باسمه تعالی

آداب نماز جماعت

دعا برای دیگران (به فكر ديگران)

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(ص):مَنْ صَلَّي بِقَوْمٍ فَاخْتَصَّ نَفْسَهُ بِالدُّعَاءِ دُونَهُمْ فَقَدْ خَانَهُمْ[من‏لايحضره‏الفقيه، ج1، ص400].

صف‏هاي مرتب و منسجم

سَدّوا فَرْجَ الصٌّفُوفِ وَ مَنِ اسْتَطاعَ اَنْ يُتِمَّ الصَّفَ الْاَوَّلَّ اَوِالَّذى يَليهِ فَلْيَفْعَلْ ذلِكَ فَانَّ ذلِكَ‏اَحَبٌّ اِلى نَبِيِّكُمْ وَ اَتِمٌّوا الصٌّفُوفَ فَاِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِكَتَهُ يُصَلٌّونَ عَلَى الَّذين يَتِمٌّونَ الصٌّفُوفَ  بحارالأنوار ج : 85 ص : 18

امام علي (ع) فرمود: ميانه‌هاي خالي صفوف نماز جماعت، را پر كنيد، و هركس كه قدرت دارد بر اين كه‏صف اوّل يا صفهاي نزديك را كامل كند اين كار را انجام دهد كه اين كار نزد پيامبر اسلام محبوب است و صفهاى نماز جماعت را تمام و كامل كنيد، به درستى كه خدا و فرشتگانش بر كسانى كه صف‏هاى نماز جماعت را پر و كامل مى كنند، درود مى‏فرستند.

2- اِسْتَوُوا تَسْتَوِى قُلُوبُكُمْ وَ تَماسُّوا تَراحَمُوا

 

پيامبر اکرم (صلي الله عليه و آله) فرمود: صفهاى نماز جماعت را هماهنگ و تنظيم نماييد تا دلهايتان متعادل شود، و شانه به شانه در كنار هم باشيد تا مهربانى ميانتان افزوده شود.

3- قالَ رَسُولُ اللَّهِ - صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ الِهِ - : يا اَيُّهَا النَّاسُ اَقيمُِوا صُفُوفَكُمْ وَامْسَحُوا بِمَنْاكِبِكُمْ لِئَلَّا يَكُونَ فيكُمْ خَلَلٌ، وَ لا تُخالِفُوا فَيُخالِفُ‏اللَّهُ بَيْتَ قُلُوبِكُمْ اِلَّا وَ اِنّى أَراكُمْ مِنْ خَلْفى وسائل‏الشيعة ج : 8 ص : 423

امام صادق (ع) فرمود: رسول خدا (صلي الله عليه و آله) خطاب به جمعيّتى فرمود: اى مردم صف‏هاى )نماز جماعت( را منظم و مساوى كنيد و دوش به دوش بايستيد تا فاصله و جدايى ميان شما نيفتد ونامرتّب نباشيد كه خداوند دل‏هاى شما را از يكديگر دور گرداند و بدانيد كه من از پشت سرناظر شما هستم.

4- سَوُّوا صُفُوفَكُمْ فَاِنَّ تَسْوِيَةَ الصَّفِّ تَمامُ الصَّلاةِ 

پيامبر اکرم (صلي الله عليه و آله) فرمود: صفهاى نماز جماعت، را صاف و مساوى كنيد، پس همانا كه مساوى كردن صفها، كامل كننده‏نماز است.

روزي رسول خدا(ص)فرمود: مثل فرشتگان صف بندي كنند. پرسيدند: صفوف فرشتگان چگونه است؟ فرمود: تا صف جلو تكميل نشده به سراغ صفهاي بعدي نمي‏روند و در صفها به هم چسبيده مي‏ايستند"[سنن نسائي، ج2، ص92].

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(ص):سووا صفوفكم فإن تسوية الصف تمام الصلاة[بحارالانوار، ج85، ص19].

هماهنگي با امام

 عن رسول الله(ص): قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(ص):إِنَّمَا جُعِلَ الامَامُ لِيُوتَمَّ بِهِ فَلا تَخْتَلِفُوا عَلَيْهِ فَإِذَا رَكَعَ فَارْكَعُوا وَ إِذَا قَالَ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ فَقُولُوا اللَّهُمَّ رَبَّنَا لَكَ الْحَمْدُ وَ إِذَا سَجَدَ فَاسْجُدُوا وَ إِذَا صَلَّي جَالِساً فَصَلُّوا جُلُوساً[مستدرك‏الوسائل، ج6، ص492].

صفوف متراكم

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(ص):إِذَا قُمْتُمْ إِلَي الصَّلاةِ فَاعْدِلُوا صُفُوفَكُمْ وَ أَقِيمُوهَا وَ سَدُّوا الْفُرَجَ[أمالي صدوق، ص322].

امام جماعت بايد صفوف را منظم كند

قَالَ النُّعْمَانُ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ(ص) يُسَوِّي صُفُوفَنَا كَأَنَّمَا يُسَوِّي بِهَا الْقِدَاحَ حَتَّي رَأَي أَنَّا قَدْ أَغْفَلْنَا عَنْهُ ثُمَّخَرَجَ يَوْماً فَقَامَ حَتَّي كَادَ أَنْ يُكَبِّرَ فَرَأَي رَجُلا بَادِئاً صَدْرُهُ فَقَالَ: عِبَادَ اللَّهِ لَتُسَوُّونَ صُفُوفَكُمْ أَوْ لَيُخَالِفَنَّ اللَّهُ بَيْنَ وُجُوهِكُمْ"[مجموعه‏ورام، ج2، ص267].

القداح يعني تيرهاي ناتمام كه كاملا تراشيده نشده.

اَقيمُوا صُفُوفَكمْ، فَاِنّى اَراكُمْ مِنْ خَلْفى كَما اَراكُمْ مِنْ قِدامى وَ مِنْ بَيْنِ يَدى وَ لاتُخالِفُوافَيُخالِفَ اللَّهُ بَيْنَ قُلُوبَكُمْ

پيامبر اکرم (صلي الله عليه و آله) فرمود: صفهاى نماز را مرتب كنيد، پس همانا من شما را از پشت سر مى‏بينم، همانطور شما را از جلو مى‏بينم و نامنظم و جدا از هم نباشيد كه خدا بين قلبهاى شماجدايى مى‏اندازد.

كانَ رَسوُلُ اللَّهِ - صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ الِهِ - يَمْسَحُ مَناكِبَنا فِى الصَّلاةِ ، وَ يَقُولُ: اِسْتَوُوا وَ لا تَخْتَلِفُوا فَتَخْلِفَ قُلُوبُكُمْ  ... مستدرك‏الوسائل ج : 6 ص : 507

ابن مسعود مي گويد: رسول خدا(صلي الله عليه و آله) شانه‏هاى نمازگزار را در نماز جماعت مى‏گرفت و منظم مى‏كرد، ومى‏فرمود: مساوى و منظم باشيد، نامنظم و جدا از هم نباشيد كه قلبهاى شما ازهمديگر جدا مى‏شود.

صفها را نشكنيد

قَالَ أَمِيرُ الْمُومِنِينَ(ع):إذا جاء الرجل و لم يستطع أن يدخل الصف فليقم حذاء الامام فإن ذلك يجزيه و لا يعاند الصف[دعائم‏الاسلام، ج1، ص156].

يعاند: متعرض نشود، حذاء: عقب.

عن رسول الله(ص):من وصل صفا وصله الله و من قطع صفا قطعه الله عزوجل[سنن نسائي، ج2، ص93].

توجه به دیگران در نماز

عن رسول الله(ص):انّي لاقوم في الصلوة و انا اريد ان اطول فيها فاسمع بكاء الصبي فاتجوّز كراهية ان يشق علي امّه[سنن ابن ماجه، ج1، ص317].

رسول خدا به حضرت علي(ع)هنگام اعزام به يمن فرمود:صل بهم كصلوة اضعفهم[بحار، ج77، ص262].

قَالَ أَمِيرُ الْمُومِنِينَ(ع):صَلِّ بِهِمْ كَصَلاةِ أَضْعَفِهِمْ[نهج‏البلاغه، نامه 53].

اميرالمؤمنين(ع)در بخشنامه‏اي به كارگزارانش فرمودند: قَالَ أَمِيرُ الْمُومِنِينَ(ع):صَلُّوا بِهِمْ صَلاةَ أَضْعَفِهِمْ وَ لا تَكُونُوا فَتَّانِينَ[نهج‏البلاغه، نامه 52].

قال الصادق(ع): قَالَ الصَّادِقُ(ع):إذا كنت إماما أجزأك تكبيرة واحدة لان معك ذا الحاجة و الضعيف و الكبير[علل الشرائع، ج2، ص333].

صَلَّي رَسُولُ اللَّهِ(ص) بِالنَّاسِ يَوْماً فَخَفَّفَ فِي الرَّكْعَتَيْنِ الاخِيرَتَيْنِ فَلَمَّا انْصَرَفَ قَالَ لَهُ النَّاسُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! رَأَيْنَاكَ خَفَّفْتَ هَلْ حَدَثَ فِي الصَّلاةِ أَمْرٌ؟ قَالَ: وَ مَا ذَاكَ؟ قَالُوا: خَفَّفْتَ فِي الرَّكْعَتَيْنِ الاخِيرَتَيْنِ. فَقَالَ: أَ وَ مَا سَمِعْتُمْ صُرَاخَ الصَّبِيِّ... خَشِيتُ أَنْ يَشْتَغِلَ بِهِ خَاطِرُ أَبِيهِ[عده‏الداعي، ص89].

روزی رسول خدا (ص ) نمازظهر و عصر را به جا می آورد، ناگهان دو رکعت آخر نماز را تخفیف (تسریع ) دادند،اصحاب پس از نماز از حضرت سؤال کردند، که آیا دستور جدید آمده ؟ فرمود: برای چه ؟ گفتند: چرا دو رکعت آخر نماز را سبکتر خواندی ؟ فرمود: مگر صدای فریاد گریه کودک را نمی شنوید.

2- اِنّى لَأَكُونُ فِى الصَّلاةِ فَاَسْمَعُ بُكاءَ الصَّبِىِّ فَاُخَفِّفُ مَخافَةَ اَنْ اَشُقَّ عَلى اُمِّهِ. 

پيامبر اکرم (صلي الله عليه و آله) فرمود: من گاهى در حال نماز جماعت كه صداى گريه كودكى را مى‏شنوم، نماز را سريع و كوتاه ‏مى‏كنم، چرا كه مى‏ترسم مادرش را به رنج افكنم.

توجه به ضعيفان

رعایت حال اضعف  نماز گزاران در نماز جماعت

 1- وَ قَالَ عَلِيٌّ ع آخِرُ مَا فَارَقْتُ عَلَيْهِ حَبِيبَ قَلْبِي ص: أَنَّهُ قَالَ يَا عَلِيُّ إِذَا صَلَّيْتَ فَصَلِّ صَلَاةَ أَضْعَفِ مَنْ خَلْفَك‏

علی علیه السلام فرمود: آخرین سخنی محبوبم جانم پیامبرصل الله علیه وآله وسلم با من این بود که به هنگام نماز جماعت ، حال ضعیف ترین کسی را که به تو اقتدا کرده است، رعایت کن.

2- يَنْبَغى لِلاِْمامِ اَنْ يَكُونَ صَلاتهُ عَلى صَلاةِ اَضْعَفَ مِنْ خَلْفِهِ

امام صادق (ع) فرمود: بر امام جماعت شايسته و سزاوار است كه نمازش براساس نماز ضعيف ترين مأمومين خود باشد.

توجه به ضعيفان و پيران و گرفتاران: "شخصي از پيامبر پرسيد من نمازم را طول مي‏دهم چون فلاني دوست دارد. حضرت خيلي ناراحت شده، فرمود:يا ايها الناس انّ منكم منفرين فايّكم ما صلي بالناس فليجوز فان فيهم الضعيف و الكبير و ذالحاجة[سنن ابن ماجه، ج1، ص315].

محبوب باشد

عن رسول الله(ص):ثلاثة لاترفع صلاتهم فوق رؤسهم بشرا رجل امّ قوما و هم كارهون[سنن ابن ماجه، ج1، ص311].

نماز كامل و كوتاه

قَالَ الصَّادِقُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ(ع):كانت صلاة رسول الله(ص) أخف صلاة في تمام[دعائم‏الاسلام، ج1،ص152].

تفقد

رسول خدا(ص)از غائبين سوال مي‏كرد درباره مسافران دعا مي‏فرمود و با نمازگران به عيادات مريض مي‏رفت.

صداي ساده

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(ص):مَنْ أَمَّ قَوْماً بِإِذْنِهِمْ وَ هُمْ بِهِ رَاضُونَ فَاقْتَصَدَ بِهِمْ فِي حُضُورِهِ وَ أَحْسَنَ صَلاتَهُ بِقِيَامِهِ وَ قِرَاءَتِهِ وَ رُكُوعِهِ وَ سُجُودِهِ وَ قُعُودِهِ فَلَهُ مِثْلُ أَجْرِ الْقَوْمِ وَ لا يُنْقَصُ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْءٌ[من‏لايحضره‏الفقيه، ج4، ص15].

با صداي رسا

 قَالَ الصَّادِقُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ(ع):أَنَّ عَلِيّاً(ع) كَانَ إِذَا صَلَّي بِالنَّاسِ خَرَقَ الصُّفُوفَ خَرْقاً[الجعفريات، ص53].

خرقا: صدايش صفها را مي‏شكافت

قَالَ الصَّادِقُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ(ع):يَنْبَغِي لِلامَامِ أَنْ يُسْمِعَ مَنْ خَلْفَهُ كُلَّمَا يَقُولُ وَ لا يَنْبَغِي لِمَنْ خَلْفَ الامَامِ أَنْ يُسْمِعَهُ شَيْئاً مِمَّا يَقُولُ[تهذيب‏الاحكام، ج2، ص102].

اعلم از او در جمع نباشد

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(ص):من أم قوما و فيهم أعلم منه أو أفقه منه لم يزل أمرهم في سفال إلي يوم القيامة[المحاسن، ج1، ص93].

انتظار جماعت

قبل از نماز در انتظار نماز در مسجد بنشينيم.[بحار، ج83، ص370]

وَ ما مِنْكُمْ مِنْ اَحَدٍ يَخْرُجُ مِنْ بَيْتِهِ مُتَطَهَّراً فَيُصَلّى الصَّلاةَ فِى الْجَماعَةِ مَعَ الْمُسْلِمينَ ثُمَّ يَقْعِدُ يَنْتَظِرُ صَلاةَ الْاُخرى اِلاَّ وَ الْمَلائِكَةُ تَقُولُ: اَللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ، اَللَّهُمَّ ارْحَمْهُ وسائل‏الشيعة ج : 1 ص : 380

پيامبر اکرم (صلي الله عليه و آله) فرمود: هر يك از شما كه از خانه اش با طهارت بيرون بيايد و به نماز جماعت حاضر شود و پس از آن منتظر نماز بعدي بنشيند، فرشتگان در حق او دعا مي كنند و مي گويند: خدايا! او را بيامرز. خدايا ! او را مورد رحمت خود قرار ده.

 

2- عَنْ اَبِى الْحَسَنِ - عَلَيْهِ السَّلام : اِنْتِظارُ الصَّلوةِ جَماعَةً مِنْ جَماعَةٍ اِلَى جَماعَةٍ كَفَّارَةُ كُلِّ ذَنْبٍ 

انتظار نماز جماعت، از نماز جماعتى تا نماز جماعتى ديگر، كفاره همه گناهان است .

3- قال الرسول الله صلّي الله عليه و آله و سلّم لَا يَزَالُ الْعَبْدُ فِي الْصََّلوةِ مَا انْتَظَرَ الْصَّلوة 

 بنده مادام كه منتظر نماز است در حال نماز است.

 

اولویت  صف اوّل

قالَ الرِّضا - عَلَيْهِ السَّلامُ -:

وَ اِنْ كُنْتَ خَلْفَ الْاِمامِ فَلا تَقُومُ فِى الثَّانى اِنْ وَجَدْتَ فِى الْاَوَّلِ مَوْضِعاً مستدرك‏الوسائل ج : 6 ص : 461

اگرمى‏خواهى در پشت امام جماعت قرار بگيرى، تا زمانى كه در صف اوّل جاى خالى‏براى تو هست در صف دوم قرار نگير.

عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ قَالَ لِيَكُنِ الَّذِينَ يَلُونَ الْإِمَامَ أُولِي الْأَحْلَامِ مِنْكُمْ وَ النُّهَى فَإِنْ نَسِيَ الْإِمَامُ أَوْ تَعَايَا قَوَّمُوهُ وَ أَفْضَلُ الصُّفُوفِ أَوَّلُهَا وَ أَفْضَلُ أَوَّلِهَا مَا دَنَا مِنَ الْإِمَامِ وَ فَضْلُ صَلَاةِ الْجَمَاعَةِ عَلَى صَلَاةِ الرَّجُلِ فَذّاً خَمْسٌ وَ عِشْرُونَ دَرَجَةً فِي الْجَنَّة الكافي ج : 3 ص : 372

اهميت تكبير اول نماز جماعت :

1- اَلتَّكْبيرِةُ الاوُلى مَعَ الْاِمامِ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيا وَ ما فيها مستدرك‏الوسائل ج : 6 ص : 445

پيامبر اکرم (صلي الله عليه و آله) فرمود: در نماز جماعت تكبير اوّل نماز را با امام جماعت گفتن از دنيا و آنچه در آن است برترو بهتر مي باشد.

2- عَنْ عَبْدِاللَّهِ ابْنِ مَسْعُودٍ - رَحِمَهُ اللَّهُ - اِنَّهُ فاتَتْهُ تَكْبيرَةُ الْاِفْتِتاحِ يَوْماً فَاَعْتَقَ رَقَبَةً وَ جاءَ اِلَى‏النَّبِىِّ - ص - فَقالَ يا رَسُولَ اللَّهِ فاتَتْنى تَكْبيرَةُ الْاِفْتِتاحِ يَوْماً فَاَعْتَقْتُ رَقَبَةً هَلْ كُنْتُ مُدْرِكاًفَضْلَها؟ فَقالَ: لا فَقالَ اِبْنُ مَسْعُودٍ ثُمَّ اَعْتِقُ اُخْرى هَلْ كُنْتُ مُدْرِكاً فَضْلَها؟ فَقالَ: لا يَابْنَ‏مَسْعُودٍ! وَ لَوْ اَنْفَقْتُ ما فِى الْاَرْضِ جَميعاً لَمْ تَكُنْ مُدْرِكَ فَضْلِها 

عبدّاللَّه ابن مسعود روزى به تكبير اوّل نماز جماعت نرسيد و براى جبران ‏ثواب آن يك بنده آزاد كرد، خدمت رسول خدا (صلي الله عليه و آله) عرض كرد: يا رسول اللَّه من به‏تكبير اوّل نماز جماعت نرسيدم و جهت جبران آن يك بنده آزاد كردم. آيا با اين كار آن‏ثواب را درك خواهم كرد؟ حضرت فرمود: خير، ابن مسعود گفت: يك بنده‏ديگر آزاد خواهم كرد آيا به ثواب خواهم رسيد؟ حضرت فرمودند: خير، اى‏ابن مسعود اگر آنچه در زمين است در راه خدا انفاق كني ثوابي كه از دست داده اي را درك‏نخواهى كرد.   

3- فضيلت صف اوّل نمازجماعت :

1- اَفْضَلُ الصُّفُوفِ اَوَّلُها وَ هُوَ صَفُّ الْمَلائِكَةِ وَ اَفْضَلُ الْمُقَدَّمِ مَيامِنُ الْاِمام 

امام علي (ع) فرمود: بهترين و با فضيلت‌ترين صفهاى نماز جماعت، صف اول است، و آن صف ملائكه است و بهترين جاى‏صف اول سمت راست امام جماعت است.   

2- اِنَّ الصَّلاةَ فِى الصَّفِّ الْاَوَّلِ، كَالْجِهادِ فى سَبيلِ اللَّهِ - عَزَّ وَ جَلَّ 

امام کاظم (ع) فرمود:  نماز در صف اوّل نماز جماعت، مانند جهاد در راه خداوند متعال است.

 

3- اِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى الَّذينَ يَصِلُونَ الصُّفُوفَ الْاَوَّلَ

پيامبر اکرم (صلي الله عليه و آله) فرمود: همانا خداوند و فرشتگانش بر كسانى كه صف‏هاى اوّل نماز جماعت را به هم‏پيوند مى‏دهند، درود مى‏فرستند.    

4- ثَلاثَةٌ لَوْ تَعْلَمُ اُمَّتى ما فيها لَضَرَبَتْ عَلَيْها بِالسَّهامِ:

اَلْاَذانُ،

وَ الْغُدُوُّ اِلَى الْجُمُعَةِ،

وَ الصَّفُ‏ الْاَوَّلِ

پيامبر اکرم (صلي الله عليه و آله) فرمود: سه چيز است كه اگر امت من اهميت پاداش و آن را درك مى‏كردند،  بر‏آن  هجوم آورده و قرعه‏كشى مى‏نمودند:

1. اذان گفتن.

2. نماز جمعه رفتن.

3. صف اول نماز جماعت.

5- مَنْ صَلَّى مَعَهُمْ فِى الصَّفِّ الاَْوَّلِ كانَ كَمَنْ صَلّى خَلْفَ رَسُولِ‏اللَّهِ فِى الصَّفِّ الاَْوَّلِ 

امام صادق (ع) فرمود: كسى كه در صف اوّل نماز جماعت شركت نمايد، مانند آن است كه در صف اوّل پشت‏سر پيامبر(صلي الله عليه و آله) نماز خوانده باشد.

  عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ قَالَ لِيَكُنِ الَّذِينَ يَلُونَ الْإِمَامَ أُولِي الْأَحْلَامِ مِنْكُمْ وَ النُّهَى فَإِنْ نَسِيَ الْإِمَامُ أَوْ تَعَايَا قَوَّمُوهُ وَ أَفْضَلُ الصُّفُوفِ أَوَّلُهَا وَ أَفْضَلُ أَوَّلِهَا مَا دَنَا مِنَ الْإِمَامِ وَ فَضْلُ صَلَاةِ الْجَمَاعَةِ عَلَى صَلَاةِ الرَّجُلِ فَذّاً خَمْسٌ وَ عِشْرُونَ دَرَجَةً فِي الْجَنَّة الكافي ج : 3 ص : 372              

4- كودكان و نماز جماعت :

سَأَلْتُهُ عَنِ الصّبْيانِ اِذا صَفُّوا فِى الصَّلاةِ الْمَكْتُوبَةِ. قالَ: لا تُؤَخّروُهُمْ عَنِ الصَّلاةِ وَ فَرّقُوابَيْنَهُمْ الكافي ج : 3 ص : 409

جابر مى‏گويد: از امام باقر(ع) در مورد كودكاني  كه براى نماز واجب در صف‏جماعت شركت مى‏كنند، سؤال كردم؛ امام(ع) فرمود: آنان را از صفوف نماز جماعت‏خارج نكنيد، بلكه آنها را(در ميان بزرگسالان) پراكنده سازيد.      

فضیلت سمت راست صفوف نماز جماعت

پیامبر (ص ) فرمودند : فَضْلُ مَيَامِنِ الصُّفُوفِ عَلَى مَيَاسِرِهَا كَفَضْلِ الْجَمَاعَةِ عَلَى صَلَاةِ الْفَرْدِ الكافي ج : 3 ص : 373

فضیلت سمت راست بر سمت چپ ، صفهای جماعت همانند فضیلت نمازجماعت است بر نماز فرادی

عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ قَالَ لِيَكُنِ الَّذِينَ يَلُونَ الْإِمَامَ أُولِي الْأَحْلَامِ مِنْكُمْ وَ النُّهَى فَإِنْ نَسِيَ الْإِمَامُ أَوْ تَعَايَا قَوَّمُوهُ وَ أَفْضَلُ الصُّفُوفِ أَوَّلُهَا وَ أَفْضَلُ أَوَّلِهَا مَا دَنَا مِنَ الْإِمَامِ وَ فَضْلُ صَلَاةِ الْجَمَاعَةِ عَلَى صَلَاةِ الرَّجُلِ فَذّاً خَمْسٌ وَ عِشْرُونَ دَرَجَةً فِي الْجَنَّة الكافي ج : 3 ص : 372

در وسط ایستادن امام جماعت

مستحب است كه امام در وسط صف بايستد.(356)

اهل علم و کمال و تقوا در صف اول

مستحب است كه اهل علم و كمال و تقوى در صف اول بايستند.(357)

قیام با شنیدن قد قامت الصلاه

مستحب است كه بعد از گفتن ((قد قامت الصلاة )) ماءمومين برخيزند.(360)

1136-  وَ سَأَلَهُ حَفْصُ بْنُ سَالِمٍ إِذَا قَالَ الْمُؤَذِّنُ قَدْ قَامَتِ الصَّلَاةُ أَ يَقُومُ النَّاسُ عَلَى أَرْجُلِهِمْ أَوْ يَجْلِسُونَ حَتَّى يَجِي‏ءَ إِمَامُهُمْ قَالَ لَا بَلْ يَقُومُونَ عَلَى أَرْجُلِهِمْ فَإِنْ جَاءَ إِمَامُهُمْ وَ إِلَّا فَلْيُؤْخَذْ بِيَدِ رَجُلٍ مِنَ الْقَوْمِ فَيُقَدَّمَ من‏لايحضره‏الفقيه ج : 1 ص : 385

طولانی کردن رکوع امام برای رسیدن دیگران به جماعت

اگر امام در ركوع بفهمد كسى تازه رسيده و مى خواهد اقتدا كند، مستحب است كه ركوع را دو برابر هميشه طول بدهد و بعد برخيزد، اگر چه بفهمد كس ديگرى هم براى اقتدا وارد شده است .(364)

لباس مرتب و خوش بو

براي شركت در نماز جماعت بهترين لباسهاي خود را بپوشيد، و عطر بزنيد.

قرار گرفتن اهل فضل و تقوا در صف اول

عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ قَالَ لِيَكُنِ الَّذِينَ يَلُونَ الْإِمَامَ أُولِي الْأَحْلَامِ مِنْكُمْ وَ النُّهَى فَإِنْ نَسِيَ الْإِمَامُ أَوْ تَعَايَا قَوَّمُوهُ وَ أَفْضَلُ الصُّفُوفِ أَوَّلُهَا وَ أَفْضَلُ أَوَّلِهَا مَا دَنَا مِنَ الْإِمَامِ وَ فَضْلُ صَلَاةِ الْجَمَاعَةِ عَلَى صَلَاةِ الرَّجُلِ فَذّاً خَمْسٌ وَ عِشْرُونَ دَرَجَةً فِي الْجَنَّةِ الكافي ج : 3 ص : 372

نزدیک هم بودن صف های جماعت

عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ قَالَ يَنْبَغِي لِلصُّفُوفِ أَنْ تَكُونَ تَامَّةً مُتَوَاصِلَةً بَعْضُهَا إِلَى بَعْضٍ وَ لَا يَكُونَ بَيْنَ الصَّفَّيْنِ مَا لَا يُتَخَطَّى يَكُونُ قَدْرُ ذَلِكَ مَسْقَطَ جَسَدِ إِنْسَانٍ إِذَا سَجَد من‏لايحضره‏الفقيه ج : 1 ص : 386

طول دادن رکوع برای اینکه مأمومین به نماز برسند

عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِيِّ قَالَ قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ ع إِنِّي أَؤُمُّ قَوْماً فَأَرْكَعُ فَيَدْخُلُ النَّاسُ وَ أَنَا رَاكِعٌ فَكَمْ أَنْتَظِرُ قَالَ مَا أَعْجَبَ مَا تَسْأَلُ عَنْهُ يَا جَابِرُ انْتَظِرْ مِثْلَيْ رُكُوعِكَ فَإِنِ انْقَطَعُوا وَ إِلَّا فَارْفَعْ رَأْسَكَ تهذيب‏الأحكام ج : 3 ص : 48

گفتن «الحمد لله رب العالمین» بعد از تمام شدن سوره حمد

عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِذَا كُنْتَ خَلْفَ إِمَامٍ فَقَرَأَ الْحَمْدَ وَ فَرَغَ مِنْ قِرَاءَتِهَا فَقُلْ أَنْتَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَ لَا تَقُلْ آمِينَ الكافي ج : 3 ص : 313

/////

آهسته گفتن ذکرهای نماز[1]

تشکیل ندادن صف جداگانه در صورت وجود جای خالی در صف های دیگر[2]

 

رعایت اعتدال در نماز

فِي نَهْجِ الْبَلَاغَةِ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ ع فِي عَهْدِهِ إِلَى مَالِكٍ الْأَشْتَرِ قَالَ وَ وَفِّ مَا تَقَرَّبْتَ بِهِ إِلَى اللَّهِ كَامِلًا غَيْرَ مَثْلُومٍ وَ لَا مَنْقُوصٍ بَالِغاً مِنْ بَدَنِكَ مَا بَلَغَ وَ إِذَا قُمْتَ فِي صَلَاتِكَ بِالنَّاسِ فَلَا تَكُونَنَّ مُنَفِّراً وَ لَا مُضَيِّعاً فَإِنَّ فِي النَّاسِ مَنْ بِهِ الْعِلَّةُ وَ لَهُ الْحَاجَةُ فَإِنِّي سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ص حِينَ وَجَّهَنِي إِلَى الْيَمَنِ كَيْفَ أُصَلِّي بِهِمْ فَقَالَ صَلِّ بِهِمْ صَلَاةَ أَضْعَفِهِمْ وَ كُنْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً وسائل‏الشيعة ج : 8 ص : 421

سریع خواندن در وقت های خاص

عن جعفر عن أبيه ع: أن النبي ص كان في الليلة الممطرة يوجز في المغرب- و يعجل في العشاء يصليهما جميعا، و يقول: من لا يرحم لا يرحم. الميزان في تفسير القرآن، ج‏6، ص: 333

آداب حضور

1- مَنْ اَسْبَغَ وُضوئَهُ فى بَيْتِهِ وَ تَمَشَّطَ وَ تَطَيَّبَ ثُمَّ مَشى مِنْ بَيْتِهِ غَيْرَ مُسْتَعْجِلٍ وَ عَلَيْهِ السَّكينَةُ وَ الْوقارُ اِلَى مُصَّلاهُ رَغْبَةً فى جَماعَةِ الْمُسْلِمينَ، لَمْ يَرْفَعْ قَدَماً وَ لَمْ يَضَعْ اُخْرى اِلَّا كُتِبَ لَهُ ‏حَسَنَةٌ، وَ مَحَتْ عَنْهُ سَيِّئَةٌ وَ رُفِعَتْ لَهُ دَرَجَةٌ، فَاِذا ما دَخَلَ الْمَسْجِدَ.

 اِلى اَنْ قالَ - عَلَيْهِ السَّلامُ -ثُمَّ اِفْتَتَحَ الصَّلوةَ مَعَ الْاِمامِ جَماعَةً اِلَّا وَجَبَتْ لَهُ مِنَ اللَّهِ الْمَغْفِرَةُ وَ الْجَنَّةُ مِنْ قَبْلِ اَنْ يُسَلِّمَ ‏الْاِمامُ بحارالأنوار ج : 85 ص : 98

حضرت موسى ابن جعفر (ع) از پدر بزرگوارش نقل فرمود: هر کس در منزلش وضو ‏بگيرد و مويش را شانه كند و خود را معطّر نمايد، سپس از خانه‏اش بدون عجله و با آرامش و وقار بيرون آيد و به طرف مسجد و محلّ نماز براي نماز جماعت برود، قدمى از زمين برنمى‏دارد مگر اين كه يك پاداش نيک برايش‏ نوشته شود و يك گناه از او محو گردد و يك درجه به خدا نزديك شود تا زمانى كه‏داخل مسجد شود.

آن حضرت ادامه دادند: هنگامي که با اقتدا به امام جماعت، نماز گزارد، خداوند مغفرت و بهشت را بر او واجب مى‏کند، قبل از اينكه امام سلام پايان نماز را بدهد.

2- اِذا قُمْتَ اِلَى الصَّلاةِ اِنْ شاءَاللَّهُ فَأْتِها سَعْياً وَلْتَكُنْ عَلَيْكَ السَّكينَةُ وَالْوِقارُ فَما اَدْرَكْتَ فَصَلّ‏وَ ما سَبَقْتَ بِهِ فَاَتِمَّهُ...

امام صادق (ع) فرمود: هنگامى كه توفيق پيدا كردي كه در نماز شركت كني، حركت تو بايد شتابان و همراه با آرامش و وقار باشد. پس هر مقدار از نماز )جماعت( را درك كردى )با جماعت( برگزار كن وآنچه را كه از تو فوت شده، )فرادى( به جاى آور.

شرکت در نماز جماعت از روی ایمان

مَنْ اَتَى الْجَماعَةَ ايماناً وَ احْتِساباً اِسْتَأُنَفَ الْعَمَلَ ثواب‏الأعمال ص : 37

پيامبر اکرم (صلي الله عليه و آله) فرمود: كسى كه در نماز جماعت با ايمان و به قصد خشنودى خدا شركت كند، گذشته اش بخشيده شده، اعمال خود را از سر گيرد.

مقدار فاصله صفوف

يَنْبَغى لِلصُّفُوفِ اَنْ تَكُونَ تامَّةً مُتِواصِلَةً بَعْضُها اِلى بَعْضٍ، وَ يَكُونَ بَيْنَ كُلِّ صَفَّيْنِ قَدْرُ مُسْقِطِ جَسَدِ الْاِنْسانِ اِذا سَجَدَ

امام باقر (ع) فرمود: سزاوار است كه صفها كامل و به هم پيوسته باشند، و ميان دو صف فاصله به اندازه‏اى‏باشد كه يك انسان بتواند سجده كند.

اهميت اقتدا به عالم

1- الصَّلاةُ خَلْفَ الْعالِمِ بِاَلْفِ رَكْعَةِ

امام صادق (ع) فرمود: نماز در پشت سر عالم برابر هزار ركعت است.

2- مَنْ صَلّى خَلْفَ عالِمٍ فَكَأَنَّما صَلّى خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ

پيامبر اکرم (صلي الله عليه و آله) فرمود: كسى كه پشت سر عالمي نماز به جا آورد، گويا پشت سر پيامبر خدا نمازخوانده است.

فضيلت نماز جماعت

مستحب است كه نمازهاى واجب مخصوصا نمازهاى يوميه را به جماعت بخوانند و در نماز صبح ، مغرب و عشا، براى همسايه مسجد و كسى كه صداى اذان را مى شنود بيشتر سفارش شده است .(343)

در روايتى آمده است كه اگر يك نفر به امام جماعت اقتدا كند، هر ركعت از نماز آنان ثواب صد و پنجاه نماز و اگر دو نفر اقتدا كنند، هر ركعتى ثواب ششصد نماز دارد و هر چه بيشتر شوند، ثواب نمازشان بيشتر مى شود تا به ده نفر برسند، عده آنان كه از ده گذشت اگر تمام آسمانها كاغذ و درياها مركب و درختها قلم و جن و انس و ملائكه نويسنده شوند، نمى توانند ثواب يك ركعت آن را بنويسند.(344)

مستحبات نماز جماعت

مستحب است كه انسان صبر كند تا نماز را به جماعت بخواند و نماز جماعت از نماز اول وقت كه فرادى (تنها) خوانده شود بهتر است . همچنين نماز جماعتى را كه مختصر بخوانند از نماز فرادى كه آن را طول بدهند، بهتر مى باشد.(345)

وقتى كه نماز جماعت بر پا مى شود، مستحب است كسى كه نمازش را فرادى خوانده ، دوباره نمازش را به جماعت بخواند.(346)

بعد از تكبير امام اگر صف جلو، آماده نماز و تكبير گفتن آنان نزديك باشد، كسى كه در صف بعد ايستاده مى تواند تكبير بگويد، ولى احتياط مستحب آن است كه صبر كند تا تكبير صف جلو تمام شود.(347)

احتياط مستحب آن است كه جاى سجده ماءموم با جاى كسى كه جلوى او ايستاده ، فاصله اى نداشته باشد.(348)

اگر موقعى كه انسان مشغول خواندن نماز مستحبى است جماعت بر پا شود، چنان چه اطمينان ندارد كه اگر نماز را تمام كند به جماعت برسد، مستحب است كه نماز را رها كرده و مشغول جماعت شود. همچنين اگر اطمينان نداشته باشد كه به ركعت اول مى رسد مستحب است كه به همين دستور رفتار نمايد.(349)

اگر موقعى كه انسان مشغول خواندن نماز سه ركعتى يا چهار ركعتى است نماز جماعت بر پا شود، چنانچه به ركوع ركعت سوم نرفته و اطمينان ندارد كه اگر نماز را تمام كند به جماعت برسد، مستحب است كه به نيت نماز مستحبى ، نماز را دو ركعتى تمام كرده و خود را به جماعت برساند.(350)

اگر ماءموم در ركعت اول و دوم نماز صبح ، مغرب و عشا صداى امام را نشنود، مستحب است كه حمد و سوره را آهسته بخواند.(351)

مستحب است كه ماءموم در ركعت اول و دوم نماز ظهر و عصر، به جاى حمد و سوره ذكر بگويد.(352)

اگر ماءموم يك مرد باشد، مستحب است كه طرف راست امام بايستد و اگر يك زن باشد، در طرف چپ امام ، به گونه اى كه جاى سجده اش مساوى با زانو يا قدم امام باشد.(353)

اگر ماءموم يك مرد و يك زن يا يك مرد و چند زن باشند، مستحب است كه مرد، طرف راست امام و باقى پشت سر امام بايستند و اگر چند مرد يا چند زن باشند پشت سر امام بايستند و اگر چند مرد و چند زن باشند مردها عقب امام و زن ها پشت مردها بايستند.(354)

اگر امام و ماءموم هر دو زن باشند، احتياط آن است كه امام كمى جلوتر بايستد.(355)

مستحب است كه امام در وسط صف بايستد.(356)

مستحب است كه اهل علم و كمال و تقوى در صف اول بايستند.(357)

مستحب است كه صف هاى جماعت منظم باشد.(358)

مستحب است كه بين كسانى كه در يك صف ايستاده اند فاصله نباشد و شانه آنان هم رديف با يكديگر باشد.(359)

مستحب است كه بعد از گفتن ((قد قامت الصلاة )) ماءمومين برخيزند.(360)

مستحب است امام جماعت رعايت حال ماءمومى را كه از ديگران ضعيف تر است بكند و عجله نكند تا افراد ضعيف به او برسند.(361)

مستحب است كه امام جماعت ، قنوت ، ركوع و سجود را طول ندهد، مگر آنكه بداند همه كسانى كه به او اقتدا كرده اند، مايل به اين كار هستند.(362)

مستحب است كه امام جماعت در حمد و سوره و ذكرهايى كه بلند مى خواند، صداى خود را به قدرى بلند كند كه ديگران بشنوند؛ ولى بايد بيش از اندازه صدا را بلند نكند.(363)

اگر امام در ركوع بفهمد كسى تازه رسيده و مى خواهد اقتدا كند، مستحب است كه ركوع را دو برابر هميشه طول بدهد و بعد برخيزد، اگر چه بفهمد كس ديگرى هم براى اقتدا وارد شده است .(364)

مستحب است كه براى بر پا كردن جماعت امامى كه قرائتش بهتر است ، از امام هاى ديگر مقدم شود.(365)

مكروهات نماز جماعت

1 - اگر در صف هاى جماعت جا براى ايستادن باشد، مكروه است كه انسان تنها بايستد.(366)

2 - مكروه است كه ماءموم ذكرهاى نماز را طورى بگويد كه امام بشنود.(367)

3 - مسافرى كه نماز ظهر، عصر و عشا را دو ركعت مى خواند، مكروه است كه در اين نمازها به كسى كه مسافر نيست اقتدا كند.(368)

4 - كسى كه مسافر نيست ، مكروه است كه در نمازهاى ظهر، عصر و عشا به مسافر اقتدا كند.(369)

5 - كراهت دارد كسى كه مرض جذام يا پيسى دارد، براى ماءموم سالم امامت كند.(370)

6 - كراهت دارد كسى كه حد و تازيانه خورده و توبه كرده است ، امامت كند.(371)

7 - كراهت دارد مسلمانى كه در بلاد كفر ساكن است ، براى مسلمانى كه در بلاد اسلامى ساكن است ، امامت كند.(372)

اهمیت نماز جماعت

نماز جماعت از مهمترین مستحبّات و از بزرگترین شعائر اسلامى است و در روایات، فوق العاده روى آن تأکید شده است. مخصوصاً براى همسایگان مسجد یا کسى که صداى اذان مسجد را مى شنود، بیشتر سفارش شده و سزاوار است انسان تا مى تواند نمازش را با جماعت بخواند، حتّى برخى از فقها گفته اند، حاضر نشدن به نماز جماعت اگر از روى بى اعتنایى و سبک شمردن باشد، حرام است.

مستحب است انسان صبر کند که نماز را به جماعت بخواند، و نماز جماعت، از نماز فرادا در اوّل وقت بهتر است و نیز جماعتى که مختصر بخوانند از نماز فرادا که آن را طول دهند برتر است.

چند روایت درباره فضیلت نماز جماعت:

درباره فضیلت نماز جماعت و سرزنش کسانى که از آن روى گردانند روایات بسیارى نقل شده است که به بخشى از آن اکتفا مى کنیم:

1ـ در روایتى آمده است که اگر یک نفر به امام جماعت اقتدا کند هر رکعت آن، ثواب 150 نماز دارد و اگر دو نفر اقتدا کنند، هر رکعت ثواب 600 نماز و هر قدر عدد نمازگزاران بیشتر شود، ثواب نمازشان بیشتر خواهد شد و اگر عدد آنان از ده نفر بگذرد، اگر تمام آسمانها کاغذ و دریاها مرکّب و درخت ها قلم و ملائکه و انس و جن نویسنده شوند، نمى توانند ثواب یک رکعت آن را بنویسند.(1)

2ـ از رسول خدا(صلى الله علیه وآله) نقل شده است که فرمود: «هر کس نماز مغرب و عشا و نماز صبح را در مسجد به جماعت بخواند، گویا همه شب را به شب زنده دارى سپرى کرده است».(2)

3ـ در روایت دیگرى از رسول خدا(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم: «هر کس که به قصد شرکت در نماز جماعت به سوى مسجد قدم بردارد، در برابر هر گامى که بر مى دارد حسنات زیادى براى او نوشته مى شود... و اگر در همان حال بمیرد، خداوند هزاران فرشته را بر او مى گمارد که در قبر به سراغش مى روند و به او مژده و بشارت مى دهند و در تنهایى همدم او مى گردند و تا روز قیامت براى او استغفار مى کنند».(3)

4ـ امیرمؤمنان(علیه السلام) فرمود: «آن کس که بدون علّت (و عذر موجّه) در مسجد با مسلمانان نماز نگذارد، نماز او، نماز نیست».(4)

نماز جماعت آداب و شرایطى دارد که براى آگاهى از آنها به رساله هاى توضیح المسائل مراجعه شود.

1- به نماز جماعت اهميت بدهيد ترك نماز جماعت ،اگر از روي بي احترامي باشد،جايز نيست.

2- با خاطر ايرادات جزيي امام جماعت، ماز جماعت را ترك نكنيد.

3- در هر حال نماز جماعت تشكيل دهيد: حتي با دوستان و اهل خانواده

4- هيچ گاه نماز جماعت را به بهانة درس و كار و... ترك نكنيد.

5- هيچ وقت به اميد با گام اينكه در نماز فردي حال بهتر و حضور قلب بيشتري داريد ،نماز جماعت را ترك نكنيد.

6- بهتر است قبل از اذان براي جماعت  اماده شده باشيد

7- (اطرافيان خود را براي شركت در نماز جماعت تشويق كنيد ( با قول و عمل)

8-  چنانچه قبل از اقامة جماعت نماز را فرادي خوانديد بهتر است دوباره نماز را با جماعت بخوانيد

9- براي شركت در نماز جماعت بهترين لباسهاي خود را بپوشيد، و عطر بزنيد.    

10-پيش از حضور در جماعت، بوي بد لباس و اعضاي بدن خود را از بين ببريد.

11-سعي كنيد از ابتدا به جماعت برسيد ؛تا فضيلت و ثواب تمام آنرا درك كنيد.

12- هيچگاه با اصرار از ديگران نخواهيد كه در بين صفوف به شما جا دهند.

13-در صف نماز  جماعت صفها را منظم تشكيل دهيد.

14- هيچگاه نسبت به ايستادن در كنار افراد ضعيف و فقير تكبر نكنيد.

15- مراقب باشيد، به جهت شرور و تكبر، در صف‌هاي جلو نايستيد و براي ريا در صف‌هاي عقب قرارنگيريد.

16-پاي خود را روي جانماز و مهر ديگران نگذاريد.

17-متوجه نماز خود باشيد و از توجه ديگران و اعمالشان خودداري كنيد.

18-در اعمال نماز جماعت زياد از امام جماعت عقب نيفتيد.

19-در اذكار،صداي خود را به طوري بلند نكنيد كه مزاحم ديگران بوده و تمركزشان را به بزند.

20- براي رسيدن به ثواب بيشتر، زود تكبير گفته و اقتدا كنيد.

21- هر گاه خواستيد در حال ركوع اقتدا كنيد، براي خبر كردن امام جماعت يكبار تكبير گفتن كافي است آنرا تكرار نكنيد و آية صبر و ....نخوانيد.

22- در خواندن دعاهاي پس از نماز ؛با ديگران هم صدا و هماهنگ باشيد.

23-پس از اتمام نماز،با برادران ديني احوالپرسي كرده و جوياي احوال غائبين باشيد.

24-هيچگاه از امام جماعت درخواست نكنيد كه سرعت ماز را به دلخواه شما تنظيم كند.

25- درو وقت ورود و خروج،مراقب باشيد پاي خود را روي كفش ديگران نگذاريد.

26- مستحب است بعد از گفتن قد قامت الصلوه امام جماعت ،مأموين برخيزيد.

27- اگر در صف‌هاي جماعت جا باشد ،مكروه است انسان تنها بايستد.

28-مكروه است مأموم ذكرهاي نماز را طوري بگويد كه امام جماعت را بشنود.

29- پيامبر اكرم(ص) فرمودند:يك نماز جماعت بهتر است از چهل سال نماز فرادي در خانه.

30- شركت در نماز جماعت براي هر كس مستحب است به ويژه براي همسايه مسجد.

31-مستحب است كه انسان صبر كند كه نماز را به جماعت بخواند.

32- نماز جماعت، هر چند اول وقت خوانده نشود،از نماز فرادي اول وقت بهتر است.

33- نماز جماعتي كه مختصر خوانده مي‌شود،از نماز فرادايي كه طول بدهد بهتر است.

34- امام يا مأموم مي‌توانند نمازي را كه به جماعت خوانده دوباره به جماعت بخوانند،در صورتي كه جماعت دوم و اشخاص آن غير از اول باشند.

35-فاصلة امام و مأموم و فاصلة صف‌ها زياد نبايد باشد.

36- كسي كه ايستاده نماز مي‌خواند، نمي‌تواند به كسي كه نشسته يا خوابيده نماز اقتدا كند.

37-مستحب است امام در وسط صف بايستد و اهل علم ،كمال و تقوي در صف اول بايستند.