئن نيست، چرا مغرور به آن شود؟ ...
3- آيا عبادتهاى ما تباه نشده است؟
برخى از گناهان است كه نماز و عبادتهاى يك عمر را «حبط» و تباه مى كند. نمازی كه همراه با برخى معصيتهاست، آيا از حبط شدن به سلامت گذشته است تا به آنها دل خوش كنيم؟ «هود 16 و فرقان 23»
4- آيا حُسن عاقبت خواهيم داشت؟
بسيارند آنانكه گرفتار عاقبت سوء شدند. مگر شيطان با آن همه عبادت، از محضر خدا رانده نگشت؟ عاقبت بخيرى نعمت بزرگى است كه اولياء خدا همواره از خداوند مىطلبيدهاند. حضرت يوسف از خدا خواسته كه: مرا مسلمان بميران «وَ تَوَفَّنِى مُسْلِماً» «يوسف، آيه 101»
(صفحه 32)