فصل یکم: تفسیر «اللّه أکبر»
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در پاسخ به سؤال از تفسیر: « سُبحانَ اللّهِ وَ الحَمدُ للّهِ و لا إلهَ إلَا اللّهُ وَ اللّهُ أکبَرُ»: ... و سخن او «اللّهُ أکبَرُ»، عالیترین سخنان و محبوب ترین آنها نزد خداوند عز و جل است؛ یعنی هیچ چیز، بزرگتر از خدا نیست. این سخن نزد خداوند عز و جل چندان گرامی است که نماز، جز با آن، درست نیست. آن، ارجمندترین و گرامیترین نام است.
علل الشرايع: ص 251.
الإمام علی علیه السلام فی بَیانِ مَعنی «اللّهُ أکبَرُ» فِی الأَذانِ: فَمَعنی «اللّهُ»: أنَّهُ یخرِجُ الشَّیءَ مِن حَدِّ العَدَمِ إلی حَدِّ الوُجودِ، و یختَرِعُ الأَشیاءَ لا مِن شَیءٍ، و کلُّ مَخلوقٍ دونَهُ یختَرِعُ الأَشیاءَ مِن شَیءٍ إلَا اللّهَ، فَهذا مَعنی «اللّهُ»، و ذلِک فَرقٌ بَینَهُ و بَینَ المُحدَثِ. و مَعنی «أکبَرُ»: أی أکبَرُ من أن یوصَفَ فِی الأَوَّلِ، و أکبَرُ مِن کلِّ شَیءٍ لَمّا خَلَقَ الشَّیءَ.
امام علی علیه السلام در بیان معنای «خدا، بزرگتر است» در اذان: «خدا»، یعنی آن که چیز را از مرز نیستی به مرز هستی میآورد و چیزها را از ناچیز، میآفریند. امّا غیر او، هر مخلوقی چیزها را از چیز میسازد. این است معنای «خدا»، و این است فرق میان او و موجود حادث. معنای «بزرگتر است» هم، یعنی بزرگتر از آن است که گفته شود در آغاز، چون بوده است، و نیز پس از آن که عالم را آفرید، بزرگتر از هر چیزی است.
بحار الأنوار: ج 84 ص 170.
الإمام علی علیه السلام فی بَیانِ مَعنی «اللّهُ أکبَرُ» فی تَکبیرَةِ الافتِتاحِ: هُوَ أکبَرُ مِن أن یلمَسَ بِالأَخماسِ، و یدرَک بِالحَواسِّ.
امام علی علیه السلام در بیان معنای «خدا، بزرگتر است» در «تکبیرة الإحرام»: یعنی او بزرگتر از آن است که با پنجهها (انگشتان) لمس گردد و با حواس، ادراک شود. (شايد مراد از« اخماس»، حواسّ پنجگانه ظاهری باشد و مراد از« حواس»،« حواس باطنی».)
بحار الأنوار: ج 84 ص 380.
عن ابن محبوب عمّن ذکره عن الإمام الصادق علیه السلام، قال: قالَ رَجُلٌ عِندَهُ: «اللّهُ أکبَرُ»، فَقالَ: اللّهُ أکبَرُ مِن أی شَیءٍ؟ فَقالَ: مِن کلِّ شَیءٍ. فَقالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام: حَدَّدتَهُ! فَقالَ الرُّجُلُ: کیفَ أقولُ؟ قالَ: قُل: اللّهُ أکبَرُ مِن أن یوصَفَ.
ابن محبوب، از کسی که نامش را برد: مردی در حضور امام صادق علیه السلام گفت: «خدا، بزرگتر است». امام فرمود: «خدا، بزرگتر از چیست؟». مرد گفت: از هر چیزی. امام صادق علیه السلام فرمود: «او را محدود کردی!». مرد گفت: پس، چه بگویم؟ فرمود: «بگو:" خدا، بزرگتر از آن است که به وصف درآید"».
بحار الأنوار: ج 93 ص 219.
فصل دوم: فضیلت «اللّه أکبر» گفتن و تشویق به آن
رسول اللّه صلی الله علیه و آله: مَنَّ عَلَی رَبّی و قالَ: یا مُحَمَّدُ ... جَعَلتُ لَک و لِامَّتِک الأَرضَ کلَّها مَسجِدا، و تُرابَها طَهورا، و أعطَیتُ لَک و لِامَّتِک التَّکبیرَ، و قَرَنتُ ذِکرَک بِذِکری، حَتّی لا یذکرَنی أحَدٌ مِن امَّتِک إلّا ذَکرَک مَعَ ذِکری، طوبی لَک یا مُحَمَّدُ و لِامَّتِک.
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: پروردگارم بر من منّت نهاد و فرمود: «ای محمّد! ... همه زمین را برای تو و امّتت، سجدهگاه و خاک آن را پاک کننده، قرار دادم و به تو و امّتت" اللّه أکبر" را عطا کردم و نام تو را در کنار نام خودم نهادم، تا این که هیچ یک از امّت تو نام مرا نبرد، مگر آن که نام تو را با نام من، یاد کند. ای محمّد! خوشا به حال تو و امّتت!».
بحار الأنوار: ج 16 ص 93.
رسول اللّه صلی الله علیه و آله: کلِمَتانِ إحداهُما لَیسَ لَها نِهایةٌ دونَ العَرشِ، وَ الاخری تَملَأُ ما بَینَ السَّماءِ وَ الأَرضِ: لا إلهَ إلَا اللّهُ، وَ اللّهُ أکبَرُ.
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: دو جملهاند که یکی از آنها را پایانی جز عرش نیست، و دیگری، بین آسمان و زمین را پُر میکند: «معبودی جز خدا نیست» و «خدا، بزرگتر است».
محمدی ری شهری ؛ نهج الذکر ، ج 3 ؛ حدیث 1587
رسول اللّه صلی الله علیه و آله: التَّسبیحُ نِصفُ المیزانِ، وَ الحَمدُ یملَؤُهُ، وَ التَّکبیرُ یملَأُ ما بَینَ السَّماءِ وَ الأَرضِ.
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: «سبحان اللّه»، نیمی از ترازو [ی اعمال] را میگیرد، و «الحمد للّه»، آن را پُر میکند، و «اللّه أکبر»، از زمین تا آسمان را آکنده میسازد. روزه، نیمی از شکیبایی است و وضو، نیمی از ایمان است.
بحار الأنوار: ج 93 ص 175.
رسول اللّه صلی الله علیه و آله: إذا قالَ العَبدُ: «لا إلهَ إلَا اللّهُ و اللّهُ أکبَرُ»، یقولُ اللّهُ عز و جل: صَدَقَ عَبدی، لا إلهَ إلّا أنَا و أنَا أکبَرُ.
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: هرگاه بنده بگوید: «معبودی جز خدا نیست، و خدا، بزرگتر است»، خداوند عز و جل میفرماید: «بندهام راست گفت. معبودی جز من نیست. من، بزرگترم [از آن که وصف شوم]».
محمدی ری شهری ؛ نهج الذکر ، ج 3 ؛ حدیث 1589
الإمام علی علیه السلام فی قَولِهِ عز و جل: «وَ أَلْزَمَهُمْ کلِمَةَ التَّقْوی» (الفتح: 26.) ، قالَ: لا إلهَ إلَا اللّهُ وَ اللّهُ أکبَرُ.
امام علی علیه السلام در باره این سخن خداوند عز و جل: «و گفتار پرهیزگاری رای ملازم آنان ساخت»: یعنی این گفته را که «معبودی جز خدا نیست و خدا، بزرگتر است».
محمدی ری شهری ؛ نهج الذکر ، ج 3 ؛ حدیث 1593