فداییان امام هادی علیه السلام

در پی مطالبی که در دو بخش در زمینه بلوغ و

آغاز تکلیف بیان شد، در این قسمتت و قسمت آینده به پاسخ چند

پرسش می پردازیم.

* * *

ـ با توجه به اینکه اغلب دخترها از نظر جسمی

ضعیفتر از پسران هستند، چرا بلوغ شرعی آنها، پایان 9 سالگی است اما بلوغ پسرها 15 سالگی است، در حالی که روشن است بسیاری از دخترها در این سن، نه قدرت انجام تکالیف مشکل عبادی را دارند و نه توانایی ازدواج و تشکیل خانواده؟

ـ گفتنی است که بین تکالیف اسلامی و رشد طبیعی بدن، هماهنگی کامل وجود دارد. تا زمانی که طفل، توانایی جسمی و عقلی لازم برای انجام وظایف را ندارد، تکلیفی بر عهده او نهاده شده است و آن گاه که رشد بدن به طور طبیعی سرعت بیشتری می یابد و جسم آدمی قوت لازم را برای انجام عبادت پیدا میکند، در صورتی که از رشد عقلی برخوردار باشد، موظف به انجام تکالیف می گردد و چنانچه توانایی انجام امور اقتصادی را نیز داشته باشد، به عنوان یک فرد مستقل که دیگری بر او ولایت و سرپرستی ندارد، می تواند به فعالیتهای سیاسی، اقتصادی وارد شود.

بی شک، بلوغ دختران و رشد جسمی و عقلی آنها نسبت به پسرها سرعت بیشتری دارد.

بنابراین، بدان سبب بلوغ شرعی در دخترها قبل از پسرهاست که از نظر خلقت و رشد جسمانی، زودتر به کمال می رسند و از آنجا که یکی از شرایط تکلیف، قدرت بر انجام آن است، تازه بالغها نسبت به بعضی از تکالیف که توانایی خاصی را می طلبد ـ مانند روزه گرفتن، بخصوص در سالهای که ماه رمضان در فصل تابستان قرار دارد ـ نه تنها مجازند که روزه نگیرند، بلکه در بعضی وارد حرام خواهد بود، چنان که در مورد افرادی که توانایی جسمی برای روزه گرفتن ندارند یا روزه برایشان ضرر دارد، چنین حکمی صادق است. ناگفته نماند که توجه به مسأله «قضا» و جایگزینی لازم است. از طرف دیگر در مورد واجبات مالی مانند پرداخت خمس و زکات که بستگی به توانایی مالی و اقتصادی دارد، با نبود آن هیچ گونه تکلیفی ندارند.

در زمینه ازدواج و تشکیل خانواده نیز روشن است که دوشیزگان، هیچ گاه در ابتدای بلوغ از نظر شرعی وادار به ازدواج نشده اند، بلکه اگر در خود، توانایی جنسی و جسمی کامل را بیابند و بخواهند همسری انتخاب کنند، از 9 سالگی می توانند با رعایت شرایط شرعی، اقدام به ازدواج کنند، ولی اگر این توانایی را دارا نبوده یا نیازی به ازدواج نداشته باشند می توانند صبر کنند تا با رشد کامل، نسبت به این مهم اقدام کنند.

* * *

ـ فرق «تمیز» و «بلوغ» چیست و آیا بچه «ممیز» بالغ است؟

* * *

ـ برای پاسخ به این سؤال، زندگی انسان را از نظر احکام شرعی به چند دوره تقسیم می کنیم.

تولد ـــــــــ کودکی ـــــــــــ تمیز ــــــــ بلوغ یا نوجوانی ــــــــ جوانی ــــــ میانسالی ــــــــ کهنسالی.

احکام شرعی در سه دوره اول زندگی انسان، یعنی روزهای آغاز تولد، کودکی و همچنین بسیاری از مسایل دوره تمیز، متوجه «ولی» و «سرپرست» اوست، چنان که بسیاری از مسایلی که جنبه تربیتی دارد نیز بر عهده سرپرست او می باشد.

در آن دوران، خود طفل وظیفه ای نسبت به واجبات و محرمات ندارد. گرچه بعضی از کارهای نیک را اگر به طور صحیح انجام دهد، ثواب و پاداش دارد، مانند طفلی که نماز یا حج به جا آورد.

مرحله بلوغ، دوره تحول تکلیفی انسان است که در آن دوره در ردیف جوانان قرار می گیرد و از نظر دستورهای الهی، که مراعات آنها تنها بر افراد بالغ و عاقل لازم است مسؤول خواهد بود.

بلوغ، پایان دوره ای از زندگی و آغاز دوره ای دیگر است و در حقیقت، آغاز مسؤولیت پذیری و انجام وظایف است. قبل از این، مختصری در باره احکام این دوره بیان کردیم. برای آنکه با دوره «تمیز» بیشتر آشنا شویم، ابتدا این نکته را یادآور می شویم که احکام مربوط به دوره جوانی، تفاوت چندانی با دوره بزرگسالی و حتی کهنسالی ندارد، به جز مواردی که سالخوردگی، سبب ناتوانی بر انجام برخی تکالیف شده باشد، و شخص در تمام این دوره، یعنی از بلوغ تا مرگ، باید به تمامی دستورات و قوانین اسلامی عمل کند و تمام مسایل شرعی و احکام متوجه این مرحله از زندگی است، ولی دوره «تمیز» دوره قبل از بلوغ است که ایام کودکی به سر آمده و نشانه های بلوغ، خودنمایی می کند، اما هنوز به بلوغ کامل نرسیده است. در فقه به چنین فردی که نزدیک به بلوغ است «مُراهِق» نیز می گویند.

مراهق، نه کودک است نه جوان؛ کودک نیست چون فعل و انفعالات بلوغ در جسم و جان وی اثر گذاشته و پاره ای از صفات و خصوصیات کودکی را از وی سلب کرده است. اندام و افکارش، حرکات و اخلاقش از وضع کودکی، خار شده و صورت دیگری به خود گرفته است. از طرف دیگر، جوان نیست برای آنکه هنوز عوامل بلوغ به کمال نهایی خود نرسیده است، باید مدتی بگذرد و فعالیتهای طبیعی بلوغ همچنان ادامه پیدا کند تا نوجوان مراهق به بلوغ کامل برسد و تمام اوصاف و علایم یک جوان در وی آشکار و تثبیت گردد.

اسلام برای پسران و دخترانی که به سرحد بلوغ کامل نرسیده اند، ولی خوب و بد را تشخیص می دهند، مقررات مخصوص دارد. به طور مثال، یک پسربچه دوازده ساله نه مانند افراد بالغ از هر جهت مسؤول است و نه مانند کودکان خردسال، آزاد و غیر مسؤول.

اگر در دوره تمیز، مرتکب جرمی گردد، حد شرعی بر او جاری نمی شود، ولی مجازات تأدیبی دارد. از امام صادق(ع) نیز نقل شده است که فرمود:

«لاحدّ علی الاطفال و لکن یؤدَّبون ادبا بلیغا.»

بر کودکان حد جاری نمی شود، ولی تا اندازه ای که جلوی خطای آنها گرفته شود تأدیب می شوند.

مثال دیگر اینکه وصیت بچه ممیّز هر چند به سن بلوغغ نرسیده باشد، نسبت به کارهای خوب مانند ساختن پل یا مسجد و کمک به مستمندان مورد قبول و اجرای آن لازم است، ولی چنانچه به این مرحله نرسیده باشد، وصیتش مورد قبول نخواهد بود، و همچنین نقل خبر او نسبت به برخی امور پذیرفته است.

در حقیقت این دوره، مرحله ای از زندگی طفل است که خوب و بد و بسیاری از مسایل نیک و زشت را تمیز و تشخیص می دهد، ولی به مرحله بلوغ نرسیده است و در همین دوره از زندگی مستحب است، کودک را به خواندن نماز و گرفتن روزه و پرهیز از کارهای ناپسند وادار نمود.